فەلسەفە بەرامبەر بە زانست: کامیان دەتوانن پرسیارە گەورەکانی هەمبەر ژیان وەڵام بدەنەوە؟

گفتوگۆی نێوان لۆرانس کڕاوس و جولیان بەگینی
وەرگێڕانی سەروەر محەمەد

فەیلەسوفی بەریتانیایی جولیان بەگینی[1] ترسی هەیە لەوەی کە چەند زیاتر لەبارەی گەردوونەوە بزانین، زاناکان زیاتر و زیاتر سووردەبن لەسەر ئەوەی مۆری خۆیان لەسەر بوارەکانی تر بنەخشێنن. لێرەدا ئاڵەنگاریی فیزیکزانی تیۆریی لۆرانس کڕاوس[2]  دەکات لە پای زێدەگاڤییەکانی بە بەراورد بە هاوکارەکانی.

جولیان بەگینی  هەرکەسێک
کە تەنانەت لە بەشێکی ئەوە تێگەیشتبێت کە زانست لەبارەی گەردوونەوە پێی وتووین
ترسی هەیە لە گەردوون و زانست. کاتێک فیزیا لەگەڵ زانستە کۆمەڵایەتییەکان بەراورد
دەکرێت، بۆ زاناکان ئاسانە لەخۆبایی ببن و تەواوی ئێمەش هەر بەخیلیمان بۆ
بمێنێتەوە. بەتایبەت دەکرێت فەیلەسوفان لە نەبوونی سەدریی تاقیگەدا ئازار بچێژن[3].
ئەگەر دەستکەوتەکانی ئێمەش ئەوەندە ڕوون و یەکلاییکەرەوە دەبوون! چەند نایاب دەبێت
ڕزگارت بێت لەوەی هەمیشە پاساو بۆ بەهاکانی بوارەکەت بهێنیتەوە.

هەرچەندە- هەروەها دڵنیام دەبینیت کە
“بەڵام” ێک دێتە پێشەوە- دەمەوێ بزانم ئایا  بەم دواییانە زانست
بەهۆی کەمێک زێدەگاڤییەوە زیانی بەر نەکەوتووە. نەک هەر بەوە ڕازی نەبوون کە
زۆریان بەدەست هێناوە، هەندێک زانایان دەیانهەوێت پەل بهاوێنە ناو مەیدانی
بوارەکانی ترەوە. خۆم بە خاوەنی کێشە فەلسەفییەکان نازانم. مێژوو فێری کردووین کە
زۆرێک لە ئاریشە فەلسەفییەکان دەتوانن گەورەبن، لانە بەجێ بهێڵن و لە شوێنێکی تر
بژین. پێشتر زانست فەلسەفەی سروشتیی بوو و سایکۆلۆجیی بە هاوتای مێتافیزیک
دادەنرا. بەڵام هەندێک ئاریشەی پەیوەست بە بوونی مرۆڤ هەن کە زانستیی نین. بۆ
نموونە، نازانم چۆن بەتەنها فاکتی پوخت دەتوانێت ئەو ئاریشەیە یەکلایی بکاتەوە کە چی بەشێوەی ئەخلاقیی ڕاست و هەڵە چییە.

هەندێک لەو شتانەی وتووتن و نووسیوتن
پێشنیاری ئەوە دەکەن کە تۆ هەندێک لە مەرامە داگیرکارییەکانی زانستت تێدایە.
کەوایە پێم بڵێ، پێت وایە زانست تا چ ئاستێک دەتوانێت و پێویستە وەڵام بۆ ئەو پرسیارانە
پێشکەش بکات کە هێشتا وا لەبەرچاو دەگیرێن کە بکەونە ناو بواری فەلسەفەوە؟

لۆرانس کڕاوس سوپاس
بۆ وشە جوانەکانت لەبارەی زانست و هەڵوێستە بەخشندەکەت. هەرچی لەبارەی
“بەڵام” ەکەت و هەستەکەت لەبارەی مەرامە داگیرکارییەکانمە، من بە هیچ
شێوەیەک وەکو داگیرکاریی نایبینم. ئەوە تەنها جیاکردنەوەی ئەو پرسیارانەیە کە
وەڵام دەدرێنەوە و ئەوانەی کە وەڵام نادرێنەوە. لە سەرەتادا دەکرێت بە نزیکەیی
بڵێین هەموو ئەو پرسیارانەی وەڵام دەدرێنەوە دەکەونە ناو مەیدانی مەعریفەی
ئەزموونیی، واتە زانست.

بۆ نموونە، پرسیارەکەی تۆ لەبارەی
ئەخلاقەوە، زانست بنەماکان بۆ بڕیارە ئەخلاقییەکان دابین دەکات، کە تەنها کاتێک
ژیرانەن ئەگەر لەسەر بنەمای ئەقڵ بینا کارابن، کە ئەوەش بۆخۆی لەسەر بەڵگەی
ئەزموونیی بینا کراوە. بەبێ بڕێک مەعریفە لەبارەی دەرەنجامەکانی کردارەکان، کە
پێویستە لەسەر بەڵگەی ئەزموونیی بینا کرابێت، ئەوا پێم وایە “ئەقڵ”
بەتەنیا پەککەوتەیە. ئەگەر نەزانم کردارەکانم چی درووست دەکەن، ئەوا ناتوانم
بڕیارێکی ژیرانە لەبارەی ئەوەوە بدەم کە ئایا ئەخلاقیین یان نا. لە کۆتایدا، پێم
وایە تێگەیشتنمان لە نیورۆبایۆلۆجی[4] ،
پەرەسەندنی بایۆلۆجی[5]
و سایکۆلۆجی تێگەیشتنمان لە ئەخلاق بەرەو ئاقارێک دەبەن کە تێیدا دەبن بە هەندێک
چەمکی بایۆلۆجیی باش-پێناسەکراو.

ئەو پرسیارە فەلسەفییە سەرەکیانەی کە
گەورە دەبن ئەوانەن کە لانە بەجێ دەهێڵن. بەتایبەت ئەمە پەیوەندیی بە فیزیا و
گەردوونناسییەوە هەیە. گفتوگۆ فەلسەفییە ناڕوونەکانی هەمبەر هۆ و ئەنجام و هەندێک
جار شت و هیچ- کە من پێویست بوو لە کتێبەکەمدا مامەڵەیان لەگەڵ بکەم- نموونەی زۆر
باشی ئەم بابەتەن. دەکرێت یەکێک گفتوگۆ بکات هەتا دەگاتە ئەو ئاستەی لە بەردەم
مانای “نەبوون” دا دۆش دادەمێنێت، بەڵام لە کاتێکدا دەکرێت ئەمە
پرسیارێکی فەلسەفیی سەرنجڕاکیش بێت، پێم وایە لە ڕاستیدا تەواو پڕ کەموکوڕییە. هیچ
بیرۆکەیەکت لەبارەی ئەوەوە ناداتێ کە ئایا لە ڕاستیدا چۆن دەکرێت شتەکان پەیدا ببن
و پەرەبستێنن، ئەمەش ئەو شتەیە کە سەرنجی من ڕادەکێشێت.

جولیان بەگینی زیاتر
لەوەی چاوەڕوانی دەکەیت لەگەڵت هاوڕام. هاوڕام کە زۆرێک لە پرسیارە مێتافیزیکییە
کۆنەکان ئێستا زانایان بە باشترین ڕێگا لێیان نزیک بوونەتەوە و کارێکی ناوازە
دەکەیت کە دەڵێیت “بۆچی لەجێگای هیچ شت هەیە؟” یەکێک لەوانەیە. بەڵام
کاتێک دەڵێین، وەک ئەوەی تۆش وتت، ” ئەو پرسیارە فەلسەفییە سەرەکییانەی گەورە دەبن ئەوانەن کە لانە
بەجێ دەهێڵن ” شتێکمان لەبیر کردووە. پێم وایە تۆ بۆیە ئەوە دەڵێیت چونکە ڕێسایەک دەردەکەیت تێیدا
جیاکردنەوەی بنچینەیی ئەوەیە کە پرسیارە ئەزموونییەکان ئەوانەن کە وەڵام دەدرێنەوە
و پرسیارە نا-ئەزموونییەکان ئەوانەن کە وەڵام نادرێنەوە.

ناکۆکییەکەی من ئەوەیە کە دەڵێم
پرسیارە فەلسەفییە سەرەکییەکان ئەوانەن کە گەورە دەبن و لانە بەجێ ناهێڵن، ئەو
پرسیارە گرنگانەن کە لە کاتێکدا هەموو فاکتەکان لەبەرچاون بەڵام هێشتا بە
وەڵامنەدراوەیی دەمێننەوە. پرسیارە ئەخلاقییەکان نموونەی دیارن. هەرگیز هیچ
دۆزینەوەیەکی پشتئەستوور بە فاکت ناتوانێت پرسیارێکی هەڵە و ڕاست یەکلایی بکاتەوە.
بەڵام ئەوەش مانای ئەوە نییە کە پرسیارە ئەخلاقییەکان پرسیاری بەتاڵ و
زڕە-پرسیارن. دەتوانین باشتر بیریان لێ بکەینەوە و تەنانەت دەتوانین لەبەر ڕۆشنایی
فاکتە تازەکاندا گفتوگۆی بەرهەمدارتر بکەین. بۆ نموونە، لەو کاتەوەی زیاتر لەبارەی
هۆشی نا-مرۆڤیی-ەوە دەزانین، بۆچوونەکانمان لەبارەی ئەخلاقی پەیوەست بە
ئاژەڵەکانەوە گۆڕاوە.

ئەوەی کە بەشێوەی سوکایەتیی بە
ساینتیزم[6]  بانگ دەکرێت سوورە لەسەر ئەوەی کە ئەگەر
پرسیارێک نەچێتە چوارچێوەی چارەسەرە زانستییەکانەوە ئەوا بە هیچ شێوەیەک پرسیارێکی
گرنگ نییە. من دەڵێم ئەوە تایبەتمەندییەکی لە ڕیشەنەهاتووی ژیانی مرۆڤە کە
ڕووبەڕووی زۆرێک ئاریشە دەبینەوە کە بە زانست سۆراخیان ناکرێت، بەڵام لەگەڵیاندا
بکەوینە ململانێ، ئەوەندەی بتوانین بە باشترین شێوە لێیان تێبگەین و دەتوانین
ئەمەش بە وردیی و گرنگیی مێشکمانەوە بکەین.

بۆ من وادەردەکەوێت کە تۆ ئەمەت
قبووڵ نییە و بۆچوونە زانستییەکە لەبەرچاو دەگریت. ئەوە ڕاستە؟

لۆرانس کڕاوس لە
ڕاستیدا، زیاتر لەوەی چاوەڕوانی دەکەیت لەگەڵتدا هاوڕام. پێم وایە کە گەنگەشە
فەلسەفییەکان بەهۆی ڕێگەدان بە لێوردبوونەوە لە فاکتەکان دەتوانن لە زۆر ڕێگەی
گرنگەوە پڕۆسەی درووستکردنی بڕیار بەرهەمدار بکەن، بەڵام لە کۆتایدا تاکە سەرچاوەی
فاکتەکان لە ڕێگەی گەڕانی
ئەزموونییەوەیە. هەروەها، هاوڕام لەگەڵت کە ژمارەیەکی زۆر تایبەتمەندیی ژیانی مرۆڤ
هەن کە تێیاندا هەندێک ئاریشە هەن بڕیاری وەهایان پێویستە کە بەشێوەی زانستیی
سۆراخ ناکرێن. مرۆڤ و بابەتە مرۆییەکان هێندە ئاڵۆزن کە ئەقڵ و تەنانەت بەڵگەی
ئەزموونیی بە تەینا
ناتوانن چاوساغمان بن. وتوومە کە پێم وایە لویس کارۆڵ[7] ڕاستی
دەکرد کاتێک لەسەر زمانی ئالیس[8]  وە پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێویستە پێش نانی
بەیانی بڕوا بە چەندین شتی ئەستەم بهێنین. ئێمە هەموو ڕۆژێک بۆ ئەوەی بتوانین لە ناو جێگا بێینە دەرەوە ئەوە
دەکەین- لەوانەیە ئەوەی کە حەزمان بە کارەکەمانە یان هاوژینەکانمان خۆشدەوێت یان
خۆمان خۆشدەوێت.

ئەوەی کە لەوانەیە لەگەڵی هاوڕا نەبم
ئەو بەشەیە
کە دەڵێت ئەمە بەپێی کات ناگۆڕێت. ئەوەی کە ئەمڕۆ بەشێوەی زانستیی سۆراخ ناکرێت لەوانەیە
سبەینێ بکرێت. ئێمە نازانین
بیرۆکەکان لە کوێوە دێن، بەڵام ئەمە ئەوەیە کە گەشتی دۆزینەوەکان سەرنجڕاکێشتر
دەکات. پێشم وایە کە ئەو دۆزینەوانەی بە  فاکت پشتئەستوورن دەتوانن تەنانەت
پرسە ئەخلاقییەکانیش چارەسەر بکەن.

هاوڕەگەزبازیی بە نموونە وەربگرە. لەوانەیە
نووسراوە کۆنەکان بڵێن کە هاوڕەگەزبازیی “هەڵەیە”، بەڵام دۆزینەوە
زانستیەکانی هەمبەر دووبارەبوونەوەی ڕەفتارە هاوڕەگەزبازییەکان لە ناو ئەندامە
جیاوازەکانی جۆرێکدا پێمان دەڵێن کە ئەوە لەناو بەشێکی جێگیری کۆمەڵەکەدا بەتەواوی
سروشتییە و هیچ کاریگەرییەکی ڕوونی نەرێنیی پەیوەست بە پەرەسەندنی نییە.
بەدڵنیاییەوە ئەمە پێمان دەڵێت کە بە شێوەی بایۆلۆجی جێگیر کراوە، زیانبەخش نییە و
خۆماکیانە “هەڵە” نییە. لە ڕاستیدا، پێموایە کاتێک باسی ئەوەت کرد کە
توێژینەوەکانمان لەبارەی هۆشی نا-مرۆڤیی بۆچوونی ئێمەی لەبارەی ئەخلاقەوە گۆڕیوە،
لەم خاڵەدا لەبارەی کاریگەریی زانست هاوڕا بوویت.

دان بەوەدا دەنێم کە دڵخۆش بووم
کاتێک ئەوەم خوێندەوە کە تۆ دەڵێیت ” بۆچی لە جێگای هیچ شت هەیە؟”
پرسیارێکە زانایان بە باشترین شێوە لێی نزیکبوونەتەوە. بەڵام، لەم بارەدا، هەروەکو
وتوومە کە پرسیاری “بۆچی” لەڕاستیدا پرسیاری “چۆن” ە، ئایا
تۆش هاوڕایت کە هەموو پرسیارەکانی “بۆچی” هیچ مانایەکیان نییە چونە
گریمانەی “مەبەست”
دەکەن کە لەوانەیە بوونی نەبێت؟

جولیان بەگینی بێگومان
شتێکی گەوجانەیە کە بە ئەندازەیەکی زۆر ئەو شیمانەیە نادیدە بگیرێت کە ئەوەی ئێستا
وا دەردەکەوێت پرسێکی پشتئەستوور نەبێت بە فاکت لەوانەیە ڕۆژێک لە لایەن زانستەوە
وەڵام بدرێتەوە. بەڵام ئەوەش گرنگە گومانمان لە توانای زانست هەبێت ئاخۆ تا چ
ئاستێک دەتوانێت بڕواتە پێش. ئەگەر وا نەکەین ئەوا لەوانەیە زۆر بە خێرایی و
پێشوەختە ئاریشە فەلسەفییە گرنگەکان بکەینە زانستیی.

نموونەکەت لەبارەی هاوڕەگەزبازیی
تەواوە. هاوڕام لەگەڵت هۆکارە سەرەکییەکان بۆ بیرکردنەوە لەوەی کە هەڵەیە پەیوەستن
بە ڕێگا کۆنەکانی بیرکردنەوە. بەڵام بەو ڕێگایەی تۆ دەیڵێیت، لەبەرئەوەی زانست
پیشانی داوین کە ڕەفتاری هاوڕەگەزبازیی ” بەتەواویی سروشتییە”،
“هیچ کاریگەرییەکی ڕوونی نەرێنی پەیوەست بە پەرەسەندنی نییە”، “بە
شێوەی بایۆلۆجی جێگیر کراوە” و “زیانبەخش نییە” لەمەشەوە دەتوانین
بڵێین خۆماکیانە “هەڵە نییە”. بەڵام ئەمە فۆڕمەکانی پاساوی ئەخلاقیی و
زانستیی تێکەڵاو کردووە. هاوڕەگەزبازیی بەشێوەی ئەخلاقیی قبووڵکراوە بەڵام نەک
بەهۆی هۆکارە زانستییەکانەوە. ڕاست و هەڵە هەر وا بە ئاسانیی بابەتی
کاریگەرییەکانی پەرەسەندن و سروشتیبوون نین. بۆ نموونە، بانگەشەی ئەوە کراوە کە
دەستدرێکیی سێکسی هەم سروشتییە و هەم سوودی پەرەسەندنی هەیە. بەڵام ئەو کەسانەی
ئەو بانگەشەیان کردووە بە پەرۆشەوە جەختیان لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە ئەمە مانای
ئەوە نییە ئەم کردارە ڕاست بێت – ئەو هەوڵانەی کە بەداخەوە ڕەخنەگران پشتگوێیان
خستوون. هەمان بانگەشە بۆ ناپاکیی (خیانەتی سێکسی) کراوە. ئەوەی کە زانست لەبارەی
سروشتیبوونی ڕەفتارە سێکسیە دیاریکراوەکان پێمان دەڵێت بیرکردنەوە ئەخلاقییەکان
دەوڵەمەند دەکات، بەڵام دەرەنجامەکان دیاری ناکات. پێویستە لەم بارەوە ڕوون بین.
ئەوەی کە قبووڵی بکەین لەوانەیە ڕۆژێک ئەم ئاریشانە لە لایەن زانایانەوە باشتر
وەڵام بدرێنەوە شتێکە و کردنیان بە بابەتی زانستیی بە شێوەی پێشوەختە شتێکی ترە.

لۆرانس کڕاوس جارێکی
تر، تەنها چەند جیاوازییەکی کەم لە نێوانماندا هەیە. ئێمە ئەقڵمان هەیە لەبەرئەوە
دەتوانێت  لە ژێر ناوی نەزمی کۆمەڵایەتیدا زاڵبێت بەسەر ژمارەیەکی جیاواز لە
خواستە بایۆلۆجیەکانی تر. لەگەڵ ئەوەشدا، پێم وایە کە زانست دەتوانێت دەستکاری
باوەڕە مۆڕاڵییەکانی ئێمە بکات یان دیاریان بکات. بۆ نموونە، ئەو ڕاستیەی کە
ناپاکیی فاکتێکی بایۆلۆجییە پێویستە بۆ هەر کەسێکی بیرکەرەوە تاوانبارکردنی
“ڕەها” ی ئەو کردەیە بگۆڕێت. زیاد لەوەش، ئەوەی کە زۆرێک لە باوەڕە
مۆڕاڵییەکان لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەکی تر دەگۆڕێن مانای ئەوەیە کە فێردەکرێن
و لەبەرئەوە سەر بە هەرێمی سایکۆلۆجین. ئەوانەی تر زیاتر جیهانین، لەبەرئەوە
ئاڵۆزن- بابەتی نیورۆبایۆلۆجین. زۆر گەڕانەوە بۆ بڕیاری مۆڕاڵیی گریمانەی هەندێک
جۆر لە باوەڕی وەهمیانەیە بە ویستی ئازاد کە پێم وایە شتێکی ساویلکانەیە.

لێرەدا دەمەوێت باسەکە بگۆڕم. دان بەوەدا
دەنێم کە دڵخۆشم بەوەی تۆ هاوڕایت لەگەڵ ئەوەی “بۆچی لە جێگای هیچ شت
هەیە” پرسیارێکە بەباشترین شێوە لەلایەن زانایانەوە وەڵام دراوەتەوە. بەڵام
بە شێوەیەکی
گشتیتر بانگەشەی ئەوە دەکەم کە پرسیارە مانادارەکانی “بۆچی” لە ڕاستییدا
پرسیارەکانی “چۆن”ن. ئایا تۆ هاوڕایت؟

با نموونەیەکت بدەمێ تا شتەکان لە
میانی خۆیاندا دابنێم. ئەستێرەناس جۆهانس کیپلەر[9]  لە ساڵی ١٥٩٥ بانگەشەی وەڵامدانەوەی پرسیارێکی
گرنگی “بۆچی” کرد: بۆچی شەش هەسارە هەن؟ پێی وابوو وەڵامەکە لەناو پێنج
شکڵە پلاتۆ-ییەکان[10]
دایە کە دەتوانرێت ڕووەکانیان لە فرەلا[11] ئاساییەکان
پێکبهێنرێن- سێگۆشەکان، چوارگۆشەکان و هیتر- هەروەها دەتوانرێت بەهۆی گۆیەکانەوە
کە قەبارەیان لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی ڕووەکان زیاد دەبێت، لە چێوە بگیرێن.
لەبەرئەوە ئەگەر ئەم گۆیانە، گریمانەی ئەوەی کرد، خوولگەکانی هەسارەکانیان
جیاکردەوە، لەوانەیە لە دوورییە ڕێژەییەکانیان لە خۆر و ژمارەیان وەک ئاشکراکردنی
ئەقڵی خودا تێبگەین، هەڵبەت بە هەستێکی قووڵ.

لەو کاتەدا “بۆچی” مانادار
بوو لەبەرئەوەی ماناکەی مەبەستی
گەردوونی ئاشکرا دەکرد. ئێستا، دەزانین کە پرسیارەکە بێمانایە. نەک تەنها دەزانین
شەش هەسارە نین، بەڵکو زیاد لەوەش، دەزانین کۆمەڵەی خۆری ئێمە تاقانە نییە و بە
شێوەیەکی زەروریی ئاسایی نییە. ئینجا پرسیارە گرنگەکە وای لێهات: ” چۆن
کۆمەڵەی خۆرەکەمان ئەو ژمارە هەسارانەی هەک کە بەو شێوە دابەش بوون کە بوون؟
” بۆ نموونە، لەوانەیە وەڵامی ئەم پرسیارە تیشک بخاتە سەر ئەگەری دۆزینەوەی
ژیان لە شوێنێکی تری گەردووندا. نەک تەنها “بۆچی” بووە بە
“چۆن” بەڵکو ئیتر “بۆچی” هیچ مانایەکی بەسوودی نییە، بە
لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە گریمانەی مەبەست دەکات کە بۆ ئەوە هیچ بەڵگەیەک لەئارادا
نییە.

جولیان بەگینی نازانم
ئەوە باشە یان خراپ بەڵام لە فەلسەفەدا شتێک بەناوی “تەنها” لەبارەی
جیاوازییە کەمەکانەوە نییە! بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی لەسەر بابەتە
ئەخلاقییەکان لەوانەیە زۆر لەیەک نزیک بووبین، با قسە لەسەر جیاوازییەکانمان
لەبارەی پرسیارەکانی “چۆن” و “بۆچی” بکەین.

جارێکی تر، لەگەڵ زۆرێکی ئەمەشدا
هاوڕام. بۆ نموونە، بەو ئارگومێنتە قایل نەکراوم کە دەڵێت هەرگیز هیچ ناکۆکییەک لە
نێوان ئایین و زانستدا نییە چونکە ئەوەی دواییان مامەڵە لەگەڵ پرسیارەکانی”
چۆن”دا دەکات و ئەوەی پێشەوە مامەڵە لەگەڵ پرسیارەکانی “بۆچی”دا
دەکات. ناتوانرێت ئەو دووانە وا بە ئاسانیی لەیەک جیابکرێنەوە. ئەگەر مەسیحییەک
بڵێت خودا لێکی دەداتەوە کە بۆچی بیگ بانگ هەبوو، ئەوا بەبێ گومان لەبارەی ڕۆڵی
خودا لە چۆنیەتی هاتنەبوونی گەردوونیش قسەی خۆی هەیە. بەڵام تا ئەو ئاستەش ناڕۆم
کە بڵێم تەنها دەتوانرێت بە
گونجاوی لە هەموو پرسیارەکانی “بۆچی”  وەک پرسیارەکانی ” چۆن
” تێبگەین. ڕوونترین نموونە لێرەدا کردەی مرۆڤە، کە تێیدا بە دەگمەن
لێکدانەوەی پێوست بەبێ پرسیارەکانی ” بۆچی ” دەست دەکەوێت. ئێمە بە
هۆکار شتەکان ئەنجام دەدەین.

زۆرێک لە فەیلەسوف و زانا پڕاکتیکییەکان
وەکو خەیاڵێکی قایلکەر وەسفی ئەمە دەکەن، بیرۆکەیەکی ناڕاست. دەڵێن لێکدانەوەی
ڕاستەقینە بۆ کردە مرۆییەکان کەوتووەتە ئاستی “چۆن”ەوە، بەتایبەت چۆن
مێشک زانیاریی وەردەگرێت، پڕۆسێسی دەکات و ئینجا کردە درووست دەکات.

بەڵام ئەگەر بمانەوێت بزانین بۆچی کەسێک قوربانیی بۆ کەسێکی نزیکی
داوە، وەڵامێکی ڕووتی نیورۆبایۆلۆجی تەواو نابێت. ڕاستییە تەواوەکە ئەوەیە بڵێیت
“بۆچی” یەکیش کاریگەر بووە: خۆشەویستیی. بێگومان خۆشەویستیی لە بنچینەدا
بەرهەمی داگیرساندنی نیوڕۆنەکان و دەردانی هۆڕمۆنەکانە. ئەوەی کە چۆن بۆچوونە
بایۆ-کیمیاییەکان و سایکۆلۆجییەکان بەیەکەوە دەگونجێن لوغزێکی دیارە و هەروەکو
وەلانانی ویستی ئازاد لەلایەن تۆوە پێشنیاری دەکات، گریمانە ساویلکەکانی ئێمە
لەبارەی ئازادیی مرۆڤ بە نزیکەیی بەبێ گومان هەڵەن. بەڵام هیچ هۆکارێکمان نییە بۆ
ئەوەی پێمان وا بێت ڕۆژێک زانست کردنی پرسیارەکانی “بۆچی” لەبارەی ئەو
کردانەی مرۆڤ کە وەڵامەکانیان شتی وەک خۆشەویستییە بکات بە شتێکی ناپێویست. یان
ئەوە شتێکی بێنرخی ڕۆمانتیکییە؟ هیچ هۆکارێک نییە بۆ ئەوەی کە تۆ بۆچی ئەم
گفتوگۆیە دەکەیت، هەر لەبەرئەوە دەیکەیت چونکە مێشکت بەو شێوەیە کاردەکات کە
دەیکات؟

لۆرانس کڕاوس باشە،
بێگومان من چێژ لە گفتوگۆیەکە وەردەگرم، بۆیەش وا دەردەکەوێت کە “بۆچی”
دەیکەم. لەگەڵ ئەوەشدا، دەزانم کە چێژەکەم لە پڕۆسەگەلی ئاڵۆزەوە دێت کە وا دەکات
مژۆڵبوون بە زمان و فەلسەفەوە چێژبەخش بێت. پێم وایە پێویستە پرسیارەکەت
هەڵبگێڕمەوە و بپرسم بۆچی (ئەگەر چاوپۆشی لە پرسیاری “بۆچی” بکەیت!) وا
بیردەکەیتەوە کە شتی وەک خۆشەویستی هەرگیز بۆ داگیرساندنی نیوڕۆنەکان و کارلێکە
بایۆ-کیمیاییەکان کەم نابێتەوە؟ ئەگەر ئەوە بابەتەکە نەبێت، ئەوا پێویستە شتێک
هەبێت زیاتر لە “مادەی فیزیکی” کە دەسەڵاتداربێت بەسەر ئاگاییمانەوە[12].
پێم وایە شتێک نییە پێشنیارێکی وەها بکات. بێگومان، بەهۆی پەرەسەندنی بایۆلۆجیەوە
پێشتر لە زۆرێک لە دەرکەوتەکانی قوربانیدان تێگەیشتووین. لە زۆر باردا قوربانیی بۆ
مانەوەی گروپێک یان نزیکێک شتێکی باشە. لەم بارەدا بۆ ئاکتی خۆنەویستانە، بۆ
هەندێک خەڵک بەشێوەی پەرەسەندن مانادارە، ئەگەر لە تێگەیشتنی بنەڕەتیدا
بڵاوبوونەوەی جینەکان بریتی بێت لە کردەی هاندەر. ئەمە بازێکی گەورە نییە لە
خەیاڵکردندا تا چاوەڕوانی ئەوە بکەین ڕۆژێک
بتوانین ئەو کردە کۆمەڵایەتییانە تێکبشکێنین و لەسەر ئاستی ماکڕۆ لێکۆڵینەوە بکەین
بۆ کارکێکە بایۆلۆجییەکان لە ئاستێکی مایکڕۆدا.

بە مانایەکی پڕاکتیکی پوخت دەکرێت
ئەنجامدانی ئەمە بە شێوەی هەژماریی لە داهاتوویەکی نزیکدا زۆر قوورس بێت، لەوانەیە
بۆ هەمیشەش بەو شێوەیە بێت، بەڵام هەموو ئەو شتەی لە بارەی گەردوونەوە دەیزانم وا
دەکات لە بەکارهێنانی وشەی هەمیشەدا توشی خەجڵین بم. بە جۆرێک، ئەوەی کە لەلایەن
یاساکانی فیزیاوە وەک شیمانە لانەبراوە حەتمییە. لەبەرئەوە، ئێستا من ناتوانم
خەیاڵی ئەوە بکەم بتوانم بە شێوەی هەژماریی جووڵەی تەنۆلکەکانی ناو ئەو ژوورە دیاری
بکەم کە تێیدا هەناسە دەدەم، لەبەرئەوە پێویستە چەندییەتیەکی تێکڕا وەربگرم و
ئامار بەکار بهێنم تاوەکو ڕەفتارە فیزیاییەکان هەژمار بکەم. بەڵام ڕۆژێک لە ڕۆژان،
کێ دەزانێت وادەبێت؟

جولیان بەگینی کێ
دەزانێت؟ بێگومان. هەر لەبەر ئەوەشە پێویستە فەلسەفە قبووڵی بکات کە لەوانەیە ڕۆێک
ببێت بە ناپێویست و زیادە. بەڵام پێویستە زانستیش ئەوە قبووڵ بکات کە لەوانەیە
سنوورێکی هەبێت.

پێم وانییە لە گەردووندا شتی زیاتر
لە شتی زانستە فیزیاییەکان هەبێت. بەڵام گومانم هەیە هەرگیز ڕەفتاری مرۆیی بەتەنها
لەلایەن فیزیا و زیندەوەرزانییەوە لێکبدرێتەوە. هەرچەندە ئێمە ڕێک لەو شتە درووست
بووین کە ئەستێرەکانی لێ درووست بووە، ئەو شتە بە شێوەیەکی هێندە ئاڵۆز خۆی
ڕێکخستووە کە شتی وەکو ئاگایی دەرکەوتوون کە ناتوانرێت تەنها بە لێکۆڵینەوە لە
پێکهاتە بنچینیەییەکانی وەک بۆزۆن[13] و
فێرمیۆنەکان[14]
بەتەواوی لێی تێبگەین. بە لایەنی کەمەوە  من پێم وایە ناتوانن. پێم خۆشە کە
فیزیکزانەکان هەوڵبدەن. بەڵام تا کاتێک سەردەکەون، پێم وایە پێویستە خۆیان بە دوور
بگرن لەو بانگەشانەی کە دەڵێن تاکە پرسیارە مانادارەکان پرسیارە زانستییەکانن و
تەواوی ئەوەی تر ژاوەژاوە. ئەگەر ئەوە ڕاست بووایە، ئەم گفتوگۆیەش ژاوەژاو
نەدەبوو؟

لۆرانس کڕاوس کەواتە
دەتوانین بە هاوڕاییەکی بنچینەیی کۆتایی پێبێنین. پێم وایە زۆرێک لە خەڵک پێیان
وایە زۆرێک لە گفتوگۆیەکانی من لە ژاوەژاوێک زیاتر نین، بەڵام لە هەر بارێکدا، لە
ڕاستیدا ئێمە وەڵامی ئەوە نازانین کە ئایا زانست وێنەیەکی تەواوی حەقیقەت دەستەبەر
دەکات یان نا، تا هەوڵ نەدەین وەڵامەکە نازانین. من و تۆ بەشێوەی بنچینەیی هاوڕاین
کە حەقیقەتی فیزیایی هەموو ئەوەیە کە هەیە، بەڵام تاکە جیاوازیمان لە ئاستی
گەشتبینیماندایە لەبارەی ئەوەی کە تا چەند دەتوانین بە شێوەیەکی کاریگەر و تەواو بەهۆی
میتۆدە زانستییەکانەوە لەوە تێبگەین. سەرسوڕمانی من بەهۆی ئەو بەرەوپیشچوونەوە
بەردەوام دەبێت کە شتێکی شیاوە لە سایەی کردنی پرسیارەکانی هەمبەر سروشت و
وەڵامدانەوەیان بە تاقیکردنەوە. پێم وایە تێگەیشتن لە ئەستێرەکان ئاسانترە لە
تێگەیشتن لە مرۆڤەکان، بەڵام ئەمە ئەو شتەیە کە پڕۆژەکە سەرنجڕاکێشتر دەکات.
نهێنییەکان ئەوانەن کە وا دەکەن ژیان شایەن بە ژیان بێت و ئەگەر ڕۆژێک بێت
 نەتوانین چیتر ئەو پرسیارە وەڵامدەرەوانە بدۆزینەوە کە هێشتا پێویستیان بە
وەڵامە و ئەو گرێکوێرانە بدۆزینەوە کە دەکرێت بکرێنەوە، خەمبار دەبم. ئەوەی
سەرسامم دەکات ئەوەیە کە چۆن بووین بە قوربانیی سەرکەوتنەکانی خۆمان، بە لایەنی
کەمەوە لە هەندێک بواردا. کاتێک باس دێتە سەر گەردوون وەکو گشتێک، لەوانەیە بە
شێوەیەکی ترسناک لە سنوورەکانی لێکۆڵینەوەی ئەزموونیی وەک ڕێپیشاندەرێک بۆ تێگەیشن
نزیک بووبینەوە. لە دوای ئەوە، پێویستە تەنها پشت بە ئایدیا باشەکان ببەستین،
ئەمەش هەمیشە زۆر قوورسە و کەمتر پشتپێبەستراوە.

سەرچاوە

https://www.theguardian.com/science/2012/sep/09/science-philosophy-debate-julian-baggini-lawrence-krauss?newsfeed=true


[1] – Julian Baggini

[2] – Lawrence Krauss

[3] – suffer from lab-coat envy

[4] – neurobiology

[5] – evolutionary biology

[6] – scientism

[7] – Lewis Carroll

[8] – Alice

[9] – Johannes Kepler

[10] – five Platonic solids

[11] – polygon

[12] – consciousness

[13] – bosons

[14]– fermions




گەردوونێکی دیزاینکراو؟

ستیڤن واینبێرگ
وەرگێڕانی  سەروەر محەمەد

داوام لێ کراوە تا ڕای خۆم بڵێم لەسەر ئەوەی کە ئایا گەردوون ئاماژەی وەها دەخاتە ڕوو کە دیزاین کرابێت. نازانم چۆن دەکرێت قسە لەسەر ئەوە بکرێت بەبێ ئەوەی لانیکەم هەندێک ئایدیای ناڕوونمان لەبارەی ئەوەوە هەبێت کە ئایا دەبێت دیزاینەر چۆن بێت؟ دەتوانرێت هەر گەردوونێکی شیاو وەکو کاری هەندێک جۆر لە دیزاینەر ڕوونبکرێتەوە. تەنانەت گەردوونێک کە تەواو بێسەروبەرە، هیچ یاسا و ڕێسایەکی تێدا نییە، دەکرێت وا دابنرێت کە لەلایەن گەمژەیەکەوە دیزاین کراوە.

ئەو پرسیارەی کە وای دەبینم شایەنی وەڵامدانەوەیە، یان لەوانەیە وەڵامدانەوەی ئەستەم نەبێت، ئەوەیە کە ئایا گەردوون ئاماژەی وەها پیشان دەدات کە لەلایەن خودایەکی نزیک لە خودای ئایینە کۆنە تاک خوداکان دیزاین کرابێت- نەک ڕێک ئەو فیگەرەی سەر بنمیچی کڵێسای سستین Sistine Chapel، بەڵام جۆرێکی لە مرۆڤچوو، جۆریک لە زیرەکیی، جۆرێک لەوەی گەردوونی درووست کردبێت و جۆرە بایەخێکی تایبەتیی بە ژیان بدات، بەتایبەت بە ژیانی مرۆڤ. وای دەبینم ئەمە ئەو ئایدیایەی هەمبەر دیزاینەر نییە کە زۆرێک لەوانەی ئێرە هەڵیان گرتووە. لەوانەیە پێم بڵێیت کە تۆ بیر لە شتێکی زۆر ئابستراکتتر دەکەیتەوە، جۆرە هێزێکی خاوەن نەزم و هارمۆنیی گەردوونیی، وەک ئەوەی ئاینشتایین بیری لێدەکردەوە. تۆ ئازادی وا بیربکەیتەوە، بەڵام جگە لە جۆرێک لە خۆڵکردنە چاوی خەڵک، نازانم بۆ وشەی “دیزاینەر” یان “خودا” بەکاردەهێنیت.

ڕوون بوو کە جیهان لەلایەن جۆریک لە زیرەکییەوە دیزاین کراوە. ئەگەرنا چ شتێکی تر بەرپرسە لە ئاگر، باران و هەورەبروسکە و زەمین لەرزە؟ لەسەرو هەمووشیانەوە، توانا ناوازەکانی شتە زیندووەکان ئاماژەدان بوو بە بەدیهێنەرێک کە بایەخێکی تایبەتی بە ژیان دەدا. ئێستا ئێمە بەهۆی ئەو هێزە فیزیاییانەی کە لەژێر یاسا نا-مۆرڤییەکاندا کاردەکەن لە زۆرێک لەو شتانە تێگەیشتووین. هێشتا بنەڕەتیترین یاساکان نازانین، ناتوانیت هەژماری هەموو ئەو دەرەنجامانە بکەیت کە لەو یاسایانە دەکەونەوە کە دەیانزانین. تێگەیشتن لە مێشکی مرۆڤ بەشێوەیەکی ناوازە قوورسە بەڵام کەشوهەواش هەر وایە. ناتوانین پێشبینیی ئەوە بکەین کە دوای مانگێک باران دەبارێت یان نا، بەڵام ئەو یاسایانە دەزانین کە فەرمانڕەوان بەسەر بارانەوە، هەرچەندە ناتوانین هەموو کات هەژماری دەرەنجامەکانیان بکەین. وای دەبینم مێشکی مرۆڤیش هەروەکو کەشوهەوا وایە کە وەکو دەرەنجامێکی یاسا نا-مرۆڤییەکانی کارا لەسەر ملیاران ساڵ لە دەرەوەی  تێگەیشتنی ئێمە دەمێنێتەوە.

وا دەرناکەوێت هیچ شتێک لە دەرەوەی ئەم نەزمە سروشتییە هەبێت، هیچ پەڕجۆیەک. وای دەبینم لە ئێستادا زۆرێک لە ئایینناسەکان بە قسەکردن لەسەر پەڕجۆ توشی شەرمەزاریی دەبن، بەڵام بڕوا گەورە تاک خوداییەکان لەسەر چیرۆکە پەڕجۆواویەکان بیناکراون- دەوەنە گڕگرتووەکە، قەبرە بەتاڵەکە، فریشتەیەک قورئان بۆ موحەمەد دادەبەزێنێت- هەندێک لەو بڕوایانە دەڵێن کە پەڕجۆکان ئێستاش بەردەوامن. بۆ من، بەڵگە بۆ هەموو ئەو پەڕجۆیانە بەشێوەیەکی بەرچاو لاوازترە لە بەڵگە بۆ [ناوکە]یەکبوونی سارد، بڕواشم بە [ناوکە]یەکبوونی سارد نییە. لە سەروی هەموو ئەمەشەوە، ئێستا ئێمە دەزانین کە تەنانەت مرۆڤەکان دەرەنجامی ئەو هەڵبژاردنە سروشتیەن کە کارایە بەسەر ملیۆنان ساڵی وەچەخستنەوە و خواردنەوە.

وا مەزندە دەکەم ئەگەر لە شوێنێکدا جێدەستی دیزاینەر ببینین ئەوا لە ڕێسا بنچینەییەکاندا دەبێت، کۆتا یاساکانی سروشت، کتێبی یاساکان کە فەرمانڕەوانە بەسەر هەموو دیاردە سروشتییەکان. هێشتا کۆتا یاساکان نازانین، بەڵام ئەوەندەی توانیومانە بزانین ئەوەیە کە ئەو یاسایانە تەواو نا-مرۆڤیین و هیچ ڕۆڵێکی تایبەت بە ژیان لەخۆیان ناگرن. هیچ هێزێک بۆ ژیان نییە. وەکو ڕیچارد فاینمان وتوویەتی، کاتێک تەماشای گەردوون دەکەیت و لە یاساکانی تێدەگەیت، تەواوی ئەو تیۆرییەی کە وەکو سەکۆیەک بۆ خودا ڕێکخراوە تا لێیەوە تەماشای کێشمەکێشمی چاکە و خراپەی مرۆڤ بکات ناتەواو دەردەکەوێت.

ڕاستە، کاتێک میکانیکی کوانتەم تازە بوو، هەندێک لە فیزیکزانان پێیان وابوو کە جارێکی تر مرۆڤ دەخاتەوە سەر ڕێگاکە، لەبەرئەوەی ڕێساکانی میکانیکی کوانتەم پێمان دەڵێن کە چۆن ئەو ئەگەرانەی دەرەنجامە جیاوازەکان هەژمار بکەین کە لەوانەیە بەهۆی چاودێریی مرۆڤەوە بدۆزرێنەوە. بەڵام، چل ساڵ لەمەوپش، بەهۆی کارەکانی هیو ئێڤێرێت (Hugh Everett) خواستی ئەو فیزیکزانانەی کە زۆر بە قووڵی لەبارەی ئەم شتانەوە بیردەکەنەوە بۆ دووبارە فۆرمولەکردنەوەی میکانیکی کوانتەم بوو بە ڕێگایەکی تەواو بابەتیی، لەگەڵیدا چاودێرەکان ڕێک وەکو هەر شتێکی تر مامەڵەیان لەگەڵ کرا. نازانم ئاخۆ ئەم پڕۆگرامە هێشتا بەتەواوی سەرکەوتنی بەدەست هێناوە یان نا، بەڵام پێم وایە سەرکەوتوو دەبێت.

پێویستە دان بەوەدا بنێم کە تەنانەت ئەگەر فیزیکزانەکانیش تا ئەوپەڕی توانای خۆیان بڕۆن، تەنانەت ئەگەرکۆتا تیۆریمان هەبێت، هێشتا وێنەیەکی تەواو قایلکەری گەردوونمان نابێت، چونکە هێشتا پرسیاری “بۆچی” دەمێنێت تا وەڵامی بدەینەوە. بۆچی ئەم تیۆرییە، لەبری جۆرێکی تر لە تیۆریی؟ بۆ نموونە، بۆچی جیهان بە میکانیکی کوانتەم لێکدراوەتەوە؟ میکانیکی کوانتەم بەشێکە لە فیزیای ئێستامان کە وا دیارە لە دەست هەر تیۆرییەکی داهاتوو بە سەلامەتی ڕزگاری دەبێت، بەڵام شتێکی حەتمیی لۆجیکیی لەبارەی میکانیکی کوانتەمەوە لەئارادا نییە، من دەتوانم وێنای گەردوونێک بکەم کە میکانیکی نیۆتن-یی فەرمانڕەوایی دەکات. لەبەرئەوە وا دەردەکەوێت کە نهێنیەکی سادەنەکراوە هەبێت کە بە زانست  ئاشکرا ناکرێت.

بەڵام تیۆرییە ئایینییەکانی هەمبەر دیزاینیش هەمان کێشەیان هەیە. یان ئەوەتا مەبەستت لە خودا یان دیزاینەر شتێکی دیاریکراوە یان مەبەستت ئەوە نییە. ئەگەر مەبەستت ئەوە نییە، دەی باس لە چی دەکەین؟ ئەگەر مەبەستت لە خودا یان دیزاینەر شتێکی دیاریکراوە، ئەگەر بۆ نموونە بڕوات بە خودایەک هەیە کە بەپەرۆشە یان خۆشەویستی دەکات، یان زیرەکە یان هەوەسبازە ئەوا هێشتا پێویستە ڕووبەڕووی پرسیاری “بۆچی” ببیتەوە. لەوانەیە ئایینێک بڵێت گەردوون لەلایەن ئەو جۆرە خودایەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت، لەبری هەر جۆرە خودایەکی تر، لەوانەیە بۆ ئەو بڕوایە بەڵگە پێشکەش بکات، بەڵام ناتوانێ لێکی بداتەوە کە بۆچی دەبێت بەو شێوەیە بێت.

لەم بارەدا، بۆ من وا دەردەکەوێت کە فیزیا توانایەکی باشتری هەیە بۆ ئەوەی لێکدانەوەیەکی نیمچە قایلکەرمان بداتێ لەبارەی جیهان لە چاو ئەو توانایەی ئایین بۆ هەمیشە دەیبێت، چونکە هەرچەندە فیزیکزانان ناتوانن لێکی بدەنەوە کە بۆچی یاساکانی سروشت بەو شێوەیەن کە هەن و شتێکی تەواو جیاواز نین، بەڵام بە لایەنی کەمەوە لەوانەیە بتوانین لێکی بدەینەوە کە بۆچی بە ئاستەم جیاواز نین. بۆ نموونە، هەرگیز کەس نەیتوانیوە بیر لە جێگرەوەیەکی گونجاوی لۆجیکیی بۆ میکانیکی کوانتەم بکاتەوە کە تەنها بە ئاستەم جیاواز بێت. کاتێک هەوڵدەدەیت گۆڕانکاریی بچووک لە میکانیکی کوانتەمدا ئەنجام بدەیت، ئەوا دەگەیت بە جۆرە تیۆرییەک کە ئەگەری سالب و بێمانایی لۆجیکیی تێدان. کاتێک میکانیکی کوانتەم لەگەڵ ڕێژەیی کۆدەکەیتەوە هێزە لۆجیکییەکەی کەمدەکەیتەوە. دەبینیت کە مەگەر تیۆرییەکە ڕێک بە ڕێگا ڕاستەکە ڕێکبخەیت ئەگەرنا توشی بێمانایی دەبیت، وەکو هاتنی ئەنجام پێش هۆ، یان ئەگەرە بێسنوورەکان. لە لایەکی ترەوە، وا دەردەکەوێت تیۆرییە ئایینییەکان زۆر نوشتۆک (نەرم و گونجاو) بن، هیچ شتێک ڕێگە لە دەستێوەردانی هەر جۆرە خودایەک ناکات کە تۆ وێنای بکەیت.

ئێستا، بۆ من ئەوە کێشەکە چارەسەر ناکات کە بڵێیت ئێمە لەو بڕەی لە بارەی ڕێسا بنچینەییەکانی زانست دەیزانین ناتوانین [جێ]دەستی دیزاینەرێک ببینین. لەوانەیە وابێت، هەرچەندە ئەم ڕێسایانە بە ڕوونیی ئاماژە بە ژیان ناکەن، یان بەتایبەتتر ژیانی مرۆڤ، لەگەڵ ئەوەشدا وەستایانە دیزاین کراون بۆ هێنانەکایەی ژیان.

هەندێک لە فیزیکزانان وتوویانە کە نەگۆڕە دیاریکراوەکانی سروشت نرخێکیان هەیە کە وا دەردەکەوێت بە شێوەیەکی نهێنیئامێز ڕێکخراون تا ڕێک ئەو نرخەیان هەبێت کە ڕێگە بە شیمانەی ژیان بدەن، بە ڕێگایەک کە تەنها دەتوانرێت بەهۆی دەستێوەردانی دیزاینەرێکەوە لێکبدرێتەوە کە بایەخی تایبەتی بۆ ژیان هەیە. ئەو جۆرە نموونە گریمانەکراوانەی ڕێکخستن سەرنجی من ڕاناکێشن. بۆ نموونە، یەکێک لەو نموونانەی ڕێکخستن کە زۆرترین جار خراوەتە بەر باس پەیوەندی بە سیفەتێکی ناوکی ئەتۆمی کاربۆنەوە هەیە. زۆرینەی مادەی بەجێماو لە خوولەکە سەرەتاکانی گەردوون بریتی بووە لە هایدرۆجین و هیلیۆم، بە نزیکەیی هیچکام لە توخمە قوورسەکانی وەک کاربۆن، نایترۆجین و ئۆکسجینی، کە وا دەردەکەوێت پێویستبن بۆ ژیان، تێدا نەبووە. ئەو تووخمە قوورسانەی کە لەسەر زەوی هەن سەدان ملیۆن ساڵ دواتر لە نەوەی یەکەمی ئەستێرەکاندا درووست بوون و دواتر بە ناو ئەو گازەی نێو ئەستێرەکاندا بڵاو بووەتەوە کە لە کۆتاییدا کۆمەڵە خۆرەکەی ئێمەی لێ درووست بووە.

یەکەم هەنگاو لە زنجیرەی کارلێکە ناوکییەکاندا کە لە ئەستێرەکانی زوودا تووخمە قوورسەکانی درووست کردووە ئاسایی درووستبوونی ناوکی کاربۆنە لە سێ ناوکی هیلیۆم. لە دۆخە ئاساییەکەیدا (دۆخی نزمترین وزە)  لە بەیەکداکێشانەکانی سێ ناوکی هیلیۆمدا، چانسێکی شایەن بە پشتگوێخستن هەیە بۆ درووستبوونی ناوکی کاربۆن، بەڵام ئەگەر ناوکی کاربۆن بیتوانیبا لە دۆخێکی تیشکدەردا بە وزەی نزیکە ٧ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو وزەی دۆخی ئاسایی هەبووایە، ئەوا درووستبوونی بڕێکی بەرچاو لە کاربۆن لە ئەستێرەکاندا گونجاوە، لەگەڵ وزەی سێ ناوکی هیلیۆم یەکی دەگرتەوە، بەڵام نەک ٧.٧ ملیۆن ئیلیکترۆن ڤۆڵت زیاتر لە دۆخی ئاسایی (بە کۆمەڵێک هۆکار کە دواتر باسدەکرێن).

لە ناو ئەستێرەکاندا لە سێ ناوکی هیلیۆمەوە درووستبوونی دۆخی تیشکدەری ناوکێکی کاربۆن ئاسانە. دوای ئەوە، کێشەیەک نایەتە ڕێگای درووستبوونی کاربۆنی ئاسایی؛ ناوکی کاربۆن لە دۆخە تیشکدەرییەکەیدا لەخۆوە ڕووناکیی دەردەدات و دەبێت بە کاربۆن لە دۆخی نا-تیشکدەریدا، ئەو دۆخەی کە لەسەر زەوی هەیە. خاڵی گرنگ لە درووستبوونی کاربۆندا بوونی دۆخی تیشکدەرە کە دەکرێت لە بەیەکداکێشانی سێ ناوکی هیلیۆمەوە درووست ببێت.

لە ڕاستیدا، بە شێوەی تاقیکردنەوە وا ناسراوە کە ڕێک ئەو جۆرە لە دۆخی تیشکدەری هەیە، بە وزەی ٧.٦٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو دۆخی ئاساییەوە. لە یەکەم بەرکەوتندا لەوانەیە ئەمە تەواو شلۆق دەربکەوێت؛ وزەی ئەم دۆخە تیشکدەرەی کاربۆن تەنها بە بڕی ٠.٠٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت کەمی هێناوە تا هێندە بەرز بێت ڕێگە بە درووستبوونی کاربۆن نەدات (لەوەشەوە درووستبوونی ئێمە)، کە کەمترە لە ١% ی ٧.٦٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت. لەوانەیە وا دەربکەوێت کە نەگۆڕەکانی گەردوون کە سیفەتەکانی هەموو ناوکەکانیان لەسەر بەندە زۆر بە وریاییەوە ڕێکخرابن تا ژیان بکەنە شتێکی شیاو.

ئەگەر زۆر وردتر سەیری بکەیت، دەبینیت لێرەدا ڕێکخستنی نەگۆڕەکانی سروشت زۆر باش دەرناکەون. دەبێت ئەو هۆکارە لەبەرچاو بگرین کە بۆچی درووستبوونی کاربۆن لەناو ئەستێرەکاندا پێویستی بە بوونی دۆخی تیشکدەری کاربۆن هەیە بە وزەیەکەوە کە زیاتر نەبێت لە ٧.٧ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو وزەی دۆخی ئاسایی. هۆکارەکە ئەوەیە کە لە ڕاستیدا ناوکەکانی کاربۆن لەم دۆخەدا بە پڕۆسەیەکی دوو-هەنگاو درووست بوون: یەکەم، دوو ناوکی هیلیۆم یەکدەگرن بۆ درووستکردنی ناوکی ناجێگیری ئایزۆتۆپێکی بێریلیۆم، بێریلیۆم ٨، کە هەندێک جار، پیش ئەوەی هەڵبوەشێت، ناوکێکی تری هیلیۆم دەگرێت و ناوکی کاربۆن لە دۆخی تیشکدەردا درووست دەکات، کە دواتر بە تیشکدانەوە دەبێتەوە بە کاربۆنی ئاسایی. تێکڕای وزەی ناوکی بێریلیۆم ٨ و ناوکی هیلیۆم لە حاڵەتی وەستاویدا بریتییە لە ٧.٤ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو وزەی دۆخی ئاسایی ناوکی کاربۆن؛ لەبەرئەوە ئەگەر وزەی دۆخی تیشکدەری کاربۆن زیاتر بووایە لە ٧.٧ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت ئەوا تەنها دەیتوانی لە بەیەکداکێشانی نێوان ناوکی هیلیۆم و ناوکی بێریلیۆم ٨ درووست ببێت ئەگەر وزەی جووڵەی ئەو دوو ناوکە لانیکەم ٠.٣ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت بووایە- وزەیەک کە لە پلەی گەرمای ناو ئەستێرەکاندا ئەستەمە.

بەم جۆرە، ئەو شتە گرنگەی کاردەکاتە سەر درووستبوونی کاربۆن لە ئەستێرەکاندا وزەی ٧.٦٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵتی دۆخی تیشکدەری کاربۆن لە سەرو دۆخی ئاساییەوە نییە، بەڵکو ئەو ٠.٢٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵتەی دۆخی تیشکدەرە، پێکهاتەیەکی ناجێگیری ناوکی بێریلیۆم ٨ و ناوکێکی هیلیۆمە، لە سەرو وزەی ئەو ناوکانە لە حاڵەتی وەستاویدا. ئەم وزەیە بە بڕی ٠.٠٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت/ ٠.٢٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لەوە ڕزگاری بووە بڕێکی ئەوەندە گەورە بێت ڕێگە بە درووستبوونی کاربۆن نەدات، یان بە مانایەکی تر ٢٠%، کە بە هیچ شێوەیەک بە شلۆق دانانرێت.

ئەم دەرەنجامە لە هەمبەر ئەو وانانەی کە دەبێت لە درووستبوونی کاربۆنەوە فێریان ببین هەندێک جێگای مشتومڕە. لە هەر حاڵێکدا، نەگۆڕێک هەیە کە وا دەردەکەوێت نرخەکەی لە قازانجی ئێمە نایابانە ڕێکخرابێت. ئەویش چڕی وزەی فەزای بەتاڵە، بە نەگۆڕی گەردوونیش ناسراوە. دەکرا هەر نرخێکی هەبێت، بەڵام لە ڕێسا یەکەمییەکانەوە یەکێک وا مەزندە دەکات کە ئەم نەگۆڕە پێویستە زۆر گەورە بێت، هەروەها دەکرێت موجەب یان سالب بێت. ئەگەر گەورە و موجەب بێت، ئەوا نەگۆڕی گەردوونیی وەکو هێزی دوورخەرەوە کاردەکات کە لەگەڵ دووریی زیاد دەکات، هێزێک کە لە گەردوونی سەرەتاییدا ڕێگریی لە تۆپەڵبوونی مادە دەکرد، واتە ڕێگریی لەو پڕۆسەیە دەکرد کە هەنگاوی یەکەم بووە لە درووستبوونی گەلەستێرەکان، ئەستێرەکان، هەسارەکان و خەڵک. ئەگەر گەورە و سالب بێت، نەگۆڕی گەردوونیی وەکو هێزێکی ڕاکێشەر کاردەکات و لەگەڵ دووریی زیاد دەبێت، هێزێک کە هەر زوو فراوانبوونی گەردوونی پێچەوانە دەکردەوە و دەبووە هۆی تێکڕمانی، کاتێکی بۆ پەرەسەندنی ژیان نەدەهێشتەوە. لە ڕاستیدا، چاودێریە ئەستێرەناسیەکان پیشانی دەدەن کە نەگۆڕی گەردوونیی زۆر بچووکە، زۆر بچووکتر لەوەی لە ڕێسا یەکەمییەکانەوە مەزندە بکرێت.

هێشتا زۆر زووە بڕیار لەسەر ئەوە بدەین کە ئایا هەندێک ڕێسای بنچینەیی هەن کە بتوانن ئەوە لێک بدەنەوە کە بۆچی پێویستە نەگۆڕی گەردوونیی ئەوەندە بچووک بێت یان نا. بەڵام تەنانەت ئەگەر ئەو جۆرە ڕێسایانەش نەبن، بەرەوپێشچوونە تازەکان لە گەردوونناسیدا شیمانەی لێکدانەوەیەک پێشکەش دەکەن کە بۆچی نرخە هەژمارکراوەکانی نەگۆڕی گەردوونیی و نەگۆڕە فیزیاییەکانی تر لە قازانجی دەرکەوتنی ژیانی زیرەکدان. بەپێی تیۆرییەکانی “هەڵاوسانی بێسەروبەر”  ی ئەندرێ لیندێ (Andrei Linde) و ئەوانی تر، هەوری فراوانبووی ملیاران گەلەستێرە کە ئێمە پێی دەڵێین بیگ بانگ لەوانەیە تەنها پارچەیەکی گەردوونێکی زۆر گەورەتر بێت کە لەناویدا هەمیشە بیگ بانگەکان درووست دەبن، لە هەر دانەیەکیاندا نەگۆڕە بنچینەییەکان نرخی جیاوازیان هەیە.

لە هەر وێنەیەکی وەهادا، کە تێیدا گەردوون لە چەند بەشێک پێکدێت و هەر بەشێکیش نرخی جیاوازی بۆ ئەوانەی ئێمە پێیان دەڵێین نەگۆڕەکانی گەردوون هەن، ئەوا هیچ ئاریشەیەک لەبەردەم تێگەیشتنی ئەوەدا نابێت کە بۆچی ئەم نەگۆڕانە نرخێکیان هەیە کە لە قازانجی ژیانی زیرەکدایە. ژمارەیەکی هێجگار زۆر بیگ بانگ دەبن کە تێیاندا نەگۆڕەکانی سروشت نرخێکیان دەبێت کە لە قازانجی ژیان نابێت،  ژمارەیەکی هێجگار کەمتر دەبن کە ژیان تێیاندا شیاوە. لەم بارەدا پێویست ناکات داوا لە خودایەکی چاکەکار بکەیت ئەوەمان بۆ لێکبداتەوە کە بۆچی ئێمە لە یەکێک لەو بەشانەی گەردوونداین کە ژیان تێیدا شیاوە: لە هەموو ئەو بەشانەی تری گەردووندا کەسێک نییە ئەم پرسیارە بکات. ئەگەر هەر تیۆرییەکی ئەم جۆرە گشتییە وەڕاست گەڕێت، ئەو کاتە ئەگەر بڵێین نەگۆڕەکانی سروشت لەلایەن دیزاینەرێکی چاکەکارەوە ڕێکخراون وەک ئەوە دەبێت بڵێین، ” ئەرێ شتێکی نایاب نییە کە خودا ئێمەی لەسەر زەوی داناوە، کە تێیدا ئاو هەیە، هەوا هەیە، کێشکردن هەیە و پلەی گەرمیی زۆر گونجاوە، لەبری ئەوەی بمانخاتە سەر هەندێک شوێنی ناخۆشی وەک هەسارەی عەتارد یان پلۆتۆ؟” لە کوێی تر لە ناو کۆمەڵەی خۆردا دەمانتوانی پەرەبستێنین جگە لەسەر زەوی؟

بەڵگەهێنانەوەی لەم شیوەیە پێی دەوترێت “ئەنسۆرپیک” (anthropic). هەندێک جار تەنها مانای ئەوەیە کە یاساکانی سروشت ئەوەن کە هەن لەبەرئەوەیە کە ئێمە دەتوانین هەبین، بەبێ هیچ لێکدانەوەیەکی زیاتر. بۆ من، هەندێک جار ئەمە زیاتر لە قسەی قۆڕ و بێمانای نادیاردەچێت. لە لایەکی ترەوە، ئەگەر هەر بەڕاستی ژمارەیەکی زۆر لە جیهان هەن کە تێیاندا هەندێک لە نەگۆڕ نرخی جیاواز وەردەگرن، ئەوا لێکدانەوەی ئەنسرۆپیکی لە هەمبەر ئەوەی کە بۆچی لە جیهانەکەماندا نرخی ئەو نەگۆڕانە لە قازانجی ژیاندایە هەر وەکو لێکدانەوەی ئەوەی کە بۆچی ئێمە لەبری عەتارد و پلۆتۆ لەسەر زەوی دەژین، لێکدانەوەیەکی درووستە. نرخی ڕاستەقینەی نەگۆڕی گەردوونیی، ئەوەی کە بەم دواییانە لە چاودێریەکانی جووڵەی سوپەرنوڤا دوورەکانەوە هەژمار کراوە، بە نزیکەیی ئەوەیە کە تۆ لەم جۆرە ئاڕگومێنتەوە چاوەڕوانی دەکەیت: بە نزیکەیی ئەوەندە بچووکە تا زۆر کارنەکاتە سەر درووستبوونی گەلەستێرەکان. بەڵام هێشتا تەواو لەبارەی فیزیاوە نازانین تا پێمان بڵێت کە ئایا بەشی تری گەردوون هەن تێیاندا ئەو شتە هەبن کە ئاسایی پێیان دەڵێین نەگۆڕی فیزیا و بەڕاستی نرخی جیاواز وەربگرن یان نا. ئەمە پرسیارێکی بێهیواکەر نییە؛ کاتێک بەبەراورد بە ئێستا زیاترمان لە بارەی تیۆریی کێشکردنی کوانتەمیی زانی وەڵامی ئەو پرسیارەش دەزانین.

ئەگەر ژیان لەوە باشتر بووایە کە بتوانرێت لەسەر بنەمای تر چاوەڕوانی لێ بکرێت، ئەمە دەبوو بە بەڵگە لەسەر خودایەکی چاکەکار. بۆ بڕیاردان لەسەر ئەمە، پێویستە ئەوەمان لەیاد بێت کە بەهۆی هەڵبژاردنی سروشتیەوە توانایەکی دیاریکراو بۆ چێژ بە ئاسانیی پەرەی سەندووە، وەک هاندەرێک بۆ ئەو زیندەوەرانەی پێویستان بە خواردن و وەچەخستنەوە هەیە بۆ ئەوەی بەردەوامیی بە جینەکانیان بدەن. پێناچێت هەڵبژاردنی سروشتیی لەسەر هەر هەسارەیەکی تر ئەو جۆرە زیندەوەرانە درووست بکات کە تەواو بەختەوەرن بەوەی ئەو وچان و توانایەیان هەبێت کاری زانستیی بکەن و بەشێوەیەکی ئابستراکت بیر بکەنەوە، بەڵام نموونەی ئەوەی ئێمە کە لەلایەن پەرەسەندنەوە درووست کراوە زۆر ئالیگرانەیە، بەو ڕاستیەی کە تەنها لەو بارە بەختەوەرانەدایە کە کەسێک هەیە بیر لە دیزاینی گەردوونیی دەکاتەوە. ئەستێرەناسان بەمە دەڵێن کاریگەریی هەڵبژاردن ( selection effect).

گەردوون گەلێک گەورەیە، لەوانەیە بێنسوور بێت، لەبەرئەوە نابێت شتێکی سەرسوڕهێن بێت کە، لە نێوان ژمارەیەکی هێجگار زۆر هەسارەدا کە لەوانەیە زۆرێکیان تەنها پشتگیریی ژیانی نازیرەک بکەن و لە هەمان کاتدا ژمارەیەکی لەوە زۆر تر پشتگیری هیچ جۆرە ژیانێک نەکەن، ژمارەیەکی کەم هەن کە بوونەوەری زیندوو لەسەریان هەن توانای بیرکردنەوەیان لەبارەی گەردوون هەیە، واتە وەک ئەوەی ئێمە لێرە دەیکەین. ڕۆژنامەوانێک کە دیاریکراوە تا چاوپێکەوتن لەگەڵ ئەو کەسانە بکات کە یانسیبیان بردووەتەوە لەوانەیە وا هەست بکات هەندێک چاودێریی خودایی تایبەت کاری بۆ کردوون، بەڵام پێویستە ئەوەی لەبیر بێت کە ژمارەیەکی هێجگار زۆرتر لەو کەسانە هەبوون کە یاری یانسیبیان کردووە و ئەو چاوپێکەوتنی لەگەڵدا ئەنجام نەداون چونکە  هیچ یانسیبێکیان نەبردۆتەوە. بەم جۆرە، بۆ ئەوەی بڕیار لەسەر ئەوە بدەیت کە ئایا ژیانی ئێمە بەڵگەیە بۆ خودایەکی چاکەکار یان نا، تەنها ئەوە بەس نییە پرسیار بکەین کە ئایا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی لە بارەی هەڵبژاردنی سروشتیەوە دەیزانین، ژیان باشترە لەوەی لە هەر بارێکدا چاوەڕێ بکرێت یان نا، بەڵکو پێویستە ئەو ئالیگەرییەش لەبەرچاو بگرین کە لەلایەن ئەو ڕاستییەوە دەرخراوە کە ئەوە ئێمەین کە بیر لەو کێشەیە دەکەینەوە.

ئەوە پرسیارێکە کە هەرکەسێک پێویستە خۆی وەڵامی بداتەوە، فیزیکزان بیت یان نەبیت هیچ لە بارودۆخەکە ناگۆڕێت، لەبەرئەوە پێویستە من لە ئەزموونی خۆمەوە قسە بکەم. ژیانم گەلێک بە دڵخۆشیی بردۆتە سەر، لەوانەیە ٩٩.٩٩% ی دڵخۆشیی مرۆڤ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، دایکێکم بینی بەهۆی شێرپەنجەوە بە ئازارەوە مرد، کەسایەتی باوکێک بەهۆی نەخۆشی ئەلزەهایمەرەوە لەبەین چوو، ژمارەیەکی زۆر لە بن ئامۆزاو بن-بن ئامۆزا لە هۆڵۆکۆستدا کوژران. ئاماژەکانی خودایەکی چاکەکار بە ئەندازەیەکی زۆر نادیارن.

هەمیشە بەربڵاویی خراپە و پەژارە ئەو کەسانەی نیگەران کردووە کە بڕوایان بە خودایەک هەیە کە چاکەکارە و توانای بێسنوورە. هەندێک جار بە ئاماژەدان بە پێویستیی بۆ ویستی ئازاد چاوپۆشیی لە خودا کراوە. جۆن میڵتن(Milton) لە [هۆنراوەی] Paradise Lost (دۆڕاندنی بەهەشت) دا ئەم ئاڕگومێنتە  دەخاتە بەردەم خودا:

بە ئازادیی درووستم کردن، بە ئازادیش بمێننەوە

تا خۆیان گرفتار دەکەن: دەبێت بە جۆرێکی تربم

سروشتیان، هەڵوەشاندنەوەی فەرمانی خودایی

نەگۆڕە، هەمیشەییە، کە بڕیاری لەسەر دراوە

ئازادییان؛ دەرکردنیان، خۆیان بڕیاریان لێ داوە

بۆ خزمەکانم، کاتێک بکوژرێن لە پێناوی دابینکردنی دەرفەتی  ویستی ئازاد بۆ ئەڵمانەکان،هەندێک نادادیی دەردەکەوێت، بەڵام تەنانەش ئەوەش بخەینە ئەولاوە، ویستی ئازاد چۆن لێکدانەوە بۆ شێرپەنجە دەکات؟ ئایا ئەمە دەرفەتێکە بۆ ویستی ئازادی لووەکان؟

نامەوێت لێرەدا بڵێم کە خراپە لەناو جیهاندا دەیسەلمێنێت کە گەردوون دیزاین نەکراوە، بەڵکو هەر ئەوەی کە هیچ ئاماژەیەک بۆ چاکە نییە کە بکرێت جێدەستی دیزاینەری پیشاندابێت. بەڵام لە ڕاستیدا درککردن بەوەی کە خودا ناتوانێت چاکەکار بێت گەلێک کۆنە. شانۆنامەکانی ئەسکیلەس (Aeschylus) و یوریپیدیس (Euripides) بە ڕوونیی دەڵێن کە خوداکان خۆپەرست و دڵڕەقن، لەگەڵ ئەوەشدا چاوەڕوانی ڕەفتاری باشتر لە مرۆڤەکان دەکەن. خودا لە پەیمانی کۆندا (Old Testament) فەرمانمان پێ دەکات بدەین لە سەری کافران و داوامان لێدەکات ئامادەبین لە ژێر فەرمانی ئەودا  ژیانی منداڵەکانمان بکەینە قوربانیی. هەروەها خودای مەسیحیەتی کۆن و ئیسلام بۆ هەمیشە بە نەفرەتمان دەکەن ئەگەر پەرستشەکان بە شێوازێکی ڕاست ئەنجام نەدەین. ئایا ئەمە ڕێگایەکی باشە بۆ مامەڵەکردن؟ دەزانم، دەزانم ئێمە نابێت بە ستانداردە مرۆڤییەکان هەڵسەنگاندن بۆ کارەکانی خودا بکەین، بەڵام لێرەدا کێشەکە دیارە: ئەگەر ئێمە هێشتا بوونی خودامان بۆ یەکلایی نەبۆتەوە و دەگەڕێین بۆ ئاماژەکانی چاکەکاریی ئەو، دەی دەتوانین چ ستانداردێکی تر بەکاربهێنین؟

ئەم بابەتانەی کە داوام لێکراو لێرەدا لەسەریان بدوێم بۆ زۆرێک کەس زۆر کۆن دەردەکەون. ” ئاڕگومێنیتی دیزاین” کە لە لایەن ئایینناسی ئینگلیز ولیەم پەیڵی (William Paley) خراوەتە ڕوو ئێستا لە مێشکی زۆربەی خەڵکدا نەماوە. وا دەردەکەوێت لە ئێستادا بەنرخیی ئایین لەوەوە بێت کە خەڵک وەک کاریگەریی ئەخلاقیی وەریدەگرن تا لە بۆچوونی ئەوانەوە بێت لەبارەی سەرکەوتویی ئایین لە لێکدانەوەی ئەوەی لە سروشتدا دەیبینین. پێویستە دان بەوەدا بنێم، بە پێچەوانەوە، هەرچەندە لە ڕاستیدا من بڕوام بە دیزاینەرێکی گەردوونیی نییە، هۆکاری ئەوەی ئەم سەرئێشەیەم تۆشی خۆم کردووە ئەوەیە کە پێموایە بەشێوەیەکی گشتیی کاریگەریی ئەخلاقیی ئایین ترسناک بووە.

ئەمە پرسێکی گەورە و گرنگە بۆیە لێرەدا یەکلایی ناکرێتەوە. لە لایەکەوە، من دەتوانم بێکۆتا نموونە لەبارەی ئەو زیان و خراپانە بهێنمەوە کە بەهۆی پەرۆشیی ئایینییەوە ئەنجام دراون، بە درێژایی مێژوویی دوورودرێژی کۆمەڵکوژیی، هێرشی خاچ پەرستان و جیهادەکان. هەر لەم سەردەمەی خۆماندا، ئەوە پەڕگیرێکی موسوڵمان بوو کە ئەنوەر سادات-ی کوشت، پەڕگیرێکی جوولەکە بوو کە یتزخاک ڕابین-ی (Yitzhak Rabin) کوشت و پەڕگیرێکی هیندۆس بوو کە گاندی کوشت. کەس ناڵێت هیتلەر پەڕگیرێکی مەسیحیی بوو، بەڵام قوورسە وێنای ئەوە بکەیت نازیزم ئەو فۆڕمە وەربگرێت کە وەریگرت بەبێ ئەو بنچینە دژە-سامیزم-ەی مەسیحیەت بۆ سەدان ساڵ بنیاتی نابوو. لە لایەکی ترەوە، زۆربەی ئەوانەی ئایین-یان لا پەسەندە بێشومار نموونەی کاری باش دەهێننەوە کە لەلایەن ئایین-ەوە ئەنجام دراوە. بۆ نموونە، لە تازەترین کتێبیدا بە ناوی جیهانە خەیاڵییەکان (Imagined Worlds) فریمان دایسۆن (Freeman Dyson) جەختی لەسەر ڕۆڵی بڕوای ئایینیی لە نەهێشنی کۆیلایەتی کردووەتەوە. پێم باشە بە کورتی لەسەر ئەم خاڵە ڕای خۆم دەربڕم، هەوڵ نادەم بە نموونەیەک هیچ شتێک بسەلمێنم بەڵام تەنها ڕای خۆم لەهەمبەر باندۆڕی ئەخلاقیی ئایین بەیان دەکەم.

بەدڵنیاییەوە ئەوە ڕاستە کە کەمپەینی دژی کۆیلایەتی و بازرگانیکردن بە کۆیلە بە ئەندازەیەکی زۆر لەلایەن ئایندارە مەسیحیەکانەوە پشتیوانی لێکرا، لەوانەش پیاوی ئینجیلیی ولیەم ویڵبەرفۆرس (William Wilberforce) لە بەریتانیا و قەشەی تاک-خوداناس (Unitarian) ولیەم ئیلێری چانینگ (William Ellery Channing) لە ئەمریکا. بەڵام مەسیحیەت، هەروەکو ئایینە گەورەکانی جیهان، بۆ سەدان ساڵ بە ئاسوودەیی لەگەڵ کۆیلایەتی هەڵیکردووە، هەروەها لە پەیمانی نوێدا کۆیلایەتی قبووڵکراوە. کەواتە بۆ مەسیحیە دژە-کۆیلایەتی-ەکانی وەک وێڵبەرفۆرس و چانینگ چ شتێک جیاواز بوو؟ هیچ نووسراوێکی تازەی پیرۆز نەدۆزرابۆوە، نە هیچ کام لە ویڵبەرفۆرس و چانینگ بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە سروشی سەروسروشتیان بۆ هاتووە. بەڵکو سەدەی هەژدە بەرەوپێچوونێکی فراوانی عەقڵگەرایی و مرۆڤدۆستیی بەخۆیەوە بینی کە لەسەر ئەو بنەمایانەی کە هیچ پەیوەندیان بە ئایینەوە نەبوو ڕێخۆشکەر بوو بۆ ئەوانی تر- بۆ نموونە، ئادەم سمیس (Adam Smith)، جێرمی بێنسام (Bentham) و ڕیچارد برینسلێی شێریدان (Richard Brinsley Sheridan)- بە هەمان شێوە دژی کۆیلایەتی بوەستنەوە. لۆرد مانسفێڵد (Lord Mansfield) دانەری بڕیاڕەکەی کەیسی سۆمەرسێت (Somersett’s Case)، کە کۆتایی بە کۆیلایەتیی لە بەریتانیا هێنا (هەرچەندە ناوچە داگیرکراوەکانی نەگرتەوە)، لە شتێکی باوی ئایینیی زیاتر نەبوو، بڕیارەکەی هیچ جۆرە ئاڕگومێنێکی ئایینی لەخۆ نەگرتبوو. هەرچەندە لە ساڵی ١٧٩٠ ویلبەرفۆرس داینەمۆی کەمپەینی دژی بازرگانیکردن بە کۆیلەوە بوو، ئەو جووڵانەوەیە لە پەڕلەمانەوە پشتگیریی بنەڕەتیی دەکرا لەوانە چاڕلس فۆکس (Charles Fox) و ولیەم پیت (William Pitt) کە ئەوانە بە پیاوانی ئایینی نەناسرابوون. دەتوانم بڵێم، هێندەی تۆنی ئەخلاقیی ئایین سوودی لە ڕۆحی سەردەم بینیووە هێندە ڕۆحی سەردەم سوودی لە ئایین نەبینیووە.

لەو شوێنەدا کە ئاین جیاوازییەکی درووست کرد، زیاتر پشتگیریی کۆیلایەتی بوو تا دژوەستانەوەی. لە پەڕلەماندا، لە کتێبی پیرۆزەوە ئاڕگومێنت بۆ بەرگریکردن لە بازرگانیکردن بە کۆیلە دەهێنرایەوە. فریدریک دۆگڵاس (Frederick Douglass) لە چیرۆکەکەیدا [کتێبێکە بەناوی چیرۆکی ژیانی فریدریک دۆگلاس کە خۆی نووسیویەتی] باسی ئەوە دەکات کە چۆن بارودۆخی ئەو وەکو کۆیلەیەک خراپتر بوو کاتێک گەورەکەی لە ڕووی ئایینییەوە گۆڕاوە و ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی ڕێگەی پێبدات کۆیلایەتی وەکو سزایەک بۆ منداڵەکانی حام (Ham) [کوڕی بچووکی نوح] پاساو بدات. ماڕک توەین (Mark Twain) وا باسی دایکی دەکات کە بەڕاستی کەسێکی باش بووە، دڵە نەرمەکەی تەنانەت بەزەیی بە شەیتاندا هاتووەتەوە، بەڵام هیچ گومانێکی لە ڕەوایەتیی کۆیلایەتی نەبووە، لەبەرئەوەی بە درێژایی ئەو ساڵانەی لە مەزوری پێش شەڕ (antebellum Missouri) ژیابوو هیچ وتارێکی لە دژی کۆیلایەتی بەر گوێ نەکەوتبوو، تەنها ئەو وتارە بێشومارانە نەبێت کە ئامۆژگاری ئەوەیان دەکرد کە کۆیلایەتی ویستی خودایە. ئایین هەبێت یان نەبێت، خەڵكی باش دەتوانن باش مامەڵە بکەن و خەڵکی خراپ دەتوانن کاری خراپ بکەن؛ بەڵام  ئایین پێویستە بۆئەوەی خەڵکی باش کاری خراپ بکەن.

لە ئیمەیڵ-ێکدا کە لە لایەن کۆمەڵەی ئەمریکایی بۆ پیشکەوتنی زانست بەدەستم گەیشتووە، زانیم کە مەبەست لەم کۆنفرانسە بوونی دایەلۆگێکی بنیاتنەرانەیە لەنێوان زانست و ئایندا. من تەواو پشتگیری دایەلۆگم لە نێوان زانست و ئایندا، بەڵام نەک بنیاتنەر. یەکێک لە دەستکەوتە گەورەکانی زانست ئەوە بووە کە ئەگەر بڕوای ئایینی بۆ خەڵکی زیرەک نەکردبێت بە شتێکی ئەستەم، ئەوا بەلایەنی کەمەوە وای کردووە شیاو بێت خەڵکانی زیرەک  نائایینیی بن . پێویستە پاشەکشە لەم دەستکەوتە نەکەین.

ستیڤن واینبێرگ ، براوەی خەڵاتی نۆبڵ لە بواری تەنۆلکە بنچینەییەکان لە ساڵی ١٩٧٩

لەبارەی ستیڤن واینبێرگ

پڕۆفیسۆر ستیڤن واینبێرگ لە [زانکۆکانی] کۆرنێڵ (Cornell)، کۆپنهاگن و پرینستن خوێندوویەتی، لە هەریەک لە کۆڵۆمبا، بێرکلی، ئێم ئای تی و هارفارد وانەی وتووەتەوە، لە کاتێکدا لە نێوان سڵانی ١٩٧٣-١٩٨٢ خاوەنی کورسی پڕۆفیسۆری فیزیای یجین هیگنس (Eugene Higgins) بووە. لە ساڵی ١٩٨٢ چوو بۆ زانکۆی تەکساس لە ئۆستن و گروپی تیۆریی خۆی دامەزراند. لە تەکساس خاوەنی کورسی جۆسێی ڕێجێنتاڵ-ە بۆ زانست (Josey Regental Chair of Science) و ئەندامی بەشەکانی فیزیا و ئەستێرەناسییە. توێژینەوەکانی لە مەودایەکی فراواندا ئەنجام داوە، لەوانە تیۆریی بواری کوانتەم، فیزیای تەنۆلکە سەرەتاییەکان و گەردوونناسیی، ژمارەیەکی زۆر خەڵاتی وەرگرتووە، لەوانە خەڵاتی نۆبڵ لە فیزیا، مەدالیای نەتەوەیی بۆ زانست، خەڵاتی هاینمان لە فیزیای ماتماتیکیدا، مەدالیای کرێسۆن لە پەیمانگای فرانکلین، مەدالیای مادیسۆن لە زانکۆی پرینستن و خەڵاتی ئۆپنهایمەر. هەروەها لە ژمارەیەکی زۆر زانکۆ دکتۆرای فەخریی پێدراوە. ئەندامی ئەکادیمیای نەتەوەییە بۆ زانست، ئەندامی کۆمەڵەی شاهانەی لەندەنە، ئەندامی ئەکادیمیای ئەمریکییە بۆ زانستەکان و زانستە کۆمەڵایەتییەکان، ئەندامی یەکێتی نێونەتەوەیی ئەستێرەناسانە و ئەندامی کۆمەڵەی فەلسەفیی ئەمریکییە. جیا لە زانستنامە بەناوبانگەکەی بەناوی کێشکردن و گەردوونناسی، چەند کتێبێکی بۆ خوێنەری گشتیی نووسیوە لەوانە “سێ خوولەکی یەکەم” کە خەڵاتی بردووەتەوە ( بۆ ٢٢ زمان وەرگێڕدراوە)، “دۆزینەوەی تەنۆلکە نیمچە ئەتۆمیەکان” و تازەترین کتێبی بەناوی “خەونەکانی کۆتا تیۆریی” [ئێستا تازەترین کتێبی بریتییە لە ” بۆ لێکدانەوەی جیهان: دۆزینەوەی زانستی مۆدێرن” ]. تێکست بووکێکی ٢ بەرگیی لەسەر ” تیۆریی کوانتەمی بوارەکان” نووسیوە.

تێبینی/ کاتی نووسینی ئەم وتارە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩١.

سەرچاوە:

https://www.physlink.com/Education/essay_weinberg.cfm?fbclid=IwAR27aKa9xBRvynTVJJ807nMsrHAojloyERA4dhclGZc0OHYLIBKgkJHGqeY




چاڵە رەشەکان: تارماییە ترسناکەکانی فەزا

چاڵە رەشەکان: تارماییە
ترسناکەکانی فەزا

چاڵە رەشەکان یەکێکە لە
دیاردە هەرە سەیر و سەمەرەکان کە لە گەردوندا هەن. ئەمانە کاتێک دروست دەبن کە
ئەستێرەیەکی زەبەلاح لە روداوی سوپەرنۆڤادا بەرەو کرۆکی خۆیان و لە سایەی هێزی
کێشكکردنی خۆیاندا هەرەس دەهێنن.

چەمکی چاڵە رەشەکان، لە
باری تیورییەوە لە تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاینەوە لەدایکبوو، بەڵام تەنها لە
پەنجا ساڵی رابردودا بووە بە پرسێکی سەرنجڕاکێش و هەتا بڵێی مشتومڕێکی گەرمی لە
نێو زانایانی فەلەک و ماتماتیکناسان و فیزیکناساندا وروژاندووە. زیاتر لە سی ساڵە
بەڵگەی تەلسکۆپی ئەوە دەخەنەڕوو کە ئەم تەنە زەبەلاحە ترسناکانە وەک تارمایی لە
گەردوندا بونیان هەیە، بەڵام ئنسان بە تەواوی نەیتوانیوە لێیان حاڵی بێت.

بارستایی چاڵە رەشەکان
چەندین ئەوەندەی بارستایی خۆرە، خۆ ئەگەر بارستایی چاڵە رەشێک پێنچ ئەوەندەی
بارستایی خۆر بێت ئەوە قەبارەیەکی گۆیی زۆر بچکۆلە داگیردەکات و تیرەکەی تەنها
چەند کیلۆمەترێک دەبێت. یەکێک لە سیما هەرە دیارەکانی بریتییە لە چەمانەوەی فەزای
دەوروبەری خۆی، ئەمە جگە لەوەی هێزی کێشکردنی ئەوەندە گەورە و بە قودرەتە کە نەک
هەمو شتێک بۆ ناوەوەی خۆی راپێچ دەکات، بەڵکو روناکیش توانستی هەڵاتن و قوتاربونی
نییە لە کایەکەی.

ئەستێرە تاریکەکان

لە سەدەی هەژدەدا، بۆ
یەکەمجار، جیۆلۆژیست و فەلەکناسی ئنگلیزی، جۆن میچڵ (1793 – 1724) باسی هەبونی ئەم دیاردە غەریبەی لە گەردوندا کردووە، بەڵام بە
هیچ جۆرێک باسی لە ناوەکەی نەکردوە. لە نامەیەکدا جۆن میچڵ بۆ کۆمەڵەی شاهانە لە
لەندەن پێشنیازی ئەوەی کردووە ئەگەر ئەستێرەیەک هەبێت و بازستاییەکەی پێنچ سەد جار
لە بارستایی خۆر گەورەتربێت ئەوا هێزێکی کێشکردن پەخش دەکات کە روناکیش ناتوانێت
لێی قوتار بێت. لەو رۆژگارەدا میچڵ کەوتبووە ژێر کاریگەری فەیلەسوفانی سروشتەوە،
بە تایبەت کاتێک سەرکەوتوانە توانیان خێرایی روناکی وەک نەگۆڕێک بدۆزنەوە و پێوانەبکەن.

جەیمس برادلی (1693 – 1762 )، ئەویش فەلەکناسێکی تری
ئنگلیزی بو، لە ساڵی 1728 جوڵەیەکی سەیری لە مەوقیعی ئەستێرەکاندا بەدیکرد، ئەم
جوڵەیە 1/200  پلە بوو. سەرەتا وایزانی
دیاردەی پارالاکسی کەشفکردووە، بەڵام، دوای پێوانەکردنی هەموو ئەستێرەکان، هەر زوو
بۆی دەرکەوت هەموو ئەستێرەکان هەمان لادانی گۆشەیی راڤە دەکەن، بە واتایەکی تر
ئەمە هیچ پەیوەندی بە دیاردەی پارالاکسەوە نییە، چونکە ئەگەر هۆکارەکەی پارالاکس
بوایە ئەوا دەبوو دورییان لە زەوییەوە بگۆڕێت. بەمجۆرە برادلی هات و پێشنیازی
ئەوەی کرد هۆکاری ئەم جوڵەیە دەگەڕێتەوە بۆ خێرایی دیاریکراوی روناکی. برادلی
توانی خێرایی روناکی بە نیسبەت زەوییەوە بدۆزێتەوە و ئەو بڕە ژمارەیەی دەستی کەوت
بریتی بوو لە 300000 کیلۆمەتر لە چرکەیەکدا.

میچڵ ژمارەکەی برادلی زۆر
بە جدی سەیرکرد و یاسای کێشکردنی نیوتنی بەکارهێنا بۆ دۆزینەوە و تەخمینکردنی
قەبارەی ئەو تەنەی ”خێرایی هەڵاتنە”کەی یەکسانە بە خێرایی روناکی، میچڵ بۆی
دەرکەوت ئەو تەنە پێویستە بارستاییەکەی 500 ئەوەندی بارستایی خۆر بێت. ئەم هزر و
ئایدیایانە بوون بە هۆی وروژاندنی مشتومڕ و گفتوگۆی دەیان ساڵ، فەلەکناسان باوەڕیان
وابوو کە ئەستێرەی تاریک ئیحتیمالە وجودی هەبێت. دواجار فەیلەسوفانی سروشتی باوەڕیان
وابو کە یاسای کێشکردنی نیوتن روناکی پەراوێز کردووە و کایەی کێشكردن هیچ
کاریگەرییەکی لەسەر نییە.

پرسی چاڵە رەشەکان بۆ دوو سەد
ساڵ چووە دۆخی سبوتەوە. کاتێک لە ساڵی 1915 دا ئاینشتاین هات و تیوری گشتی نسبیەتی
بڵاوکردەوە، بوو بە سەرەتایەک بۆ شۆڕشێ نوێی کۆزمۆلۆژی. لەم تیورییەدا هاوکێشەکانی
هێزی کێشكردن ئیشارەیاندا بە کاریگەری کێشكردن لەسەر روناکی و دەبێت بە هۆی
چەمانەوەی. تەنها چەند مانگێک بەسەر تیورییەکەی ئاینشتایندا گوزەری نەکردبوو،
کاتێک کارڵ شوارتزچایەڵد (1873 – 1916)، کە فیزیکناسێکی زیرەکی ئەڵمانی بو، کەوتە
توێژینەوە لەم هاوکێشانە و بۆی دەرکەوت دەشێت لە ئاسماندا تەنی وا هەبێت کە
چڕییەکەی لە ئاسابەدەر گەورە و قەبارەکەشی ئێجگار بچکۆلەبێت. شوارتزچایەڵد پێشبینیکرد
ئەم جۆرە تەنانە، دەتوانن بازنەیەک بە دەوری خۆیاندا دروست بکەن، کاتێک هەر تەنێک
چووە سنورەکانی ئەم بازنەیەوە ئەوا هەرگیز توانای هاتنە دەرەوەی نییە، دواییش هیچ
زانیارییەک سەبارەت بە تەنەکە نازانرێت، ئەم بازنەیە ناونرا نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد،
ئێستاش پێێ دەگوترێت ئاسۆی روداو. شوارتزچایەڵد گوتی بارستایی
تەنەکە درێژی ئەم نیوەتیرەیە یان ئەم بازنەیە دیاری دەکات، بۆ نمونە ئەگەر
بارستایی تەنەکە(هێشتا وشەی چاڵی رەش، وەک زاراوە لەدایک نەبووبوو.) هێندەی زەوی
بێت، ئەوا نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد تەنها لە قەبارەی فلسێکدا دەبێت، بەڵام ئەگەر
بارستاییەکەی چەندین بلیۆن بارستایی خۆر بێت، ئەوا نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد( ئاسۆی
روداو) لە قەبارەدا وەک خۆر دەبێت. خۆ ئەگەر هەر تەنێک چووە نێو سنورەکانی
نیوەتیرەی شوارتچایەڵدەوە، ئەوا هەرگیز دەرفەتی هەڵاتنی نییە و هەرگیز ناگەڕێتەوە
و چاڵە رەشەکە لوشی دەدات.

شوارتزچایەڵد یەکەم فیزیکناس
بوو کە تیوری گشتی ئاینشتاین تاووتوێ بکات و دەرەنجامی وەها سەیری دەست بکەوێت. بە
داخەوە، شوارتزچایەڵد زۆر زوو لە جەنگی جیهانی یەکەمدا بە گەنجی کوژرا و هەرگیز
بەرهەمە زانستییە ناواز و مەزنەکەی خۆی بە چاوانی نەبینی.

لە ساڵانی شەستەکاندا
فەلەکناسان ناچاربوون ئەم دیاردەیە وەک راستییەک و هەبونی وەک واقیعێک وەربگرن،
بەڵام کێشەی هەرە گەورە ئەوەبوو ئنسان چۆن بتوانێت لە دیاردەیەکی وەها تێڕامان
بکات لە کاتێكدا ئەم تەنانە هیچ روناکی پەخش ناکەن. لە کۆتایی شەستەکاندا زانای
گەورەی فیزیک، چارڵز ویڵەر (2008 – 1911)، وشەی چاڵە رەشەکانی خستە
نێوەندە زانستییەکانەوە، ئیتر لەوە رۆژەوە ئەم وشەیە بووە بە وەسفی فەرمی ئەم
دیاردە غەریبانە.

لە ساڵانی هەفتاکاندا،
گۆڕانی گەورە و بازدانی فراوان لە بواری کۆزمۆلۆژی و زانستی چاڵە رەشەکاندا
هاتەگۆڕێ، بۆ یەکەمجار تەلەسکۆپی تیشکی – ئێکسی رەوانەی ئاسمان کرا و گەلێک
پەنهانی تەلیسماوی و سیحرئامێزی گەردونی بۆ واڵاکردین، لەوانە دیاریکردنی
سەرچاوەیەکی درەوشاوەی تیشکی – ئێکس لە نێوەندی بورجەکانی ”سینەس  cygnus  ” کە نزیکەی 8000 ساڵی روناکی دوربوون. دوای
شیکارییەکی چڕ و پڕ، فەلەکناسان گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە سەرچاوەی تیشکی – ئێکسەکە
بریتی بووە لە هەورێکی گازی لە ئاسابەدەر گەرم کە بە شێوەی حەلزونی بە دەوری
چاڵێکی رەشدا دەسوڕێتەوە، ئەم هەورە گازییەیان ناونا سینەسی – ئێکس -1 ” Cygnus X – 1’’  ” هەر کە گازەکە بە شێوەیەکی
چڕ لە نێو کایەی کێشکردنە بەهێزەکەدا کەوتە تاودان لە دەرەوەی ئاسۆی روداودا،پلەی
گەرماکەی بۆ ملیۆنان پلە بەرزبووەوە، ئنجا کەوتە پەخشکردنی تیشکی – ئێکس.

چاڵە رەشە مام ناوەندییەکان
و سوپەر- بارستاییەکان

کاتێک باس لە قەبارەی چاڵە
رەشەکان دەکرێت، نە قەبارەیان دیاریکراوە، نە بارستییان، بە زمانێکی تر بڵێین ئەم
دوو سیفاتە پێناسەی نییە. چاڵە رەشەکانی وەکو سینەس X-1 ، کە بە
چاڵە رەشە ئەستێرەییەکان ناسراون، بارستاییان چەندین ئەوەندەی بارستایی خۆر دەبێت.
ئەمانە کاتێک دروست دەبن کە ئەستێرە هەرە زەبەلاحەکان ژیانیان کۆتایی دێت و ئنجا
لە سایەی هێزی کێشكردنی خۆیاندا، بە ئاراستەی ناوەوەی خۆیان هەرەس دەهێنن و
ئەستێرەیەکی نیوترۆنی لەدایک دەبێت، پاشان ئەگەر بەرگی دەرەوەی ئەستێرە
نیوترۆنییەکە وردوخاش بوو، ئەوا هاوشێوەی تەقینەوەی سوپەرنۆڤا، کرۆکەکەی
دەچێتەوەیەک و هەندێک لە بەرگی دەرەکییەکەی ئەزم دەکات و لە ناوەوە بارستایی
کرۆکەکەی زۆر زیاددەکات، کایەی کێشكردنیشی بە جۆرێکی وەها ترسناک زیاددەکات کە
کرۆک دەبێت بە چاڵە رەش.

هەرچەندە چاڵە رەشە
ئەستێرەییەکان ناسراوترین و بڵاوترین جۆری چاڵە رەشەکانن، بەڵام لە ئێستادا جۆری
تر دەرکەوتون، هەم گەورەترن و هەم میکانیزمی دروستبونیان جیاوازیشە. ئەم جۆرە
پێیان دەگوترێت چاڵە رەشە بارستاییە – مام ناوەندییەکان. هەروەک ئەستێرەییەکان بە
دەوری چەقی گالاکسییەکانیاندا دەسوڕێنەوە. بارستاییان سەد ئەوەندە یان هەزار
ئەوەندەی بارستایی خۆر دەبێت. فەلەکناسان لە رۆژگاری ئەمڕۆدا، تەواو دڵنیان چۆن
ئەمانە دروست دەبن. دوور نییە چەندین چاڵە رەش ئاوێتەی یەکترببن و لە ئەنجامی
یەکگرتنیاندا دروست دەبن.

جۆری سێیەمیش، بریتیین لە
چاڵە رەشە سوپەر – بارستاییەکان، بارستاییان ملیۆنێک بۆ چەند بلیۆنێک بارستایی خۆر
دەبن. باوەڕی باڵادەست سەبارەت بەم جۆرە ئەوەیە کە لە چەقی هەموو گالاکسییەکدا
مەنزڵیان کردووە، بەڵام لە باری قەبارەوە، هەر هێندەی خۆر دەبن. چاڵە رەشەکانی
چەقی گالاکسییەکان لە لە سەدا نەوەدی گالاکسییەکاندا چالاک نین، بەڵام لە سەدا
دەکەی تر، خاشاک و خۆڵ و پاشماوەی ئەستێرە نزیکەکان لوشدەدەن، بەمەش وزەیەکی
بێشومار بۆ چالاکی فەراهەم دەکەن، جوڵە و چالاکییان ئەوەندە زۆرە کە دەکرێت بە
پانتایی بلیۆنان ساڵی روناکی ببینرێن.

گالاکسییە چالاکەکان

گالاکسییە چاڵاکەکان بڕێکی
بێشومار تیشک پەخش دەکەن، ئەم تیشکە لە بناواندا لەو مادە گەرم و داخەوە دێت کە
لەوە پێش لە نێو چەقی گالاکسییە چالاکەکەوە دەڕژێتە نێو چاڵە رەشێکی سوپەر –
بارستاییەوە. ئەو بڕە وزەیەی گالاکسییە چالاکە هەرە بە قودرەت و تواناکان پەخشی دەکەن
لە چرکەیەکدا زۆر زیاترە لەو بڕەی کە تریلیۆنێک خۆر پەخشی دەکات و ئەنجامەکەشی
ئەوەیە کە گەشانەوەی ناوکە چالاکەکەی سەد ئەوەندەی باقی گالاکسییەکە خۆیەتی. ئەم
درەوشانەوە زەقە بۆ ماوەیەک گالاکسییە جالاکەکە دادەپۆشێت، کاتێکیش فەلەکناسان بۆ
یەکەم، لە ساڵی 1915 دا، چاویان چووە سەر ئەم جۆرە
گالاکسییە چالاکانە وایان زانی کە سەیری شتێکی وەکو کرۆکی ئەستێرەیەکی چالاک دەکەن
و تەسەوریان کرد کە ئەمانە جۆرە ئەستێرەیەکی سەیر و غەریبی نێو گالاکسییەکەی خۆمانن.
فەلەکناسان ئەمانەیان ناونا ”ئەستێرەی کوەیزی” ‘quasi-stellar’ و هەر بەو موناسەبەتەوە وشەی کوەیزەر لە حاڵی حازردا بەکاردێت.

شوناسی راستەقینەی کوەیزەرەکان لە ساڵی  1962 دا ئاشکرابوو، ئەویش کاتێک فەلەکناسان بۆیان دەرکەوت کە لە راستیدا ئەمانە لە ئاسابەدەر دوورن، ناکرێت ئەستێرە بن، بەڵکو گالاکسی زۆر بە توانا و بەهێزن. کاتێک کەوتنە نەخشەکێشانی دابەشبونی ئەم گالاکسییە زۆر چالاکانە، دەرکەوت کە هەموو کوەیزەرەکان لەوپەڕی گەردوندان و هیچ یەکێک لەمانە لە نزیکەوە بوونی نییە. روناکی، خۆی، لە گەشتەکەیدا بە پانتایی فەزادا، چونکە زەمەنێکی ئێجگار زۆر دەخایەنێت، بۆیە دەبینین ئەم کوەزەیرانە تەنی زۆر کۆنن، پێدەچێت دە بلیۆن ساڵ پێش مەنزڵیان لە گەردوندا کردبێت. هەر ئەمەش فەلەکناسانی گەیاندە ئەو دەرەنجامەی کە کوەیزەرەکان قۆناغێکن کە هەموو گالاکسییەک پێێدا تێپەڕدەبێت، کاتێک دروست دەبن کە چاڵە رەشە سوپەر – بارستاییەکان بڕێکی بێشومار مادەیان لە چەقەکەیاندا هەیە و پێویستە حەپەلوشی بکەن یان بڵێین بیخۆن.

ئنسان دەتوانێت هەندێک
گالاکسی تر لە هەموو دوورییەکی گەردوندا بەدی بکات کە کەمتر چالاکن. هەندێکیان
لەوانەیە کوەیزەری پیربن، کە سەرچاوەی خواردنیان ئیتر تەواوبووە. کاتێک، بۆ دواجار،
چاڵە رەشێکی سوپەر-بارستایی، دەستی دەگاتە هەرچی خاشاک لەو دەوروبەرەدا هەیە
حەپەلوشی دەکات، ئیتر گالاکسییە چالاکەکە بە ئارامی، هێواشی و بە بێدەنگی دەبێت بە
گالاکسییەکی ئاسایی و نۆرماڵ، هەروەک ئەم گالاکسییەی لەمەڕ خۆمان کە سیستەمی خۆری
لە باوەش گرتووە و پێی دەڵێین رێگەی شیری. بەڵام هیچ شتێک ناتوانێت ببێت بە کۆسپ
لەبەردەم چاڵە رەشەکە کە بگەڕیتەوە بۆ ژیان، بە تایبەت ئەگەر مادە و خاشاکی زیاتر
بکەوێتە نێو مشتی. بە پێی ئەو حساباتەی ئەنجامدراوە، ئەستێرەیەکی قەبارە مام
ناوەندی وەکو خۆر، ئەگەر خۆ نزیک بکاتەوە لە چەقی گالاکسییەکە، ئەوا بەسە بۆ ئەوەی
چاڵە رەشێک رۆحی چالاکانەی چاڵە رەشەکە بژێنێتەوە و وەک پارووەیەک قوتی بدات و وزەش
بۆ ساڵێک بداتەوە. بەمجۆرە لە ئێستادا دانیشتوانی گالاکسییە چالاکەکان لە حاڵەتی
هەڵگۆڕان و گواستنەوەدایە. خۆ ئەگەر لە ئایندەدا، بۆ نمونە، ملیۆنێک ساڵی تر
بگەڕێینەوە، ئەوا دەبینین ئەو گالاکسییە چالاکانەی ئێستا حزوریان هەیە ناچالاکن،
لە کاتێکدا ئەوانەش کە حاڵی حازر بێدەبگ و ئارامن، بە هۆی چڕی وزەکەیانەوە کڵپەیان
دێت.

تارمایی چاڵە رەشەکان

رۆژانێک بوو، ئنسان باوەڕی
وابوو کە مەحاڵە چاڵە رەشێک ببینریت کە شت دەخوات، بەڵام، لە رۆژگاری ئەمڕۆدا،
بێگومان سوپاس بۆ ئەو پێشکەوتنە تەکنەلۆژییەی لە ئەسترۆنۆمی رادیۆییدا بەرپابووە،
ئەو جۆرە دید و بیرکردنەوەیە تەواو گۆڕاوە. فەلەکناسان وەهای بۆ دەچن کە لە ماوەی
دە ساڵێکی تردا ئنسان دەتوانێت تارمایی چاڵە رەشەکان لەسەر شاشە و باکگراوندی
ئەستێرە گەشەکان ببینێت. ئەمە هەروا شتیكی ئاسان نییە. چاڵە – رەشی سوپەر –
بارستایی supermassive
black hole  چەقی
گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆمان، واتە رێگای شیری، کە بە ساگیتەیرییەس ئەی* ” Sagittarius A* ” ناسراوە، بارستاییەکەی بە نزیکەیی چوار ملیۆن و نیو ئەوەندەی
بارستایی خۆرە، ئەمە هەر هەمووی، سەرتاپا لە ئاسۆیەکی روداوی 27 ملیۆن کیلۆمەتردا گرمۆڵەبووە، واتە تیرەکەی 27 ملیۆن کیلۆمەترە، ئەمەش بۆ خۆی تەنها نیوەی دووری هەسارەی زاوە (مێرکۆری)یە
لە خۆرەوە. خۆ ئەگەر ئێمە، لەسەر عەرد و لە پێگەیەکی وردەوە سەیربکەین، ئەوا
ساگیتارییەس ئەی * لە قەبارەدا لە تۆپێکی فتبۆڵ گەورەتر نانوێنێت کە لەسەر رووی
مانگ بێت.

ئەگەر هەموو ئەو تێرامانە
تەلسکۆپییە رادیۆییانەی لە سەرتاپای دونیادا و لە هەمان کاتدا ئەنجامدراون، یەک
بخرێن و کۆبکرێنەوە، ئەوا بە هەر شیوەیەک بووە، فەلەکناسان دەتوانن تارمایی چاڵی
رەش بناسنەوە و بەدی بکەن، نەک هەر ئەوە، تەنانەت دەتوانن چاویان بچێتە سەر ئەو
بڕە کەمە هەورییە گازییانەی لە سنورەکانی کایەی کێشکردنی چاڵە رەشەکەدا دێن و
دەچن. ئەمە جگە لەوەی کاتێک سەرنج دەدەینە رەوتی ئەم هەورییانە کە بەرەو هەرەسی
خۆیان هەنگاو هەڵدەگرن، ئەوا مومکینە ئنسان خێرایی خولانەوەی ساگیتاریەس ئەی *
پیوانەبکات. ئەگەر، هەروەک چۆن شتەکە لە ئێستادا لە چوارچیوەی تیوریدا هەیە، چاڵە
رەشێک بخولێتەوە، ئەوا تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاین پێمان دەڵیت لەسەر رووی فەزا
جۆرە لێشاوێکمان بۆ دەخوڵقێنێت – شتێک کە مورادیفی ئەمە بێت، بریتییە لەوەی کاتێک
کەوچکێک دەکەین بە نێو قوتووە هەنگویندا، ئنجا کەوچکەکە بادەدەین، ئەوا لێشاوێک
بارستایی بە دەوری خۆیدا لوول دەدات یان بڵێین خولدەخوات – ئەم دەڤەرە خولخواردووە
بە دەوری چاڵە رەشەکەدا پێی دەگوترێت ” ئیرگۆسفێر ergosphere ”. ئەو تێڕامانانەی
لەمەڕ هەورییە گازییەکانی ئیرگۆسفێری ساگیتاریەسی ئەی * ئەنجامدراون ئەوە
دەخەنەڕوو کە رێگایەکی تەواو نوێمان بۆ واڵادەکەن بۆ توێژینەوە نەک هەر لەسەر چاڵە
رەشەکان، بەڵکو بۆ سەلماندن و پاسادانی تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاینش لە ناوەند
و هەلومەرجێکی ئەوپەڕیدا.

چاڵە رەشە هەڵمییەکان

جگە لەو جۆرانەی چاڵە
رەشەکان لەوە پێش ئیشارەمان پێدان، ئەگەر هەیە، لە پێگەیەکی بەرامبەردا جۆری
چوارەمی چاڵە رەشەکان بونیان هەبێت. ئەمانە بریتین لە چاڵە رەشی بچکۆلەی ئەتۆمی
بەرایی ‘primordial’’’ و فەلەکناسان خەیاڵیان بۆ ئەوە
دەچێت لە قۆناغی پرۆسەی بیگ – بانگدا خەڵقبوون، ئەویش کاتێک بەردەوامێتی
فەزا-زەمەن بە جۆرێک تلیسایەوە کە دەڤەری ئێجگار بچکۆلە بچکۆلە توانیان خۆیان لە
باقی گەردون گرۆمۆڵە بکەن و مەڵاس بدەن. ئەم جۆرە چاڵە رەشە بەراییانە هەرگیز
لەوەبەر کەشف نەکراون، بەڵام لە ساڵانی هەفتاکانی سەدەی بیستەمدا، فیزیکناسی گەورە
و بەناوبانگ، ستیفن هۆوکین (2018-1942)، رێگایەکی
پێشنیازکرد کە بە هۆیەویە دەتوانین ئەمانە ببینین و پاشان لە هەمان کاتدا ئەوە
دەسەلمێنێت کە چاڵە رەشەکان بە تەواوی رەش نین. هۆوکین توانی بە هۆی بەکارهێنانی لقە
گەورەکەی فیزیکی هاوچەرخەوە، کە بریتی بوو لە تیوری کوانتەم، ئەم کارە ئەنجام
بدات.

تیوری
کوانتەم، کە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا دەرکەوت، وەسفی دونیای بچکۆلەی تەنەکان
دەکات. تەفسیری سەرەکی کوانتەم بە جۆرێکە کە وزە بە گورزی جیا دێن، بەمجۆرە ئەوەی
وەک تیشکێکی روناکی دێتە بەرچاو لە راستیدا لە تەنۆلکەی فرە ورد پێکهاتووە کە پێی
دەگوترێت فۆتۆنات یان فۆتۆنەکان. هەر تاکێک لەم فۆتۆنانە بڕێکی دیاریکراو وزەیان
هەڵگرتووە، بۆ نمونە، فۆتۆنێکی رەنگ شین، ئەو بڕە وزەیەی لەگەڵ خۆیدا هەڵیگرتووە
دوو هێندەی ئەو بڕە وزەیەیە کە فۆتۆنێکی رەنگ سور دەیگوازێتەوە. جگە لەوەش، تیوری
کوانتەم پێمان دەڵێت کە رەوشی تەنۆڵکەکان چۆنە، یەکێک لە مەزهەبەکانیشی ئەوەیە کە
زەحمەتە ئنسان بتوانێت پێگە و مەوقیعی دیاریکراوی تەنۆلکەیەک بە وردی دەستنیشان
بکات. فیزیکناسان حساباتی ئەوەیان کردووە کە تەنۆڵکەیەک لە کوێدا بێت، بەڵام
ئیشکالاتەکە لەوەدایە کە دەشیت لە هەمان کاتدا لە دەڤەرێکی بچکۆلەی نزیک ئەو
دەروبەرە بێت کە حساباتیان بۆ کردووە. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە کاتێک تەنۆڵکەیەک نزیک
لە سنورێک دەجوڵێت لەوانەیە هەندێکجار لە خۆڕا و هەرەمەکییانە بازبدات و لەو سنورە
بپەڕێتەوە، ئەمەش بۆ خۆی دیاردەیەکە بە تونێلکردن Tunnelling ناسراوە. ئەمە جۆرە نومایشێکە لە تێڕامانی راستەقینە: دیاردەیەکە کارلێکی
ناوکی لەو ئەستێرانەدا دەکاتە شتێکی مومکین کە پلەی گەرمایان نزمترە لەو حاڵەتە
ئاساییەی کە پێویستە، چونکە ناوکە ئەتۆمییە پەستێنراوە لێک نزیکەکان جارجارە خۆیان
لەو مەوقیعانەدا دەبیننەوە کە زۆر نزیکن لە دراوسێکانیان و پێکەوە کارلێکی ناوکی
دەکەن و وزە پەخش دەکەن.

لای
هۆوکین، تەنۆلکەیەک لە کەنار سنوری ناوەوەی چاڵە رەشێک کە لە پرۆسەی سوڕانەوەدایە(واتە
چاڵە رەشەکە دەسوڕێتەوە) دەتوانێت دزە بکات و (تونێل بکات) خۆی قوتاربکات، پاشان
بارستایی چاڵە رەشەکە نزم دەبێتەوە. بەمجۆرە کاتێک بارستایی چاڵە رەشەکە نزم
دەبێتەوە، پرۆسەکەش بەردەوام دەبێت و خێراتریش دەبێت، ئیتر هەتا دەگاتە ئەو
قۆناغەی دیارنامێنێت و لە پڕ تیشکی گاما پەخش دەکات. ئەو چاڵە رەشەی کە زیاتر بەم
جۆرە پرۆسەیە دەبێتە هەڵم ئەتۆمە بەراییەکانن، چونکە کرداری بوون بە هەڵمیان
خێراترە لە توانستی بەکاربردنیان، واتە توانستی لووشدانی خاشاکی دەوروبەریان نییە.
کەچی سەرباری ئەوەی سەتەلایتی تایبەت بۆ رەوش و دۆزینەوەی تیشکە گاماکان لە
فەزادان، بەڵام هەتا ئێستا بەدی نەکراون. پێدەچێت ناوەندی گەورەی هادرۆن لە سویسرا
بتوانێت چاڵە رەشێکی بچکۆلە لە پرۆسەیەکی بەیەکدادانی تەنۆڵکەییدا بخوڵقێنێت، وەک
دەرەنجامێکیش لەوانەیە لە کەرتە چرکەیەکدا، چاڵە رەشەکە ببێت بە هەڵم و دەرفەتێکیش
بە زانایان ببەخشێت بۆ یەکەمجار چاویان بکەوێت بە دیاردەکە.

پرسی
سینگولارەتی

سەرباری
ئەوەی لە رۆژگاری ئەمڕۆدا چالە رەشەکان بوون بە بەشێک لە بونیاتی تەنە فەزاییەکان
و پێگەی خۆیان قایمکردووە، بەڵام هێشتا لە ئەڵقە و ناوەندە ئەسترۆنۆمییەکاندا
دیاردەیەکی هەروا ئاسان نین و بە تەواوی نەبوون بە بابەتێکی سەقامگیر. یەکێک لە
خەسڵەتە هەرە ناچیزەکانی چاڵە رەشەکان ئەوەیە لەگەڵ بیگ – بانگدا سیمای زەقی
هاوبەشی سینگولارەتییان هەیە. سەرەتا دید و هزرەکە بەوجۆرە بوو کە هیچ شتێکی
هاوبەش لە نێوان چاڵە رەشێک و بیگ – بانگدا نییە، یەکەمیان، واتە چاڵە –رەش، هەموو
شتێک حەپەلوش دەکات و دووەمیان گەردونی خوڵقانداووە و کەوتووەتە کشان. لای ماتماتیکناس هەمان خەسڵەتیان هەیە: ئەویش بریتییە لە
خاڵێک کە چڕییەکەی ناکۆتا و قەبارەکەی سفرە، ئەو دیاردەیەی بە سینگولارەتی
ناسراوە. نێو چاڵی رەش، وەک زانایان دەڵێن، بریتییە لە دوا مۆڵگەی مادە، چونکە
هێزی کێشكردن لێرەدا مادەکە بە جۆرێک دەهاڕێت کە قەبارەکەی بچوک و بچوکتری
دەکاتەوە. ئەمەش بۆ خۆی گرفتێک دەخاتە بەردەم فیزیکناسان، چونکە کاتێک قەبارە لە
سفر نزیک و نزیکتر دەبێتەوە، ئەوا چیتر فیزیک هەیبەتی نامێنێت و ناتوانرێت هیچ
تیورییەک بەکاربهێنرێت بۆ خوێندن و توێژینەوە لە سینگولارەتی.

شتێکی تریش کە جێگای
مەبەستە و هەیە لە نێوەندەکاندا بە پرسی بزربونی زانیاری چاڵە رەشەکان ناسراوە. بۆ
دنیای دەرەوە، تەنها سێ خاسیەتی چاڵە رەشەکان لەبەرچاوە: بارستاییەکەی، بارگەی
کارەبایی و تەوژمی گۆشەیی(سوڕانەوە). هەرچی زانیاری تر هەیە، وەکو چی کەوتووەتە
ناو چاڵە رەشەکەوە، هەر هەمووی بزردەبێت. ئەمە پێچەوانەی یەکێک لە بنەما هەرە
قوڵەکانی فیزیکە: ئەو بنەمایەش بریتییە لە گەڕانەوە reversibilty . بۆ نمونە
ئەگەر شتێکت لە دەست بکەوێتە مەنجەڵێک ئاوەوە و وازی لێ بهێنیت بۆ ئەوەی بتوێتەوە،
لە بنەڕەتدا کەسێک دەتوانێت بێت و ئاوەکە شیکار بکات، ئنجا ئەو مادەیە بناسێتەوە
کە کەوتووەتە ناوی، تەنانەت دەتوانێت بە هۆی کوڵاندنی ئاوەکەوە پێکهاتەی ئاوێتەکان
لە یەکتر جودا بکاتەوە و مادە ئەسڵییەکە بونیات بنێتەوە. ئەم پرۆسەیە پێی دەوترێت
گەڕانەوە reversibility . بەڵام لە مەسەلەی چاڵە
رەشێکدا، کاتێک شتێک سنوری ئاسۆی روداوەکەی دەشکێنێت و دەکەوێتە ناوەوە، ئیتر نەک
هەر ناتوانین بزانین چی بووە، بەڵکو ناتوانین دیسانەوە ساغی بکەینەوە. هەموو ئەو
ئەستێرە و هەسارانەی لە فەزادا لوشدراون، چیتر لە گەردوندا بوونیان نییە: پێکهاتەکانیان،
پلەی گەرما و چڕییان هەر هەموو چوونەتە فەناوە. لای هۆوکین، تەنانەت ئەو
تەنۆڵکانەش کە تونێل(دزە) دەکەن ناتوانن هیچ زانیاری بزربوومان پێشكەش بکەن.

لە رێگای بەکارهێنانی
”تیوری ژێ ”وە، فیزیکناسان بەو هیوایەن هەوڵ و هیمەتیان لە پێناوی یەکخستنی هێزی
کێشكردن و هێزە سروشتییەکانی تر، دەبێتە فرسەتێک بۆ توێژینەوە لەم مەتەڵە. ئەوەی
راستی بێت، پێدەچێت تیوری ژێ سەرەداوێکی پێشکەش کردبن.

چاڵە رەشەکان و تیوری ژێ

تیوری ژێ پێشنیازی ئەوە
دەکات کە چاڵە رەەشەکان خاسیەتی سینگولارەتییان نییە، بەڵام قەبارەیان لە چەقەوە
بە ئاراستەی ئاسۆی روداو، بە پلەیەکی بەرز وەک تۆپی پەستێنراوی ‘ژێکانی’
ژێر-ئەتۆمین، یەکەی بنەڕەتی بونیاتی سروشتن، بە جۆرێک کە بە گوێرەی تیورییەکە
تەنۆڵکەکانی مادەمان پێشکەش دەکەن. ئەم ژێ پەستێنراوانە زانیاری بنەڕەتییان لەمەڕ
ئەو تەنانە خەزن کردووە کە کەوتوونەتە نێو چاڵی رەشەوە، بەمجۆرە، بە پێی تیوری ژێ،
لە راستیدا هیچ زانیارییەک بزر نەبووە.

لەم گۆشەنیگایەوە، کاتێک
مادە بە گەشتەکەیدا بەرەو سینگولارەتی مل دەنێت، بە ئاسۆی روداودا گوزەرناکات، لە
بری ئەمە خۆی لەسەر روی قژێکی ئاڵۆزکاو دەپەستێنێتەوە و لەگەڵ شتەکانی تردا
یەکدەگرێت. بۆ رونکردنەوەی ئەمە، تەسەورکە وەک چەند چینێک بۆیە وایە، بەڵام لە بری
ئەوەی هەر یەکەیان ئەوەی پێش خۆی بسڕێتەوە، پێکەوە کاردەکەن و نیوەتیرەی
شوارتزچایەڵدی چاڵە رەشەکە کەمێک زیاتر گەورەدەبێت بۆ ئەوەی تۆزێک جێگا دەستەبەر
بکات بۆ ئەو مادە تازانەی دەگەنە شوێنەکە. تەفسیری ئەم دیاردەیە لە نسبییەتدا بە
جۆرێکە کە چەمانەوەی فەزا زیاتر لێژدەبێت، چونکە چاڵە رەشەکە بارستایی زیاتری
قوتداوە. لە تیوری ژیدا، چاڵە رەشەکە کەمێک زیاتر فراوان دەبێت بۆ ئەوەی بۆشایی
زیاتر بۆ میوانی تازە یان زانیاری نوێی گەیشتوو دروست بکات.

چاڵە رەشەکان، تەنە هەرە
سەرسەختەکانی فەزان کە لە لایەن ئنسانەوە ناسراون، هەربۆیەش بەردەوام دەبن لە
تەحەداکردنی تێگەیشتنی ئێمەی مرۆڤ لە هەمبەر یاسا هەرە بنەڕەتییەکانی فیزیک.
تەنانەت ئەگەر چاڵە رەشێک هەر بە راستی رەش نەبێت، چاڵیش نەبێت، بەڵام تۆپێکی قژنی
ژێکانی کوانتەم بێت، ئەوا هەموان لەسەر یەک شت کۆک دەبن: ئەویش ئەوەیە کەس نایەوێت
بە هیچ جۆرێک بکەوێتە ناویەوە.

سەرچاوەی سەرەکی

Clark, Stuart. The Big Questions. The Universe.  Quercus. 2010. Kindle Edition




ناکۆتا و ئەو دیو ناکۆتا – تێڕوانینێک لە گەردون

ناکۆتا و ئەو دیو ناکۆتا – تێڕوانینێک لە گەردون

 ئیان مۆریسن

کۆزمۆلۆژیای هاوچەرخ لە تیوری گشتی ئاینشتاینەوە دەست
پێدەکات، ئەو تیورییەی لە بناواندا بریتییە لە تیوری هێزی کێشکردن، چونکە هێزی کێشکردن
لەو سەردەمەدا تەنها هێزێک بوو کە مەودایەکی ناکۆتای هەبو کاربکاتە سەر مادەی
بێلایەن یان نیوتراڵ. ئاینشتاین دەرکی بەو راستییە کرد کە گەردون بە شێوەیەکی سەراپایی
ملکەچی یاساکانی هێزی کێشکردنە. گەیشتە ئەو باوەڕەی گەردون سیمایەکی ستاتیکی
لەخۆدەگرێت، ئەو گەردونەی لە ئارادا هەیە، وەستاوە و لەگەڵ زەمەندا ناگۆڕێت. ئەمەش
کێشەیەکی بۆ دروستکرد، چونکە کێشکردن، بێگومان وەک هێزێکی کێشکردن، دەبێت بەهۆی
ئەوەی تەنە وەستاوەکان لە گەردوندا بە ئاراستەی خاڵێک هەرەس بهێنن. بۆ زاڵبون
بەسەر ئەم گرفتەدا، ئاینشتاین هات و بڕە زاراوەیەکی تازەی خستە دوتوێی
هاوکێشەکەیەوە، ئەم زاراوەیەی ناونا نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی و بە لامدا(Λ)
ناسراوە. نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی
تەمسیلی جۆرە دژە – کێشکردنێک دەکات، کە ئەمیش بۆ خۆی خەسڵەتێکی سەرنجڕاکێشی هەیە،
چونکە کاریگەرییەکەی لە گەڵ دوریدا گەورە دەبێت.

مۆدڵەکانی بیگ-بانگی گەردون

ئەی ئەی فریدمان[i] (1925-1888)، کەشناسێکی ڕوسی
بوو، هاوکێشەکانی ئاینشتاینی حلکرد و کۆمەڵێک مۆدڵی بەرهەمهێنا کە تیایاندا گەردون
لە خاڵێکەوە، یان سینگولارەتییەوە فراوان بوە و گەورەبوە. ئەم مۆدڵانە، دوایی لە
لایەن فرێد هۆیڵەوە ناوی بیگ بانگیان بەسەردا دابڕا. ئەم ناونانەی فرێد هۆیڵ زیاتر
وەک زەمێک بو بۆ ئەم مۆدلە نوێیە، چونکە فرێد هۆیڵ (
2000-1915) خۆی بانگەشەی تیورییەکی
تری دەکرد کە بریتی بوو لە تیوری حاڵەتی ڕێک
[ii] یان حاڵەتی نەگۆڕ. لە هەمو ئەم
مۆدڵانەی بیگ – بانگدا، گەردون سەرەتا بە ڕێژەیەکی خێرا فراوان دەبێت، بەڵام ئەم
ڕێژەیە بە هۆی هێزی کێشکردنی نێوان مادەی گەردونەوە خاوبوەوە. ئەگەر چڕی مادە لە
نێو گەردوندا بڕێکی شلۆقی بڕی، ئەوا بەسە بۆ ئەوەی فراوانبونی گەردون بوستێت و
گەردون پێ بنێتە دۆخێکی هەرەسهێنانەوە و ڕوبەڕوی قەیرانێکی مەزن ببێتەوە، ئەمەش بە
گەردونی داخراو
closed universes ناسراوە. خۆ ئەگەر چڕی ڕاستەقینە کەمتربوو
لە چڕی شلۆق، ئەوا گەردون هەتا ناکۆتا فراوان دەبێت و ئەمەش بە گەردونی کراوە
open
universes
ناسراوە. لە حاڵەتی شلۆقدا کە دەکەوێتە نێوان کەنارەکانی هەردوک گەردونی داخراو و
کراوەوە، ڕێژەی فراوانبون، دوای زەمەنی ناکۆتا، دێتەخوارەوە بۆ سفر، ئەمەش بە
گەردونی شلۆق 
critical universe ناسراوە.

ئەگەر بمانەوێت نمونەیەک بشوبهێنین بەم حاڵەتانە، ئەوا
ئەم نمونەیە بە سودە بۆ تێگەیشتن لەم مۆدڵانەی سەرەوە. ئەگەر موشەکێکمان هەبێت و
لە عەردەوە بە ئاراستەی ئاسمان هەڵی بدەین و خێراییەکەی کەمتر بێت لە 11186
کیلۆمەتر لە چرکەیەدا، واتە خێرایی سوڕانەوەی زەوی، ئەوا موشەکەکە سەرەنجام
دەوەستێت و بەرەو زەوی دەکەوێتە خوارەوە(ئەمەش وەک گەردونی داخراو وایە). خۆ ئەگەر
خێراییەکە یەکسان بێت بە 11186 کیلۆمەتر لە چرکەیەدا، ئەوا بۆ ماوەیەک دەڕوات و لە
خێرایی زەوی دەردەچێت، بەڵام لەگەڵ گوزەری کاتدا کەمدەکات(ئەمەش هاوشێوەی گەردونی
شلۆقە)، بەلام کاتێک خێرایی ئەم موشەکە زیاتر بێت لە خێراییی زەوی، واتە زیاتر بێت
لە 11186 کیلۆمەتر لە چرکەیەدا، ئەوا زۆر خێراتر زەوی بەجێدەهێڵێت(ئەمەش هاوشێوەی
گەردونی کراوەیە).

ئەم مۆدڵانەی بیگ–بانگ، هەر سێکیان بە نەگۆڕێک
جیادەکرێنەوە کە بە نەگۆڕی ئۆمێگا  Ω ناودەبرێت و
بریتییە لە ڕێژەی چڕی راستەقینە بۆ چڕی شلۆق. لە گەردونی داخراودا، ئۆمێگا
لە یەک گەورەترە، فەزاش سیمایەکی چەماوەیی پۆزەتیڤی هەیە، کۆی گۆشەکانی نێوان
سێگۆشەیەک لە 180 گەورەترە و دوو هێڵی تەریبیش لە خاڵێکدا یەکتر دەبڕن. لە گەردونی
کراوەدا
، ئۆمێگا لە یەک بچوکترە، فەزاش شێوە چەماوەییەکی نێگەتیڤ لەخۆدەگرێت،
کۆی گۆشەکانی سێگۆسەیەکیش لە 180 کەمترە و دوو هێڵیش کە لە سەرەتادا تەریبن دوایی
هەر لە یەکتر دوردەکەونەوە. بەلام لە گەردونی شلۆقدا، ئۆمێگا دەکاتە یەک،
فەزاش تەرزێکی تەخت لەخۆدەگرێت و دوو هێڵی سەرەتا تەریب هەمیشە بە تەریبی
دەمێننەوە و کۆی گۆشەکانی سێگۆشەیەکیش دەکاتە 180، واتە گەردونەکە ڕوتەختە و فۆرمی
ئەکلیدسی هەیە و هەمیشە ڕاستە. پێویستە لێرەدا ئیشارە بەوە بدرێت کە ئەم جۆرە
گەردونە لە مەودایەکی گەورەدا بونی هەیە، بەڵام کاتێک دەبێتە بابەتێکی زەبەلاحی
وەکو ئەستێرە یاخود گالاکسی ئەوا فەزاکە خاسیەتی چەماوەیی دەپۆشێت.

ڕامان و سەرنجدان لە لادانە-شینەکان و لادانە-سورەکان لە
شەبەنگی روناکی گالاکسییەکاندا.

کاتێک لە ساڵانی 1900 کاندا تێڕامان
لەمەڕ هێڵی شەبەنگی گالاکسییەکان ئەنجامدرا، دەرکەوت هەروەک ئەوانەی هایدرۆجین و
کالیسیۆم وەهان کاتێک لە تاقیگەدا تۆمارکراون. لەو گالاکسییانەدا کە نزیکن لێمانەوە
هێڵەکان بەرەو لای شین لادەدەن و ئەو گالاکسییانەش لێمان دوردەکەونەوە هێڵەکان
بەرەو لای سورەکان لادەدەن. ئەم دیاردەیە پێی دەگوترێت لادانی سور و لادانی شین،
تەفسیری سادە و ساکاریش بۆ ئەم کاریگەرییە دەگەڕێتەوە بۆ خێرایی نزیکبونەوە یان
خێرایی دورکەوتنەوەی گالاکسییەکە.

هەندێک لە تێرامانە بەراییەکان لەمەڕ لادانە ڕەنگ
سورەکان[iii]
لە لایەن فەلەکناسی ئەمەریکییەوە ڤێستۆ سلایفەرەوە[iv]
(1969-1875)
ئەنجامدرابون. لە ساڵی 1913 دا، سلایفەر کەشفیکرد کە گالاکسی ئەندرۆمێدا لادانێکی
هەیە و بڕەکەی دەکاتە 300 کم بۆ چرکەیەک. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە گالاکسی
ئەندرۆمێدا و ڕێچکە شیرییەکان بە هۆی ئەو هێزی کێشکردنەوە لە نێوانیاندا هەیە لە
یەکتر نزیک دەبنەوە، بەڵام نەک بە بڕی 300 کم بۆ چرکەیەک وەک لە سەرەتادا دەرکەوت.
خۆر بە خێرایی 220 کم لە چرکەیەکدا بە دەوری چەقی گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆماندا
دەسوڕێتەوە، خۆ ئەگەر ئەمەش لەبەرچاو بگرین، ئەوا خێرایی راستەقینەی نزیکبونەوە
بریتییە لە 100کم لە چرکەیەکدا. لە ساڵی 1915 دا سلایفەر لادانی 15 گالاکسی
پێوابو، کە 11 یان، لادانی ڕەنگی سوربون، واتە لێمان دوردەکەونەوە. لەو لادانانەوە
کە ئەنجامی دابون و لەگەڵ بەکارهێنانی هاوکێشەکەی دۆپڵەردا، کە لەسەرەوە ئیشارەمان
پێداوە، توانی خێرایی نزیکبونەوە یان دورکەوتنەوەی ئەم گالاکسییانە حساب بکات. ئەم
داتایانە لە لایەن ئەدوین هەبڵەوە لەو پرۆسەیەدا بەکارهات کە بە مەزنترین
دۆزینەوەی ڕامانی فەلەکی سەدەی بیستەم دادەنرێت، ئنجا لەوانەیە تۆزێکیش ناڕەوایی
بەرانبەر سلایفەر کرابێت، چونکە هەقێکی گەورەتری وەک پێویست لەم پرسانەدا
وەرنەگرتوە.

کشانی گەردون

لە کۆتاییەکانی ساڵانی بیستەکانی سەدەی ڕابڕدودا بو کە ئەدوین
هەبڵ( 1953-1889 )، دوای ئەوەی تەلەسکۆپە 100 ئنجیەکەی (254 سم) هوکەر
لەسەر چیای ویڵسن لە کارە فەلەکییەکانیدا بەکارهێنا، لە ئەنجامی پێوانی دوری ئەو
گالاکسییانە سەرنجیدا جۆرێکیان کە ئەستێرەیەکی زۆر گەشاوەی گۆڕاوبو بە ناوی گۆڕاوەکانی
سێفییەد[v]
بون، بە گوێرەی سوڕێکی زەمەنی زۆر ڕێک گەش دەبنەوە. ئەمانە لە نوسینە بەجێماوەکانی
هەبڵدا باسکراون. هەبڵ ئەم پێوانانەی لەگەڵ خێرایی نزیککەوتنەوە یان دورکەوتنەوەی
هەسارەکاندا، یان باشتر بڵێین گالاکسییەکەکاندا ( ئەوانەی لە لایەن سلایفەرەوە
ئەنجامدرابون) بەراوردکرد، ئەمەش بە مەبەستی بەرهەمهێنانی گرافێک کە هەر یەک لە
تەوەرەکانی خێرایی و دوری لەخۆبگرێت، دواییش لە مێژودا بە هاوکێشە بەناوبانگەکەی
هەبڵ ناسرابو. سەرەنجام هەبڵ گەیشتە ئەو هەقیقەتەی کە گالاکسییە نزیکەکانی
لێدەرچێت، هەمو گالاکسییەکانی تر لە ئێمە، وەک بینەرێک، دوردەکەونەوە، خۆ هەتا
دورتریش بن ئەوا خێراییەکەیان زیاتر دەبێت. بەمجۆرە هەبڵ، لەم توێژینەوە و کارە
ڕامانەکانییەوە، توانی ”یاسای هەبڵ” پێشکەش بکات. بە پێی ئەم یاسایە، دوری و
خێرایی گالاکسییەکان ڕاستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ نەگۆڕی هەبڵدا کە بە H0 بەناوبانگە. بەهای سەرەتایی و یەکەمی هەبڵ
کە خۆی بەدەستیهێنا بریتی بو لە 500 کم/چرکە/ ~500
km/sec/Mpc ، ئەم پەیوەندییە ڕاستە-هێڵییە
بریتییە لە ئەنجامی ڕامان لە گەردونێک کە بە شێوەیەکی ڕێک لە کشاندایە، بە
واتایەکی تر هەبڵ ئەوەی خستەڕو کە ئەم گەردونەی ئێمە تێیدا دەژین و نشتەجێین،
گەردونێکە لە گەورەبون یان کشاندایە. لێرەدا پێویستە ئیشارە بەو ڕاستییە بدەین کە
بەکارهێنانی وشەی نەگۆڕ کەمێک ڕوبەڕوی چەواشەمان دەکاتەوە، چونکە تەنها لە
کاتێکدا نەگۆڕ(یان رێک) دەبێت کە ئەگەر گەردون بە درێژایی مێژوی خۆی بە شێوەی
ڕاستە-هێڵی linear لە گەورەبوندابێت. بەڵام شتەکە لێرەدا بەمجۆرە
نییە، چونکە  H0 بەهای هەنوکەیی نەگۆڕی هەبڵە.

خۆ ئەگەر کەسێک ئەو گریمانە سادەیەی کردبێت کە ئەگەر
گەردون بە درێژایی هەبونی خۆی بە ڕێژەیەکی نەگۆڕ لە کشان یان گەورەبوندا بێت، ئەوا
دەشێت و دەکرێت لە زەمەندا بە ئاڕاستەی ڕابردو هەنگاو هەڵبگرین هەتا دەگەینە
نوقتەیەک کە گەردون هیچ قەبارەیەکی نەبوە و هەر بەم شێوەیەش دەتوانین تەمەنی دیاری
بکەین و بە تەمەنی هەبڵی گەردون ناوی بنێێن. ئەمە زۆر ئاسانە، ئەگەر 500 کم/چرکە/مێگاپارسێک[vi]
بەکاربهێنین و 1/H0 حساب بکەین، ئەوا بە گوێرەی هەبڵ، تەمەنەکە 2000 ملیۆن ساڵ
دەبێت:

لە راستیدا، لە هەموو مۆدڵەکانی فرەیدماندا، تەمەنی
راستەقینەی گەردون پێویستە لەمە کەمتربێت، چونکە گەردون لە رابردوودا خێراتر کشاوە
و لە حاڵەتی گەردونی تەختیشدا، تەمەنی هەقیقی دەکاتە دو بۆ سێی (3/2) ئەو حساباتەی
هەبڵ ئەنجامی دابو کە نزیکەی 1,300 ملیۆن ساڵ تەمەنی بوو.

کێشەی تەمەنی گەردون

ئەم پرسە کاتێک ئیشکالاتی دروستکرد کە تەمەنی سیستەمی
خۆری دیاریکرا ( چوار بلیۆن و نیو ساڵ) و ئەو حساباتە کەوتە ئاراوە کە پەیوەست بون
بە پەرەسندنی ئەستێرەکانەوە و هەر یەک لە هەبڵ و هۆیڵ و ئەوانی تر ئەنجامیاندا و
ئیشارەیاندا بەوەی هەندێک لە ئەستێرەکان پێویستە تەمەنیان زیاتر بێت لە دە بۆ
دوازدە بلیۆن ساڵ. لە ساڵانی جەنگی دوەمی جیهانیدا، واڵتەر بادێ (Walter
Baade ) (1960-1893 )
تەلەسکۆپێکی سەد ئنجی بەکارهێنا بۆ توێژینەوە لە ئەستێرەکانی گالاکسی ئەندرۆمێدا و
ئەوەی دۆزییەوە کە لە هەقیقەتدا، دو جۆرە گۆڕاوی سفێیدی هەن. وەک ئەنجامێک، بەهای
نەگۆڕی هەبڵ کەمکرایەوە بۆ نزیکەی 250 کم/چرکە/مێگاپارسێک. هەتا ئەو کاتەش گەلێک گرفت
سەبارەت بە پیوانی بەهای نزیکەیی دوری ئەستێرەکان لە ئارادابون، بەڵام وردە وردە
رامانی وردتر بەدەستهات و زیاتربون، وەک دەرەنجامێکیش، بەهای نەگۆڕی هەبڵ بو بە 70
کم/چرکە/مێگاپارسێک، واتە کەم بوەوە، کە باشترین بەهاش بریتی بو لە 74.2 +/- 3.6 کم/چرکە/پارسێک،
ئەم بەهایەش لە لایەن تەلەسکۆپی فەزایی هەبلەوە ئەنجامدرا، بێگومان دوای ئەوەی
هەشت سەد ئەستێرەی نەگۆڕی سفێیدی (هی نۆزدە گالاکسی بون) خستە ژێر سەرنجەوە کە
دورریان 108 ملیۆن ساڵی ڕوناکی بو. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەو تێڕامانانەی بەرهەمی
هاوێنە کێشکردنەکان gravitational
lenses بون میتۆدێکی سەرتاپا سەربەخۆیان
پێشکرشکرد بۆ دیاریکردنی نەگۆڕی هەبڵ و باشترین بەهایان هەتا ئێستا بریتییە لە

(H0 =71(+/-6 km s/Mpc

واتە 71 کیلۆمەتر /چرکە پارسێک کەم تا زۆر ±6
کم/چرکە/پارسێک.

پێدەچێت هەمو لایەک لەسەر ئەم بەهایانە کۆک بن و بەهای
راستەقینەی نەگۆڕی هەبلیش ئەوەندە جیاوازنییە لەم بەهایانە. بەڵام ئەو تەمەنەی بۆ
گەردونی هەبڵ داتاشرابو کە 14000 ملیۆن ساڵە تەمەنی گەردونێکی تەختی 9300 ملیۆن ساڵە. کاتێک رامان لە هێشوە گۆییەکان ئەنجام
دەدەین، کە هەندێک لە ئەستێرە هەرە بە تەمەنەکانی – هەم پاشماوەی ئەستێرە گرگنە
سپییەکان- گەردون لەخۆدەگرن، ئەو گومانەمان لا دروست دەکات کە گەردون پێویستە لە
12000 ملیۆن زیاتر ساڵ بێت، خۆ ئەگەر باوەڕ بە بەهای هەنوکەیی نەگۆڕی هەبڵ بکەین،
ئەوا هێشتا ئیشکالاتێک لە تەمەنی مۆدڵەکانی بیگ – بانگدا هەیە.

تێبینی: ئەمە بە راستی گرنگە و بە دەگمەنیش ئیشارەی
پێدراوە. مۆدڵی ستانداری بیگ-بانگ ناکرێت راست بێت.

لادانی-سوری کۆزمۆلۆجی

لە بناواندا تەفسیری دیاردەی لادانی
شین و لادانی سور دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەری دۆپلەر
[vii]. ئەمەش بە تەواوی ڕاستە ئەگەر
رەچاوی ئەو لادانە شینە بکەین کە گالاکسییەکانی ناوچەکانی نزیک سیستەمی خۆر نمایشیان
کردوە. خۆ ئەگەر ئەو گالاکسییانە لەبەرچاوبگرین کە دەکەونە سنورە دورەکانی ئەودیو
گالاکسییەکانی نزیک سیستەمی خۆری، ئەوا پێویستە بیر لە هۆکارێکی زۆر باشتر
بکەینەوە کە بۆچی دیاردەی لادانی سور بەدی دەکەین. هەر وەک هەبڵ پیشانیدا، گەردون
بە جۆرێک لە کشاندایە کە لە ڕابڕدودا بچوکتربوە. سەرباری ئەمانەش، شتێکی ڕاست نییە
ئەگەر وەها بیربکەینەوە کە گالاکسییەکان لە یەکتر دوردەکەونەوە، بەڵکو بۆشایی خۆی
لە کشاندایە و لە پرۆسەی کشانەکەشدا گالاکسییەکان لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت و لە
یەکتریان دوردەخاتەوە. نمونەیەک بۆ ئەم حاڵەتی کشانەی گەردون بریتییە لەوەی کە
گونکێک هەویری گەورە بهێنینە بەرچاوی خۆمان و کشمیشی تێکەڵ بکەین و پاشان گونکەکە بخەینە
فڕنەوە. کاتێک لە فڕنەکە دەری دەهێنین، تەماشا دەکەین سەمونەکە گەورە بوە و
کشمیشەکانیش لە یەکتر دورکەوتونەوە. بەمجۆرە دەبینین کە کشمیشەکان نەجوڵاون، بەڵکو
سەمونەکە کشاوە و کشمیشەکانی لەگەڵ خۆیدا لە یەکتر دورخستوەتەوە.

کاتێک فۆتۆنێک، کە تەمسیلی هێڵێکی دیاریکراوی شەبەنگەکە
دەکات، لە گالاکسییەکی دورەوە پەخشدەبێت، ئەو کاتە گەردون بچوکتر بوە، بەڵام کاتێک
فۆتۆنەکە دەگاتە لای ئێمە و بە هۆی ئەو زەمەنەوە کە بە بارتەقای فەزادا بڕیویەتی و
خایاندویەتی، گەردون بە پرۆسەی کشاندا ڕۆیشتوە و پرۆسەی کشانەکەش بۆ خۆی بوە بە
هۆی کشانی درێژی-شەپۆلی فۆتۆنەکە. ئەم زیادبونە لە درێژی-شەپۆلەکەدا دەبێت بەهۆی
دروستبونی ئەو ڕەنگی لادانی-سورەی ئێمە بە لادانی–سوری کۆزمۆلۆژی ناوی دەبەین. نمونەی
مرادفی لادانی سوریش کە لە فۆتۆنەکەوە دێت بریتیە لە کێشانی گرافی شەپۆلی ساین( کە
شێوەی میزەڵدانێکە و کەمێک زیاتر فوی تێکرابێت). خۆ ئەگەر میزەڵدانەکەش زیاتر فوی
تێبکرێت، ئەوا درێژی نێوان لوتکەکانی شەپۆلی ساینەکە زیاددەکات.

مۆدڵی حاڵەتی نەگۆڕی گەردون

بە هۆی گرفتی تەمەنی گەردونەوە، زۆرێک لە فەلەکناسان
بایەخیكی ئەوتۆیان بە مۆدڵی بیگ-بانگ نەدا، لە ساڵی 1948 دا، هێرمان بۆندی، تۆماس
گۆڵد و فرێد هۆیڵ[viii]
(1915 –2001)، کە خۆشییان بە بناوانی یان لەدایکبونی چەمکی گەردون نەبوو بەو شێوەیەی
هەوادارانی بیگ-بانگ بانگەشەیان بۆ دەکرد، بە تایبەت کاتێک کە دەیانگوت گەردون لە
ساتەوەختێکدا لە دایکبوە، ئەمانە هاتن مۆدڵێكی تریان پێشکەشکرد، مۆدڵێک کە بەدیلێک
بێت بۆ بیگ-بانگ، بە تیوری حاڵەتی نەگۆڕ ناسرا. هەمو تیورییە کۆزمۆلۆژییەکان دەست
لە ملانی ئەو چەمکە بون کە بە پرینسیپی کۆزمۆلۆژی[ix]
ناسراوە، ئەمیش دەڵێت ئەگەر لە هەر گۆشەیەکەوە بە مەودایەکی فراوان و گەورە و لە
کاتێکی دیاریکراودا، سەیری گەردون بکەین، ئەوا هەر هەمان شتە (ئەمەش زۆر بە جوانی
لە لایەن تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵەوە سەلمێنراوە، واتە لە هەردو دەڤەری قوڵی هەبڵەوە،
یەکێکیان لە ئاسمانی باکور و ئەوی تریان لە ئاسمانی باشور). بۆندی، گۆڵد و هۆیل،
ئەم پرینسپەیان وەها فراوانکرد کە بە پرینسیپی کەماڵی کۆزمۆلۆژی the
perfect cosmological principle  ناوببرێت. بەمجۆرە گەردونەکەی ئەم سێ ڕابەرە لە
مەودای دوردا نەگۆڕە. لێرەدا پێویستە ئیشارەبدەین بەوەی نەیان دەگوت کە گەردون لە کشاندا
نییە. کرۆکی تیورییەکەیان ئەوەبو کاتێک گالاکسییەکان بەهۆی کشانی گەردونەوە
لەیەکتر دوردەکەونەوە، مادەی نوێ، لە فۆرمی هایدرۆجین لە بۆشاییدا، لە نێوان
گالاکسییەکاندا خەڵق دەبێت، سەرەنجامیش گالاکسی تازە دروست دەبێت، ئەمەش بۆ ئەوەی
چڕی گالاکسییەکان بە نەگۆڕی بمێنێتەوە. لە مۆدڵی حاڵەتی نەگۆردا، گەردون نە خاڵی
لەدایکبونی هەیە و نە نوقتەی کۆتایی.

بیگ- بانگ یان حاڵەتی نەگۆڕ؟

لە سەرەتای ساڵانی 1960 دا بە مەبەستی بڕیاڕدان و
خەمڵادنی هەردوو تیورییەکە، واتە بیگ–بانگ و تیوری حالەتی نەگۆر، تاقیکردنەوەی
ڕامانی(یاخود ڕامان–ئامێز) پیادەکرا. با وەهای دابنێین کە دەتوانین چڕی ئەو
گالاکسییە دیاری بکەین لە ئێمەوە نزیکە. کاتێک باس لەم گالاکسییە دەکەین، ئەوا لە
بنەڕەتدا لە زەمەندا لە حاڵی حازردان. خۆ ئەگەر بتوانین چڕی گالاکسییە دورەکان
بپێوین، ئەوا باس لە زەمەنێک دەکەین کە دەچێتە حاڵەتی ڕابردوەوە. لە مۆدڵی حاڵەتی
نەگۆڕدا، ئەم ئەنجامانە دەبێت هەر هەمان ئەنجام بن، بەڵام لە مۆدڵی بیگ-بانگدا،
چڕییەکە لە ڕابڕدوودا بەرزتر بوە یان چڕتر بوە. مارتن ڕایڵ، لە زانکۆی کامبریچ، زۆر
هەوڵیدا بە هۆی ژماردنی چاوگە ڕادیۆییەکانەوە ئەم جۆرە پێوەرانە ئەنجام بدات.
هەرچەندە گرفت لە داتا بەراییەکانیدا هەبون، بەڵام دواجار ئەنجامەکانی رایڵ
ئیشارەیاندا بەوەی کە چڕییەکانی چاوگە ڕادیۆییەکان لە ڕابردودا گەورەتر بون، ئەمەش
بە زیانی مۆدڵی حاڵەتی نەگۆڕ گەڕایەوە و بو بەهۆی نەسەلماندنی تیورییەکە. بەڵام
گورزی کوشندە و گەورە لە ساڵی 1963 دا هات، ئەویش کاتێک ئەو تیشکانە دۆزرانەوە کە
دوایی باوەڕەکە بەوجۆرە بو کە لە بیگ–بانگەوە هاتوون.

پاشخانی مایکرۆیڤی کۆزمۆیی The Cosmic
Microwave Background

جۆرج گامۆڤ، فیزیکناسی روسی–ئەمەریکی یەکەم زانا بو
دەرکی بەوە کرد کە بیگ بانگ دەرەنجامی شەبەنگێک بوە کە ملیۆنەها ساڵ لەمەوبەر
ڕویداوە و دەبێت هێشتا ئەسەرەکەی لە گەردوندا مابێت. ئەم شەبەنگە بە مایکرۆیڤی
باکگراوندی گەردونی “Cosmic Microwave Background”
(CMB).   کە
لە سەرەتادا لە فۆرمی تیشکی ”گاما”دا بوە و وزەیەکی زۆر بەرزی هەبوە، بەڵام لە
دوای سێ سەد بۆ چوار سەد هەزار ساڵ دواتر کە گەردون چوەتە پرۆسەی کشان و
ساردبوەتەوە، ئاستی وزەی ئەم شەبەنگەش کەم بوەتەوە. هەتا ئەو زەمەنە وزەی نمونەیی
فۆتۆن لە پلەیەکی ئەوەندە بەرزدا بوە کە بە هیچ جۆرێک ئەو بوارەی نەرەخساندوە کە
ئەتۆمەکانی هایدرۆجین و هیلیۆم دروست ببن، بەمجۆرە گەردون تەنها لە ناوکی
هایدرۆجین و هیلیوم و ئەلەکترۆنی سەربەست پێکهاتبو. ئەلەکترۆنەکان زیاتر لە فۆرمی
فۆتۆناتی پەرش و بڵاودا بون وەک لەوەی لە شێوەی دڵۆپە ئاودا بن و ڕووناکی بە نێو
تەمەکاندا پەخش بکەن. ئەم کارلێکردنە لە یەک نزیکەی مادە و تیشکدانەوەی لە
گەردوندا ڕودەدات بو بە هۆی سەرهەڵدانی دو دەرەنجامی شلۆق: یەکەم ئەوەیە کە
تیشکدانەوە، شەبەنگی تەنێکی ڕەش لەخۆدەگرێت کە لە بەرابەر ئەو پلە گەرمایەی
گەردوندایە و دوەمیش بریتییە لەوەی کە دابەشبونی ناوک و ئەلکترۆنەکان(مادەی
ئاسایی)، مەودایەکی گەورەی لێدەرچێت، دەنا چڕییەکی ڕێک و نەگۆڕ لەخۆدەگرێت.

دوایی دەگەڕێینەوە بۆ دەرنجامی دوەم، بەڵام لە حاڵی
حازردا سەبارەت بە یەکەم قسەدەکەین. هەر کە گەردون گەورەبو و دواییش ساردبوەوە و
دواجاریش زەمەنێک هات (نزیکەی سێ سەد و هەشتا هەزار ساڵ دوای دەستپێکردنی بیگ بانگ
) و ئیتر وزەی فۆتۆنە نمونەییەکان ئەوەندە نزمبوەوە کە زەمینە خۆشبکەن بۆ ئەوەی
ئەتۆمەکان پێکبێن. چیتر ئەلکترۆنی ئازاد لە ئارادا نەمان کە شەبەنگ پەخش بکەن و
گەردونیش سیمایەکی شەفاف و ڕوناکی لەخۆگرت. لەم کاتەدا پلەی گەرمای گەردون نزیکەی
سێ هەزار (3000) کێلڤین بو. لەو کاتەوە، گەردون هەزار ئەوەندە گەورەبوە. درێژی
شەپۆلی فۆتۆنەکانیش کە شەبەنگی باکگراوندیان CMB  دروست کردوە، هەزار ئەوەندە کشاوە، ئێستا دەبێت
لە بەشی ئەوپەڕی ژێر – سور و بەشی رادیۆیی شەبەنگەکەدا بێت – بەڵام شەبەنەکەی
هێشتا هی تەنێکی رەشە. بەڵام پێویستە کاریگەری پلەی گەرمای تەنی رەشی ئەم
تیشکدانەوەیە بە هەمان بڕ هاتبێتە خوارەوە و بەمجۆرە لە ئێشتادا دەبێت 3 پلەی
کەڵڤن بێت.

دۆزینەوی سی. ئێم. بی

لە ساڵی 1963 دا دو فەلەکناسی ڕادیۆیی ئارنۆ پێنزیاس و
ڕۆبێرت ویلسۆن تیشکی پاشخانی مایکرۆیڤییان دۆزییەوە. هەتا ساڵی 1992 مشتومەڕ
لەسەر ئەوە هەبو کە دەبێت بناوانی ئەم تیشکە لە کوێوە بێت، بەڵام دوای ئەوەی
سەتەلایتی کۆب  COBE توانی ئەوە پیشان بدات کە ئەم تیشکە
پاشخانییە هەر هەمان ئەو شەبەنگییەی تەنە رەشەکانی هەیە کە چاوەڕان بوین. شایانی
ئەوەیە لێرەدا کەمێک باس لە داستانی خەڵاتی نۆبڵ لەمەڕ ئەم پرسە بکەین. هەردوک
فەلەکناس، پێنزایس و ویڵسن، تەلەسکۆپەکەیان وەرگرتبو بۆ ئەوەی تەجروبە لەسەر ئاڵوگۆڕی
سەتەلایتی بکەن و ئەو پشێوی دەنگی و ژاوەژاوە کەم بکەنەوە کە دێتە نێو
تەلەسکۆپەکەوە، نەک بۆ ئەم تیشکە بگەڕێن. بە چڕی کەوتنە تاقیکردنەوەی تەلەسکۆپەکە،
کە وردبونەوە و سەیریان کرد ژاوەژاوی باکگراوندەکە زیاتربوە.، هەرگیز چاوەڕوانی
ئەمە نەبون. سەرەتا ئەقڵیان بۆ ئەوە چو کە هۆکاری ئەم ژاوەژاوە لەوانەیە ئەو
کۆترانە بن کە هێلانەیان لە نێو کەڵی horn تەلەسکۆپەکەدا دانابو. هاتن
تەڵەیەکیان دانا بۆ ئەوەی کۆترەکانی پێ بگرن. دوایی کۆترەکانیان بۆ دوری 60
کیلۆمەتر دورخستەوە و بەرەڵایان کردن، بەڵام وەک عادەتی خۆیان، کۆترەکان گەڕانەوە
هێلانە و زێدی خۆیان، دوایی تیمێکی تایبەت هاتن و کۆترەکانیان بە تەواوی دورخستەوە
لە تەلەسکۆپەکە. ئنجا ئاراستەی تەلەسکۆپەکەیان بە هەمو ئاراستەیەکی ئاسماندا گێڕا
و بۆیان دەرکەوت ئەم هیسە هیسە لە هەمو گۆشەیەکی ئاسمانەوە بە یەکسانی دێت. کاتێک
داستانەکەیان بۆ فەلکناس، بێرنی بێرک گێرایەوە، پێشنیازیکرد کە پەیوەندی بکەن بە
رۆبەرت دیکەوە لە زانکۆی پرینستن. دیک خۆی بە تەنها ئەو تیورییەی بڵاوکردبوەوە کە
گەردون بە جۆرە تیشکێک داپۆشراوە کە سەرچاوەکەی دەگەڕیتەوە بۆ پرۆسەی گەورەی بیگ–بانگ،
هەر خۆشی هەمو ئامرازێکی پێویستی، وەکو ئەنتێنای لە سەر باڵەخانەی بەرزی بەشی
فیزیا دابەستبو بۆ ئەو مەبەستەی بتوانێت ئەم جۆرە تیشکە کەشفبکات. کاتێک دیک بە
سەرنج و تێبینییەکانی پێنزایس و ویڵسنی زانی، یەکسەر بۆی دەرکەوت ئەو دەنگە
ئەنجامی کۆتر و شتی وا نییە، بەڵکو ئەو دەنگە بریتییە لە پاشماوەی ئەو تیشکەی
ئەوان لە دوی عەوداڵن و تەواو لەگەڵ پێشبینییەکانی گروپەکەی ئەواندا تەریبە و گوتی
ئەوە ئەو تیشکەیە کە پاشماوەی بیگ–بانگە. دیک هەر زو رامانەکانی ئەوانی بە هەند وەرگرت
و جەختیکردە سەر ئەوەی کە بە تەواوی ئەو ئەنجامانە راستن. لە راستیدا، کاتێک لە
ساڵی 1979 پێنزایس و ویلسۆن خەڵاتی نۆبڵیان وەرگرت،  تا رادەیەک 
ناهەقیکرا بەرامبەر بە دیک چونکە هیچ پشکی لەم خەڵاتە بەرنەکەوت، ئەمە
ناعەدالاتی تێدابو. ئەو پلەی گەرمایەی لەم تیشکە پاشخانییە CMB  پێورا  2.725 کەلڤن بو. دوای سی ساڵ  کۆب COBE ئەوەی سەلماند کە پێوانەکانی
پاشخانی کۆزمۆیی تەواو راستن و زۆر وردن و دەرەنجامی بیگ–بانگە. ئیتر لەو رۆژەوە
زەحمەتە ئنسان بتوانێت ئەو هەقیقەتە رەت بکاتەوە کە بە راستی بیگ–بانگ رویداوە.

تیوری هەڵئاوسان

لە هەفتاکانی سەدەی بیستەوە، ئیشکالاتی مۆدڵی ستانداردی
بیگ–بانگ هاتەئاراوە. تێڕامانەکان ئەوەیان نیشاندا کە گەردون زۆر نزیکە لەوەی تەخت
بێت، واتە ئۆمێگا (Ω) نزیکە لە
بڕی یەکەوە، تیوری بیگ–بانگیش هیچ هۆکارێکی تایبەتی بە دەستەوە نەبو بۆچی شتەکە
بەمجۆرەیە. هەر چەمانەوەیەک کە گەردون لە نزیک چەقەوە هەیەتی لەگەڵ چوونە تەمەنی
گەردون خۆیدا گەورە دەبێت.

گرفتی دوەمیش بە گرفتی ئاسۆ ناسراوە. گەردون وەها دێتە
بەرچاو کە بە تەواوی لە هەمو گۆشەیەکەوە هەمان خاسیەتی هەبێت – بە تایبەت پلەی
گەرمای تۆمارکراوی پاشخانی کۆزمۆیی مایکرۆیڤی – بە ئاڕاستەی پێچەوانەش هەر وایە.
سی. ئێم. بی لە ئاراستەیەکەوە 14,000 ملیۆن ساڵی پێچووە تا گەیشتوەتە لای ئێمە،
لە ئاراستەی پێچەوانەشەوە هەر هەمان کاتی پێچووە. لە مۆدڵی بیگ-بانگی ستانداردا
کاتی پێویست بوونی نەبووە بۆ ئەوەی تیشکەکە لە دەڤەرێکەوە سەفەربکات بۆ دەڤەرێکی
تر- ناتوانن پلەی گەرمای یەکتر بزانن، چونکە ئەم زانیارییە ناتوانێت لە خێرایی
روناکی بەرزتر بێت. کەواتە، بۆچی بە وردی هەمان پلەی گەرمایان هەیە؟

ئەم پرسانە وەک ئایدیای هەڵئاوسان پێشکەشکران، یەکەمجار
لە لایەن ئالان گەتەوە Alan Guth (-1947      )
پێشنیازکرا و دوایش خەڵکانی تر هاتن و تەرزی نایابتریان خستەڕوو. لەم سیناریۆیەدا
سەرتاپای گەردونی بەرچاو لە سەرەتادا لە دووتوێی قەبارەیەکی وەک پرۆتۆندا بووە.
تەنها دوای 10^-35 (واتە یەک لەسەر دە، ئنجا سی و پێنج سفر
لەبەر دەم دەکەدا) چرکە، ئەم قەبارەیە بە شێوەی ئێکسپۆنێنتی(واتە  e^x ) کەوتە کشان و لە قەبارەدا بە جۆرێک گەورەبوو کە بە فاکتەری 1060 – 1050  لە ساتی 10^-32 چرکەدا
قەبارەکەی بوو بە گۆیەک تیرەکەی یەک مەتربوو. ئەم کشانە زۆر گەورەیەی فەزا بووە
هۆی ئەوەی جیۆمەتری فەزا ناچاربکات کە تەخت ببێت، هەروەک چۆن روی باڵۆنێک کە
دەکشێت ئیتر تەخت دێتە بەرچاو. (سەرەنجام سروشتییانە گەردونێکی تەختت دەست
دەکەوێت.) هەڵئاوسان بۆ خۆشی ئەو متمانەیەمان دەداتێ کە سەرتاپای گەردونی بەرچاو
خاسیەتی رێکی هەیە هەروەک چۆن کێشەی ئاسۆشمان بۆ دەخاتەڕوو. ئەمە ئەنجامی ئەو
هەقیقەتەیە کە بەر لە قۆناغی هەڵئاوسان قەبارەی فەزا-زەمەن، کە گەردونە بەرچاوەکەی
پێکهێناوە وەک پێویست بچکۆلە بووە و تیشکیش بە ئاسانی بە پانتاییدا گەشتی کردووە و
پلەی گەرمایەکی نەگۆڕی پێ بەخشیووە.

بیگ-بانگ و دروستبونی توخمە هەرە بەراییەکان

نیوەی ئەو وزە بە قودرەتەی کێشکردن (gravitational
potential energy) لە قۆناغی هەڵئاوساندا لەدایکبو گۆڕا
بۆ وزە-جوڵە و ئەمیش بووە هۆی لەدایکبونی هەمان ژمارەی یەکسان لە هەر یەک لە
تەنۆلکە و دژە-تەنۆلکەدا، بەڵام بە ژمارە مادە تەنۆلکەییەکان بڕێکی زۆر بچکۆلە
زیاتربوون ( بە نزیکەیی یەک بۆ هەر بلیۆنێک). تەنۆلکەکان دژە-تەنۆلکەکان
لەناودەبەن، ژمارەیەکی کەم لە تەنۆلکەکان لە بۆتەی تیشکدانەوەدا دەمێنێتەوە. ئەم
تۆپەڵە ‘مادە باریۆنییە’ سەرەتا لە فۆرمی کوارکدا بوون، بەڵام نزیکەی یەک چرکە
دوای ئەسڵییەکەیان، لە گروپی دوو یان سێدا خۆ یەکدەخەن و پرۆتۆن و نیوترۆن دروست
دەکەن. (دوو کوارکی سەرەوە
up quarks و یەک کوارکی خوارەوە down Quarks  پرۆتۆنێک دروست دەکەن، یەک کوارکی
سەرەوە و دوو کوارکی خوارەوە نیوترنێک دروست دەکەن. کوارکی سەرەوە
+2/3 ی بارگەی هەیە و
کوارکی خوارەوەش 
-1/3 بارگەی هەیە،
بەمجۆرە پرۆتۆن بارگەی
+1 و نیوترۆنیش
بارگەی سفری هەیە.) ژمارەی نیوترۆنەکان و پرۆتۆنەکان کە دروسبوون زۆر نزیکن لە
یەکترەوە، بەڵام چونکە نیوترۆنە ئازادەکان لە قۆناغی نیوە-ژیانی
10.3 ی خولەکێکدا
ناسەقامگیرن، ئەوا تەنها ئەوانە بەرگەدەگرن کە لە ناوکی هیلیۆمدا بەرجەستەبوون کە
لە دوو پرۆتۆن و دوو نیوترۆن پێکهاتووە. بەمجۆرە دوای چەند خولەکێک، مادەی
(باریۆنی) ئاسایی لە گەردوندا بە رادەیەکی بەرز لە ناوکی هایدرۆجین (پرۆتۆن)،
ناوکی هیلیۆم(تەنۆلکەی ئەلفا) و ئەلکترۆن – ئەکترۆنێک بۆ هەر پرۆتۆنێک – دروستبووە.
هەر بۆیەش ئێستا باوەڕمان وایە کە چەندین ئەوەندە زیاتر مادەی تاریک دروستبووە)

نەرمە شەپۆلەکان لە سی. ئێم. بی
(
CMB) دا

تێڕامانەکانی کەشتی فەزایی کۆب(
COBE) لە سەرەتادا ئەوەیان دەرخست کە سی. ئێم. بی( CMB) بە گشتی و سەرتاپا پلەیەکی گەرمی نەگۆڕی هەیە، هۆی ئەمەش ئەوەیە
کە تێڕامانەکان لە باڵۆنەکانی کەشتی فەزایی وماپ (WMAP ) و چیا بەرزەکانەوە توانییانە
نەخشەی ئەو دیاردانە بکێشێن کە پێیان دەگوترێت شەپۆلەکانی سی. ئێم .بی –
هەڵبەزودابەزی پلەی گەرما بە شێوەیەکی نمونەیی 60 مایکرۆ کێڵڤن بوو.

ئنجا بۆچی ئەم جۆرە گۆڕانە بچکۆلانە حزوری هەیە؟ بۆ
وەڵامدانەی ئەم پرسیارە وا ئیجاب دەکات ئنسان لەوە حاڵی بێت کە مادەی تاریک چییە.
هەرچەندە بە شێوەیەکی راستەوخۆ هێشتا کەشف نەکراوە، بەڵام جۆرەها تێڕامان ئیشارە
بە بونی مادەی تاریک دەدەن.

هەروەک لەسەرەوە ئیشارەمان پێدا، نزیکەی 380 000 ساڵ دوای لە
دایکبونی بیگ-بانگ، کاتێک وزەی فۆتۆنەکان وەک پێویست بەس بوون بۆ ئەوەی مادە و
تیشکدانەوە کارلێک بکەن و بۆ ئەوەی پرۆسەی ئایۆن کردن ( ionize) بەسەر
ئەتۆمەکاندا راڤەبکرێت ئەمەش بۆ خۆی ببێت بە هۆیەک بۆ بەرهەمهێنانی پلازمای ناوکی
و ئازادکردنی ئەلکترۆنەکان. ئەمەش بوو بە هۆی لەدایکبوونی دوو ئەنجام:

یەکەم:
تیشکدانەوە و مادە لە حاڵەتی هاوسەنگی گەرمیدا بن و تیشکدانەوەش شەبەنگی تەنی رەشی
هەبێت.

دووەم:
پلازمای ناوکی و ئەلکترۆن زۆر هاوتا دەبن، هەروەک فۆتۆنەکان زیاتر تێکەڵەکە رون
دەکاتەوە.

ئەنجامی دووەم لێرەدا بۆ مشتومڕەکەمان گرنگە. کاتێک پلەی
گەرمی دادەبەزێت بۆ ئەو خاڵەی ئەتۆمەکان دەتوانن وەها مادە پێکبهێنن و دەست بکەن
بەوەی لە ژێر کاریگەری کێشکردندا تۆپەڵ ببن و ئەستێرە و گالاکسییەکان دروست بکەن. مۆدڵی
جوڵەیی (simulation ) ئەوەمان بۆ دەخاتەڕوو کاتێک گازی سەرەتایی
ئاوا بە ناڕێکی دابەشبووە کە هەشت تا دە بلیۆن ساڵ دەخایەنێت بۆ ئەوەی هەندێک دەڤەری
گازی بە پێی پێویست چڕبنەوە بۆ ئەوەی ئەمە روبدات. بەڵام ئێمە دەزانین
گالاکسییەکان لە دەوری بلیۆنێک ساڵ دوای بیگ-بانگ لەدایکبوون. دەبێت شتێک یارمەتی
پرۆسەکەی دابێت. ئێمە باوەڕمان وایە کە ئەم شتە مادەی تاریکی نا-باریۆنییە. خۆ
ئەگەر ئەمە لەگەڵ تیشکدانەوەدا جوت نەبوایە، ئەوا دوور نەبوو بە هۆی کێشکردنەوە
یەکسەر دوای بیگ-بانگ تۆپەل ببن. بەمجۆرە کاتێک مادەی ئاسایی لە فۆتۆنەکان جیادەبێتەوە،
چەندین سەرچاوەی کێشكردن، کە بە هۆی چڕبوونەوەی مادەی تاریکەوە پێکدێن، لە ئارادا
هەن. ئنجا مادەی ئاسایی دوایی بە خێرایی دەکەوێتە ئەم سەرچاوە کێشكردنانەوە، بە
خێراییش چڕییەکانیان زیاددەکات، ئیتر هەر لێرەشەوە پرۆسەی دروستبوونی گالاکسی
خێرادەبیت.

چۆن مادەی تاریک کاردەکاتە سەر سی. ئێم. بی CMB

چڕی ئەو مادە تاریکەی هەر لە رۆژانی لەدایکبونی سی. ئێم.
بی ((CMB ەوە هەبووە و تێڕامانی کاریگەریشی هەبوو، هۆکاری ئەمەش
دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هەقیقەتەی ئەگەر تیشکدانەوە لە قوردەتی کێشكردنەوە بێتەدەر ئەوا
دوچاری جۆرێک لە لادانی سور دەبێت کە پێی دەگوترێت لادانی سوری کێشكردن. بەمجۆرە
ئەو فۆتۆنانەی سی. ئێم. بی کە ئەو دەڤەرانە جیدەهێڵن تێێدا مادەی تاریک تۆپەڵ بووە
درێژی شەپۆلەکانیان درێژترە لەو فۆتۆنانەی دەڤەرێکیان جێهێشتووە کە مادەی تاریک
تێێدا کەمترە. ئەمەش دەبێت بە هۆی پلەی گەرمی تەنە رەشی فۆتۆنە کاریگەرەکان کە لە
دەڤەرە چڕەکانی مادەی تاریکەوە دێن کەمتربن لەوانەی لە دەڤەرە خەفیفەکانەوە دێن –
بەمجۆرە دەبێت بە هۆی سەرهەڵدانی ئەو هەڵبەزودابەزی پلە گەرمییەی تێبینی کراوە. ئەم
جۆرە تێڕامانانە راستەوخۆ لەمەڕ گەردون پێمان دەڵێن کە 380 000 ساڵ دوای
بیگ-بانگ شتێکی سەیر نییە، هەر بۆیەش دەبینین بەهایەکی بەرزیان لای کۆزمۆلۆژیستان
هەیە. نەک هەر ئەوە، بەڵکو ئەو فۆتۆناننەی سی. ئێم. بییان درو٣ستکردوە بلیۆنان ساڵ
بە بارتەقای فەزادا سەفەریان کردوە و چەمانەوەی فەزاش کاریگەری لەسەریان هەبوە. خۆ
ئەگەر  سیمای چەمانەوەی فەزا، نێگەتیڤ،
پۆزەتیڤ یان تەخت بێت، بەوجۆرە فەلەکناسان دەتوانن نەخشەی ئەم هەڵبەزو دابەزانە بە
وردی بکێشن، ئەوا دەکریت چيمانەوەی فەزا پێوانە بکرێت. پاشانیش مومکینە بتوانین
زەخرەفەی هەڵبەزودابەزە چاوەڕوانکراوەکە لە مۆدڵی کۆمپیوتەریدا بەرجەستەبکەین.

گەردونی شاراوە: مادەی تاریک و وزەی تاریک

ئەگەر چەمانەوەی فەزا سفر بێت،
هەروەک تیوری هەڵئاوسان پێشبینی دەکات و تێرامانەکان جەخت لەسەر ئەوە دەکەن، ئەوا
ئیحتیمالی هەیە بتوانین تێکڕای چڕی و بڕی تەواوی بارستایی/وزە کە لە گەردونی
بەرچاودا هەیە حساب بکەین. ئەگەر کۆی وزە بریتی بێت لە
M ، ئەوا باشترین تەخمین بۆ بارستایی مادەی
بەرچاو، هەموو ئەستێرەکان و گازە خرۆشاوەکان، بە نزیکەیی دەکاتە
0.01M . بەمجۆرە لە %99 ی گەردون پەنهان و شاراوەیە. یەکەم
پرسیار کە ئنسان پێشكەشی دەکات ئەوەیە ئایا ئەم ناوەڕۆکە نادیارە مادەی
ئاساییە(باریۆنی)ییە کە هیچ روناکی پەخش ناکات – گاز، تۆز، یان مادەکانی وەکو کورتە-باڵا
قاوەییەکان، ئەستێرە نیوترۆنەکان یان چاڵە رەشەکان. ئەم مادانەی دوایی پێێان
دەگوترێت  ماچۆ
MACH  ( Massive Astronomical Compact Halo
objects

)، ژمارەیان لە نێو ئەڵقە یان بازنەی گالاکسییەکان و دەوروبەریان زۆرە.

دوو بەڵگە لە ئارادا هەن و ئیشارە دەدەن بەوەی کۆی بڕی
مادەی ئاسایی لە گەردوندا تەنها نزیکەی 4% ی سەرتاپای
هەموو مادە/وزەی گەردونە. بەڵگەی یەکەم بەندە لەسەر پێوانی ئەو لە سەدا نسبییەی هەر
یەک لە هایدرۆجین، هیلیۆم و لیتیۆم و ئایزۆتۆپەکانیان لە پرۆسەی بیگ-بانگدا
دروستیان کردووە. ئەمانە لە هەمبەر رێژەی باریۆن بۆ فۆتۆن زۆر هەستیارن و سنوری
سەرەوە  upper limit یان بۆ
مادەی باریۆن دیاریکردووە کە دەکاتە 4% . بەڵگەی دووەمیش بریتییە لە بارستایی ئەو
بڕە بەرچاوەی لە پێکهاتنی ماچۆ MACHO دا بوو،
دوایی توێژینەوەی هاوێنە–مایکرۆیی کێشكردن کەشفی کردن (هەروەک چۆن کۆمەڵە
هەسارەیکیشیان دۆزییەوە). سەرباری ئەوەی دەزانین کە، بۆ نمونە، پۆلسارەکان لە نێو
بازنەی گالاکسییەکاندا دۆزراونەتەوە، بارستایی هەموو ئەمانە و ماچۆکانیش ناتوانن
تەفسیری ئەو مادە نادیارە بکەن. بەڵام هێشتا دەبێت حساب بۆ لە  96% ناوەڕۆکی بارستایی/وزەی گەردون بکەن. لە زۆر
هێڵی جیاجیای تێڕامانەوە باوەڕی باڵادەست و باو بە جۆرێکە کە بەشێکی دیار لەمە لە
پێکهاتەی مادەی تاریکی نا-باریۆنیدایە – کە عادەتەن بە مادەی تاریک ناودەبرێت.

بەڵگەی مادەی تاریک

1) داینەمیکی هێشوویی

بەلگەی یەکەم سەبارەت بە بڕێکی
بێشوماری مادەی نادیار لەو تێڕامانەوە دەرکەوت کە فریتز زویکی (
1974-1898Fritz Zwicky  لە ساڵانی 1930 کاندا ئەنجامیدا. زویکی توێژینەوەی
لەمەڕ گالاکسییەکانی هێشووی کۆما کرد، دوورییەکەیان نزیکەی
321   ساڵی روناکیی
بوو، سەرنجیدا کە ئەندامە دەرەکییەکانی ئەم هێشووە بە خێراییەکی زۆر بەرزتر لەوەی
چاوەڕوان دەکرێت دەجوڵێن. تەسەورکە ئەگەر هێشوویەک گالاکسی خەڵقکراوە و لە حاڵەتی
جوڵەدا نەبووە. هەر زوو لە سایەی کێشكردندا هەرەس دەهێنن و هەمو دەبن بە تەنێک. لە
لایەکی ترەوە، ئەگەر هەر لە سەرەتاوە گالاکسییەکان یەک بە نیسبەت ئەوی ترەوە بە
خێراییەکی بەرز خرانە حاڵەتی جوڵەوە، ئەوا جوڵە–وزەکەیان ئەو توانایەیان پێ
دەبەخشێت بە گەردوندا پەرش بن و هێشووەکەش بڵاودەبێتەوە، هەروەک چۆن رۆکێتێک بە
خێراییەکی زۆر بەرز دەجوڵێت و دەتوانێت لە کایەی کێشكردنی زەوی خۆی قوتاربکات. لە
راستیدا کاتێک سەرنج دەدەین لە هێشووەیەک گالاکسی، ئەوا بلیۆنان ساڵ دوای
ئەفراندنی هێشووەکەیە، پاشان ئەمەش دەمان گەیەنێتە ئەو راستییەی کە پێویستە ئێشتا
هاوسەنگییەک لە باڵانسی راکێشانی هێزی کێشكردنی سەرتاپای بارستایی هێشووەکە و تێکرای
جوڵە-وزەی هەموو بەشەکانیدا هەبێت. ئەم چەمکە کە نێوی تیورمی ڤایراڵی
Theorem Virial بەسەردا دابڕاوە، ئەگەر توانیمان خێرایی
پێکهاتەی هێشوەکان بدۆزینەوە، ئەوا مومکینە کۆی بارستایی بە نزیکەیی دیاری بکرێت.
زویکی ئەو حساباتەی گرتەئەستۆ و دەریخست کە بارستایی هێشوە گالاکسی کۆما بە
ئەندازەیەکی بەرچاو زۆر زیاترە لەوەی دێتە بەرچاو.

2 ) بەڵگەی
هەبونی پێکهاتەیەکی نادیاری گالاکسی حەلزونی.

لە 1970 کاندا، پرسێک کە پەیوەست بو بە داینەمیکی
گالاکسییەکانەوە لەدایکبو. ڤێرا رۆبین (2016-1928)، کاتێک
سەرنجیدا لەو روناکییەی لە دەڤەری هێچ II  ( HII) وە ( کە
بریتییە لە هەوری بارگاوی بە هایدرۆجین، نمونەی وەکو هەورییەکانی ئۆرایۆن) لە
ژمارەیەک لە گالاکسییە حەلزونییەکانەوە دێت. ئەم دەڤەرانەی HII لەگەڵ
ئەستێرەکان و مادە دیارەکانی تری نێو گالاکسییەکاندا دەجوڵێن، بەڵام ئەمانە، کاتێک
گەشاوەن، ئەوا لە مادەی دیاری تر ئاسانترە سەرنج بدرێن. دەڤەرەکانی HII هێڵی
شەبەنگی ئەلفای هایدرۆجینی سور(ئەلفا-H ) پەخش دەکەن. بە هۆی پیوانەکردنی
لادانی دۆپڵەر لە هێڵەکانی شەبەنگدا، ڤێرا رۆبین توانی گرافی خێراییەکانیان لە دەوری
چەقی گالاکسییەکاندا وەکو دالەیەکی دوری بکێشێت. ڤێرا چاوەڕانی ئەوەی دەکرد ئەو
هەورییانەی لە چەقی گالاکسییەکانەوە دورترن بە خێراییەکی خاوتر بجوڵێن هەروەک چۆن
هەسارە دەرەکییەکان لە سیستەمی خۆریدا خاوتر بە دەوری خۆردا دەسوڕینەوە. ئەمە پێی
دەگوترێت جوڵەی کێپلەری، هەروەک خێرایی سوڕانەوە پێچەوانە دەگۆڕێت(کەم دەکات)
لەگەڵ رەگی دوجای دوریی لە چەقەوە. ( ئەمە بە یاسای سێیەمی جوڵەی کێپلەر ناسراوە و
دەتوانرێت لە رێگای سەلماندنی یاسای کێشكردنی نیوتنەوە پیشان بدرێت.)

رۆبین توشی سەرسامییەکی گەورەبو کاتێک بۆی دەرکەوت
خێرایی سوڕانەوەی هەورییەکان لەگەڵ زیادکردنی دورییەکەیان لە چەقی گالاکسییەکانەوە
کەم ناکات، تەنانەت لە هەندێک حاڵەتیشدا، زیاد دەکات. هەمو بارستایی گالاکسییەکە لە چەقدا کۆنەبوەتەوە،
بەڵام چاوەڕوان دەکرێت خێرایی سوڕانەوەکە هێشتا لەگەڵ زیادکردنی نیوەتیرەی ئەودیو
دەڤەرەکانی ناوەوەی گالاکسییەکە کەم بکات، هەرچەندە کەمکردنەکە بەو جۆرە کتوپڕە
نابێت کە دەڵێیت هەمو بارستاییەکە لە چەقەکەدا کۆبوبێتەوە. بۆ خستنەرووی نمونەیەکی
تۆکمە، خێرایی سوڕانەوەی خۆری لەمەڕ خۆمان بە دەوەی چەقی رێچکەی شیریدا Milky way چاوەڕوان دەکرێت کە بە نزیکەیی 160 کم/چرکە بێت. بەڵام لە راستیدا 220 کلم/چرکەیە. تەنها رێگا بۆ تەفسیری ئەم ئەنجامانە ئەوەیە کە یان
ئەستێرەکانی گالاکسییەکە لە باوەشی خەرمانەیەکی گەورەی نەبینراوی مادەدان – کە زۆر
زیاتر دەکەوێتە ئەودیو گالاکسی بەرچاوەوە – یاخود یاسای کێشکردنی نیوتن لە دوری
زۆر گەورەدا هەیبەتی نامێنێت. ئەو مادە
نەبینراوەی کە کاریگەری هەبو لەسەر تێڕامانەکانی ڤێرا رۆبین بەڵگەی زیاتریان لەمەڕ
مادەی تاریک خستەڕو.

چەندە بڕی مادەی تاریکی نا-باریۆنی لە ئارادا هەیە؟

باشترین تێڕامانی هەنوکەیی ئەوەمان بۆ دەردەخات کە مادەی
تاریک لە %23  کۆی بڕی مادە/وزەی گەردون پێک دەهێنێت.. هەندێک
تێڕامانی تر پشتگیری ئەم ئەنجامە دەکەن. ئەمە دو پرسیاری تر دەخاتە ئاراوە: مادەی
تاریک چییە؟ ئنجا ئەو لە %73 ی تری مادە/وزەی گەردون کە ماوە بە چی
داپۆشراوە؟.

مادەی تاریک چییە؟

وەڵامی شەفاف و راشکاو بۆ ئەم پرسیارە ئەوەیە بە راستی
نازانین چییە! مۆدڵی ستانداردی فیزیکی تەنۆلکەیی[x]
پێشبینی هەبونی مادەی تاریک ناکات، هەر بۆیە دەبێت وەک پاشکۆیەک بۆ تیوری ستاندارد
ئەم پرسە تاووتوێ بکەین بۆ پێشبینیکردنی ئەوەی کە چییە و چۆنیش پێشبینی دەکرێت(
هیچ نەبێت تا ئەو کاتەی دەسەلمێنرێت.). دەکرێت مادەی تاریک دابەش ببێت بۆ دو
پێکهاتە: مادەی تاریکی گەرم کە لە تەنۆلکەی روناکی پێکهاتون و بە خێرایی روناکی
دەجوڵێن( هەر بۆیەش گەرمن) و مادەی تاریکی سارد کە لە تەنۆلکەی زۆر زەبەلاح
دروستبون و بە خاوی دەجوڵێن. کاتێک پرسی پەرەسەندنی بونیات لە گەردوندا –
دابەشبونی هێشوە گالاکسییەکان و سوپەر هێشوە گالاکسییەکان- وەک مۆدڵی کۆمپیوتەری Simulations بەرجەستە
دەکەین، وا پێویستە دەکات کە مادەی تاریک هەموی سارد بێت، بەڵام فەلەکناسان
باوەڕیان وایە پێکهاتەیەکی بچکۆلە لە مادەی تاریکی گەرم لە فۆرمی نیوترینۆدا حزوری
هەیە. ژمارەیەکی بێشومار لە نیوترینۆ لە گەردوندا هەیە، بەڵام تا عەیامێکی زۆریش
باوەڕی باڵادەست وەها بو کە ئەمانە بارستاییان نییە. هەرچۆنێک بێت تێڕامانی
هەنوکەیی پێمان دەڵێت ئەمانە بڕێک بارستاییان هەیە، بەڵام یەک لەسەر ملیۆنێکی
بارستایی ئەلکترۆنە. وەک دەرنجامێک، رۆڵێکی زۆر بچکۆلەیان هەیە لە کۆی بڕی مادەی
تاریکدا – ئەمە بۆ خۆی تەبایە لەگەڵ مۆدڵی کۆمپیوتەریدا.

ئەکزیۆنەکان
و ویمپەکان
Axions and WIMPS

بژاردەیەکی ئیحتیمال بۆ مادە تاریکە ساردەکان بریتییە لە
ئەکزیۆنی نیوترالی روناکی Light neutral
axion ، کە لە ساڵی 1977 لە لایەن ”تیوری پێچی- کوین”ەوە
پێشبینیکرا. لە هەمو سەنتیمەتر سێجایەکدا دە تریلیۆن لەم مادەیە هەیە. تەرزێکی
درێژکراوەی مۆدڵی ستاندار فیزیکی تەنۆلکەییە و بە سوپەر-خۆجێیی ناودەبرێت، ئەم
تەرزە پێشنیازی ئەوە دەکات کە پێدەچێت ویمپس( WIMPS – Weakly Interacting Massive Particles   (پێکهاتەیەکی
گەورەی مادەی تاریکی سارد بێت. کاندیدێکی سەرەکی لێرەدا بریتییە لە نیوترالینۆ neutralino  – کە سوکەڵەترین تەنۆلکەی نیوترالی سوپەر-خۆجێێیە.
پێدەچێت لە هەمو چرکەیەدا بلیۆنەها ویمپس بە نێوماندا تێپەڕبێت. لە زۆر حاڵەتدا
لەگەڵ ناوکی ئەتۆمێکدا کارلێک دەکەن- لە بری ئەوەی وەک تۆپی بلیارد ببێت بە هۆی
جوڵاندنی تۆپێکی وەستا- وایان لێدەکات لول بخۆن. بە شێوەیەکی بنەڕەتی، بەڵام زۆر
بە زەحمەت، دەکرێت ئەم کارلێکانە کەشف بکرێن.

وزەی تاریک

هەردوک مادەی تاریک و مادەی ئاسایی
پێکەوە لە %27 بڕی گشتی بارستایی وزەی گەردون پێکدەهێنن. پێدەچێت، ئەوەی ماوە،
واتە لە %73 ، دەبێت شتێکی تر بێت. وا دەردەکەوێت فۆرمێکی وزەی شاراوەی نێو فەزا
خۆی بێت کە هیج تۆپەڵ نابێت، بەمجۆرە بە گشتی رێک و بە شێوەی نەگۆڕ بە سەرتاپای
فەزادا بڵاوبوەتەوە. لە راستیدا، لەوانەیە هەر ئەمەش بوبێت کە هانی ئاینشتاینی دابێت
گەردونەکەی بکاتە فۆرمێکی ستاتیک و – نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی بخاتە دوتوێی هاوکێشەکانی
تیوری گشتی نسبییەوە، ئەو نەگۆڕەی هێمای لامدای
Λ  بەسەردا دابڕی. دەکرێت زاراوەی لامدای پۆزەتیڤ وەها
تەفسیربکرێت کە بریتییە لە چڕی وزەیەکی پۆزەتیڤ کە سەرتاپای فەزای داپۆشیوە و
لەگەڵ گوزەری زەمەندا ناگۆرێت. پوختەی کاریگەرییەکەی سیمایەکی لێک دورکەوتنەوەی
هەیە. لەگەڵ ئەوەی کە هەندێک بژاردە و جۆرە مۆدڵی تر هەن و تاووتوێ کراون کە وزەکەیان
لەگەڵ زەمەندا دەگۆڕێن. ئەمانە ناویان بۆ دانراوە، وەکو توخمی پێنجەم، یان هێزی
پێنجەم. کۆی بڕی ئەم وزەیە و کاریگەری دورکەوتنەوەکەی راستەوانە دەگۆرێن لەگەڵ
قەبارەی فەزادا، کاتێک گەردون دەچێتە تەمەنەوە و قەبارەی گەورەدەبێت، ئەوا کاریگەری
وزەی تاریک زیاتر بەدەردەکەوێت.

لە هەمو مۆدڵەکانی فرەیدمان لەمەڕ گەردون، کشانی گەردون
وەک پرۆسەیەکی سەرەتایی لەگەڵ گوزەری کاتدا خاودەبێتەوە و هێزی کێشکردن دیسانەوە
جڵەوەکە دەگرێتەوە دەست، ئنجا رێژەی کشان هەرگیز زیادناکات. خۆ ئەگەر لە گەردوندا
لایەنێک هەبێت و کاریگەرییەکەی بریتی بێت لە لە یەکتر دورخستنەوە و لەگەڵ قەبارەی
گەردونیشدا بەرزبێتەوە ئەوا لەگەڵ زەمەندا ئەویش دەگۆڕێت. سەرەتا، کاتێک قەبارەی
گەردون بچکۆلەیە، هێزی کێشکردن باڵ دەکێشێت بەسەر وزەی تاریکدا و رێژەی کشانی
بەرایی گەردون خاودەبێتەوە – هەروەک لە مۆدڵەکانی فرەیدماندا هەیە، بەڵام نوقتەیەک
دێتە ئاراوە کە کاریگەرییەکانی لێک دورکەوتنەوەی وزەی تاریک یەکسان دەبێت و دوایش
بەسەر کێشكردندا زاڵ دەبێت، ئنجا گەردونیش بە ڕێژەیەکی خێرا دەست دەکات بە کشان.
ئا لەم حاڵەتەدایە کە گالاکسییە دورەکان لە ئێمە دوردەکەونەوە، هەروەک ئەوەی لە
مۆدڵەکەی فرەیدماندا ڕودەدات.

بەڵگەی وزەی تاریک

هەرچەندە ئەستێرە گۆڕاوەکانی سفێید درەوشاوەترین ئەستێرە
پێکدەهێنن کە لای فەلەکناسان ناسراون، بەڵام بەکارهێنانی ئەم ئەستێرانە بۆ
پێنەکردن شتێکی سنوردارە. پێویستمان بە بەدیلێکە کە درەوشاوەتربێت. سوپەرنۆڤاکان،
لە مەدایەکی زەمەنی کورتدا، گەشاوەترین تەنی گەردونن، ئەمانە جۆرێکی گۆڕاویان هەیە
پێیان دەگوترێت سوپەرنۆڤای1a ، باوەڕی باڵادەستیش
ئەوەیە کە ئەم جۆرە سوپەرنۆڤایانە لوتکەیەکی نەگۆڕی گەشاوەیان هەیە. خۆ ئەگەر وەک
مورادفێک بەکاربهێنرێت ئەوا سودی هەیە. بۆ نمونە ئەگەر تۆپێکی پلوتۆنیۆم(شێوە
گومەز) هەبێت و بارستاییەکەی لە بارستایی شلۆق کەمتربێت، ئنجا ئەگەر یەکێک هات و
بە شێوەیەکی رێکوپێک پلوتۆنیۆمی زیادەی خستەسەر روەکەی ئەوا، لە شوێنێکدا، بارستایی
شلۆق تێپەڕدەکات و دەتەقێتەوە. خۆ ئەگەر هەمو جارێک تەجروبەمان کرد ئەوا
دەبێت  هەمو کات قودرەتی ئەم تەقینەوە وەک
یەک بێت ، ئەمەش چونکە پلوتۆنیۆمە گۆییەکە بارستاییەکەی شلۆقی تەوا پێناسەکراوی
هەیە.

سوپەرنۆڤای جۆری 1a لە سیستەمی
دوانەییدا ( باینەریدا) رودەدات. لەم جوتە ئەستێرەیەدا، یەکێکیان لە روی
بارستاییەوە لە تاکەکەی زۆر زەبەلاحترە، کاتیک ئەم زەبەلاحەیان بەرەو دوا قۆناغ
گەشەدەدەکات و کرۆکەکەی دەبێت بە ئەستێرەی قەموری سپی و هێندەی قەبارەی زەوی بچکۆلە
دەبێتەوە. دواییش هاوڕێکەی دەبێت بە زەبەلاحی سور، قەبارەکەشی بە شێوەیەکی
دراماتیکی زیادەدەکات. ئنجا بەرگی دەرەوەی، بێگومان زەبەڵاحە سورەکە، بە جۆرێک بە ئاڕاستەی
قەمورە سپییەکە کێش دەکرێت و بارستاییەکەی زیاددەکات. لە هەندێک حاڵەتی شلۆقدا،
کاتێک بارستاییەکەی نزیک دەبێتەوە لە بارستایی چاندراسێخەر، کە 1.44 ئەوەندەی
بارستایی خۆرە، بەرگی دەرەوەی دەسوتێت و سەرەنجام دەبێت بە هۆی تەقینەوەی
ناوکییانەی سەرتاپای ئەستێرە قەمورە سپییەکە. بەمجۆرە کاتێک بارستایی ئەم هەمو
سوپەرنۆڤایانە دەگاتە ئەم حاڵەتانە ئیتر دەتەقنەوە، وا چاوەڕوان دەکرێت هەموو
بگەنە هەمان لوتکەی درەوشانەوە، واتە درەوشانەوەیان لە هەمان لوتکەدا دەبێت ( پێنچ
بلیۆن جار لە خۆر درەوشاوەترن)، بێ هیچ گومانێک ئەمانە دەبنە نایابترین مۆم.

دەکرێت جۆری سوپەرنۆڤای 1a لە دورییەکی زۆرەوە بەدی بکرێن، چونکە لە ئاسابەدەر
گەشاوەن، ئنسان دەتوانێت گەشاوەترین ئەستێرەی گۆڕاوی سفێید لە دوری 10-20  mpc (کە بە نزیکەیی دەکاتە 32 بۆ 64 ملیۆن ساڵی
روناکی). چەشنی سوپەرنۆڤای 1a لە بڕدا 14 ئەوەندەی گۆڕاوەکانی
سفێید گەشترن، بەمجۆرە چارەکە ملیۆنیک گەشترن. واتە دەتوانرێت لە دورییەکەوە بەدی
بکرێن کە 500 ئەوەندە دورترە، ئەم دوورییە دەکاتە 1000 mpc – ئەمەش بۆ
خۆی کەرتێکی بچکۆلەی نیوەتیرەی ئەو گەردونەیە کە ئێمەی مرۆڤ لەگەڵیدا ئاشناین و
زانیاریمان لەسەر هەیە-. لەگەڵ ئەوەشدا، دەبینین سوپەرنۆڤاکان دەگمەنن، لەوانەیە
هەمو 300  (سێ) سەد ساڵ جارێک لە گالاکسییەکی نمونەیی
حەلزۆنیدا دەرکەون. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا و لەسەر بنەمایەکی رێک و خستنەگەڕی پرۆگرامی
کۆمپیوتەری بە قودرەت، تێڕامان لەسەر هەزاران گالاکسی دور ئەنجام دەدرێت و چاومان
کراوەیە بۆ هەر روداوێکی سوپەرنۆڤایی لە گەردوندا دێتە ئاراوە. کاتێک لە سەرەتادا
بەدیکرا و دۆزرایەوە، ئیتر بەردەوام دەبین لە گەڕان لە دوی خەسڵەتی چەماوەی روناکی
سوپەرنۆڤای 1a کە دەرەنجامی شیبونەوەی تیشکی نیکلی-56 ، سەرەتا
دەگۆڕێت بۆ کۆبۆڵت-56 و دواییش بۆ ئاسنی-56 .

هەبڵ (دواییش زانایانی تر) خێرایی کشانی بەرچاوی
گالاسییەکانیان لە بەرانبەر دوری گالاکسییەکان خۆیاندا کێشا و گرافی راستەهێلیان
بۆ دەرچوو. وا چاوەڕوان دەکرێت، کاتێک دورییەکان گەورەتر دەبن، ئەم گرافانە هەروا
بە هێڵێکی راست نامێننەوە، هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ گۆڕان لە رێژەی کشانی
گەردون لەگەڵ گوزەری زەمەندا. سەبارەت بە گەردونی شلۆق (گەردونێک کە چەمانەوەکەی
سفرە) تێڕامەنەکانی سی. ئێم. بی ( CMB ) بەسەردا واری دەبێ، وا چاوەڕوان
دەکرێت، ئەگەر دورییەکە گەورەتربێت، چەمانەوەکە بچێتە ژێر راستە هێڵەکەوە. لە
ئەنجامی تێرامان لە جۆری سوپەرنۆڤای 1a کە زۆر دورترن، لەم دواییانەدا، ئەو
توانایانەی بە ئنسان بەخشیوە پێوانەی دورییەکی زۆر زیاتر بکرێن، شان بە شانی
لادانە سورەکانیان، گرافەکەی هەبڵیان گەیاندوەتە پلەیەکی درێژتر، بەڵام چیتر
هێڵێکی راست نییە. هەرچەندە، هەروەک چاوەڕوان دەکرێت، گرافەکە وەک هێڵێکی راست
بەردەوام نابێت، بەڵام ئەوەی مایەی سەرنج و تێڕامانە، دوای درێژکردنەوەی گرافەکە
لەسەر بنەمای تەخمین، دەرکەوت چەماوەکە دەکەوێتە سەرو هێڵە درێژکراوەکەوە نەک
ژێری. ئەمەش ئەوەمان پێ دەڵێت کە کشانی گەردون لە خێرابوندایە – نەک
خاوبێتەوە وەک چاوەڕووان دەکرا- بێگومان ئەمەش بەڵگەیە بۆ هەبونی وزەی تاریک.

سروشتی وزەی تاریک

وزەی تاریک بەوە ناسراوە کە زۆر هاوسەنگە، بەڵام زۆر چڕ
نییە ( چڕییەکەی بە نزیکەیی 10-29 گم/سم سێجایە) و جگە لە هێزی کێشکردن،
دەرکەوتووە لەگەڵ هیچ یەکێک لە هێزە بنەڕەتییەکانی تری سروشتدا کارلێکی نییە.
ئەمەش بووە بە هۆی ئەوەی بە زەحمەت لە تاقیگەدا کەشف بکرێت.

سادەترین تەفسیر سەبارەت بە وزەی تاریک ئەوەیە کە
قەبارەیەک لە گەردون هەندێک وزەی بنەڕەتی و جەوهەری هەیە، هەروەک چۆن ئاینشتاین بە
نەگۆڕە بەناوبانگەکەی خۆی ”نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی” کردی بە فەرزییەیەک، بەلام دوایی پەشیمان
بووەوە و بە گەورەترین هەڵەی ژیانی ناوی برد. تیوری تایبەتی نسبی ئاینشتاین هەردوو
چەمکی وزە و بارستایی لە هاوکێشە مەنشورەکەیدا ( وزە = بارستایی کەڕەتی دوجای
خێرایی ڕوناکی E=mc^2 
)پێکەوە بەرجەستەکردووە، ئەم وزەیە کاریگەری کێشكردنی هەیە. عادەتەن بە
وزەی بۆشایی ناودەبرێت، چونکە بریتییە لە چڕی وزەی بۆشایی بەتاڵ empty
vacuum . لە راستیدا، زۆربەی
تیورییەکانی فیزیکی تەنۆڵکەیی پێشبینی هەڵبەزودابەزی بۆشایی دەکەن و بە وردی ئەم
جۆرە وزەیە بە بۆشایی دەبەخشێت. ئنسان دەتوانێت ئەو هەستەی لە لا دروست ببێت کە
بۆشایی پوخت وزەی تێدایە، ئەویش بەوەی بۆمان دەردەکەوێت کە بۆشایی لە هەقیقەتدا
بەتاڵ نییە. پرینسیپی نایەقینی هەیزنبێرگ بواردەدات بەوەی تەنۆڵکەکان بە بەردەوامی
دروست دەبن و (خێراش) دیسانەوە دیارنامێنن. بۆشایی پوخت پڕە لەم تەنۆلکە روکەشانە virtual .

بەمجۆرە، بە پێێ پرینسیپی نایەقینی هەیزنبێرگ،
نایەقینییەک سەبارەت بەو بڕە وزەیەی کە دەکرێت هەبێت لە ئارادا هەیە. پاشان بە هۆی
ئەو هاوتاییەی لە نێوان مادە و وزەدا هەیە، ئەم هەڵبەزودابەزە بچکۆلانەیەی وزە
دەتوانێت تەنۆلکەی مادە بخوڵقێنێت ( تەنۆڵکەیەک و دژە-تەنۆڵکەکەی پێویستە لە هەمان
ساتەوەخدا دروست ببن.) ، کە بۆ زەمەنێکی کورت دێن و ئنجا ئاوادەبن. ژمارەیەک
تاقیکردنەوە توانیویانە ئەم وزەی بۆشایییە کەشف بکەن. یەکێک لەمانە بریتییە لە
تاقیکردنەوەی کازمیر Casimir experiment  ،
لە پرینسپدا، دوو تەبەقی کانزایی زۆر نزیک یەکترەوە لە بۆشاییدا دانرابون. لە باری
پراکتیکییەوە ئاسانترە ئنسان تەبەقێکی کانزا بەکاربهێنێت و ئەوەی تر بەشێک بێت لە
گۆیەکی کانزایی کە نیوەتیرەکەی ئێجگار گەورەبێت. شێوازێکی بیرکردنەوە لەم حاڵەتە ئەوەیە
کە تەنۆڵکە روکەشەکان شەپۆلی درێژی تایبەت بە خۆیان هەبێت – دوانەیی تەنۆلکەیی
شەپۆل The wave particle duality . تەنۆلکە روکەشەکان، کە درێژی شەپۆلەکانیان درێژترە لەو
دورییەی لە نێوان دوو تەبەقەکەدا هەیە، ناکرێت بونی هەبێت چونکە تەنۆلکەی روکەشی
زیاتر لە دیوەکانی دەرەوەیاندا هەیە و ئەم پارسەنگییەش ئەو کاریگەری هێزی کێشکردنە
دروست دەکات لە نێوان دو تەبەقەکەدا هەیە.

نمونەیەکی سەرنجڕاکێش بریتییە لەوەی کە دوو پاپۆڕ تەریب
بە یەکتر لە دەریادا دەجوڵێن و هەردوکیان عەماری سوتەمەنی و وزەیان بارکردووە،
نەرمە بایەک هەیە، بەڵام کاریگەرییەکی بەرچاوی دروستکردووە. لە نێوان هەردوو
پاپۆڕەکەدا تەنها ئەو شەپۆلانە بوونی هەیە کە درێژی شەپۆلەکانیان بچوکترە لە دوری
نێوان دوو تەنەکە، بەڵام لە دەرەوە هەر هەموو درێژی شەپۆلەکان حزوریان هەیە. ئەم
نایەکسانییە دەبێت بە هۆی سەرهەڵدانی ئەو هێزەی دوو پاپۆڕەکە لە یەکتر دوربخاتەوە،
بەمجۆرە ئەمە وەها ئیجاب دەکات کە پاپۆڕەکان لە یەکترەوە دوربن.

نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی ساکارترین حلە بۆ پرسی تاودان و تەنها
ژمارەیە کە بەسە بۆ تەفسیری جۆرەها تێرامان و بووە بە سیمای بنەڕەتی لە مۆدڵی
ستانداردی کۆزمۆلۆژی هەنوکەییدا. مدڵەکە پێێ دەگوترێت مۆدڵی سی. دی. ئێم لامدا Lambda-CDM
( Λ-CDM)  ، هەردوو مادەی تاریکی سارد و نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی پێکەوە
بەرجەستەدەکات و دەکرێت بەکاربهێنرێت بۆ پێشبینیکردنی ئایندەی گەردون.

پێکهاتەی گەردون

تێڕامانەکانی جی. ئێم. بی، سۆپەرنۆڤای 1a ، نەگۆڕی
هەبڵ و دابەشبونی گالاکسییەکان لە فەزادا مۆدڵێکی هاویەکمان لەمەڕ گەردون پێشکەش
دەکەن. وا دەردەکەوێت کە پێکهاتەی گەردون بەمجۆرەیە: مادەی
ئاسایی نزیکەی 4% ، مادەی تاریک نزیکەی %23 و ئەو %73 ی دەمێنێتەوە بریتییە لە کۆی بارستایی وزەی گەردون کە لە
فۆرمی وزەی تاریکدایە. لە چەند ساڵی ئایندەدا، تێڕامانەکانی سی. بی. ئێم پوختەتر و
سافتر دەکرێت و ئەنجامی وردتر و نایابتری سەدیمان دەست دەکەوێت. وێنەکە ئەوەمان
پیشان دەدات کە چۆن مەدای قەوارەی گەردون لە ڕابردووەوە لەگەڵ گوزەری زەمەندا گۆڕاوە
و چۆن لە ئایندەدا خێراتر دەکشێت. دوایی دەبینیت کە تەمەنی راستەقینەی گەردون وەک
تەمەنی هەبڵ وایە(کە ئەویش، واتە نەگۆڕێ هەبڵ کشانی راستە هێڵییە) و بەهاکەشی لە
ئێستادا 13.8 بلیۆن ساڵە.

گەردونێک ناوەندێکی شیاوە بۆ ژیانی ژیری

لە حاڵی حازردا، واتە کاتێک ئەم نوسینە دەخوێنیتەوە  شتێکی زۆر راست هەیە پێمان دەڵێت گەردونەکەی
لەمەڕ خۆمان پڕاوپڕ ئەو خاسیەتانەی تێدایە کە گۆنجاون بۆ پەرەسەندنی ژیانی ژیری. بەڵام
شتەکە بۆچی ئاوایە؟ لە کتێبی ” تەنها شەش ژمارە”دا، کە لە نوسینی پرۆفیسۆری
گرێشام، مارتن ریزە، زۆر بە رەوانبیژی ئەمە باسکراوە. چەندین ژمارەی رادە parameter  هەن کە رۆڵێکی
گەورەیان هەیە لە چۆنیەتی پەرەسەندنی گەردوندا و چۆن ئەستێرەکان توخمەکان بەرهەم
دەهێنن کە پێوستن بۆ هەوێنی ژیان. لێرەدا دوو لەم نەگۆڕانەمان باسکردوە، ئۆمێگا Ω ،
ئەگەر لەو بڕەی هەیە بەرزتربێت، ئەوا گەردون بە خێرایی هەرەس دەهێنێت بە بێ ئەوەی
هیچ زەمینەیەک خۆش بکات بۆ ئەوەی ژیان پەرەبسێنێت. خۆ ئەگەر بچکوتریش بێت، ئەوا
گالاکسی و ئەستێرەکان دروست نەدەبون. سەرباری ئەمەش، لامدا Λ ، کە خۆی بەهایەکی لە ئاسابەدەر بچکۆلەیە،
ئەگەر گەورەتر بێت، ئەوا دیسانەوە گالاکسی و ئەستێرەکان دروست نەدەبون.

هەروەک لەم بەشەدا ئیشارەمان
پێدا کە چۆن گالاکسییەکان لە ئەنجامی هەلبەزودابەزی fluctuations  چڕی گەردونی بەرایی دروستبون – ئەوەی پێی دەگوترێت
نەرمە شەپۆلەکان و لە پاشخانی مایکرۆیڤی گەردونیدا تێبینی کراوە. ئەو رادەیەی
پێناسی بەرزی نەرمە شەپۆلەکان دەکات بەهاکەی بە نزیکەیی  10-5یە . ئەگەر ئەم رادەیە بچوکتربێت، ئەوا چڕبونەوەی مادەی تاریک کە دوای
بیگ-بانگ رویدا(کە پێویستیشە بۆ پێکهاتنی گالاکسییەکان) هەم بچوکتر و هەم
دابەشبونی زیاتری دەبوو، وەک دەرەنجامێکیش دەبوو بە هۆی ناتەواوی لە بونیاتی
گالاکسییەکان و ئنجا دروستبونی ئەستیرەکانیش ناتەواودەبون و بەمەش سیستەمی
هەسارەیی دروست نەدەبوو. خۆ ئەگەر رادەکە لە 10-6 کەمتر بوایە، ئەوا گالاکسییەکان بونیان نەدەبو، بەڵام ئەگەر ئەم
رادەیە لە 10-5 گەورەتر بوایە ئەوا هەرگیز
گالاکسییەکان دروست نەدەبوون. ئنجا شەپۆلەکان، کە دروست دەبون گەورەتر و بونیاتێکی
مەزنتریان دەبو، لە باری رەهەندی دورییەوە زۆر لە گالاکسییەکان گەورەتردەبون،
پاشان دەبون بە سوپەر-بارستایی چاڵە رەشەکان- ئەمەش کە گەردونێکی پڕ ئاشوب کە هیچ
جۆرە ناوەندێک بۆ ژیان نەدەخوڵقاند.

یەکێک لە رادەکانی گەردونەکەی لەمەڕ ئێمە وەها ناسراوە-
ژمارەکە بریتییە لە رەهەندی فەزایی، کە 3 یە. بەڵام
ئەگەر 2 (بونیاتی ئاڵۆزبونی نەدەبو) یان 4 (کە ئەمیش
هێزەکەی چیتر لەگەڵ سێجای پێچەوانەی ئەتۆمەکاندا نەدەگونجا و ئەتۆمەکانیش دروست نەدەبون.٠)
ئەوا ژیان بونی نەدەبو.

هاوکێشە بەناوبانگەکەی
ئاینشتاین، (وزە = بارستایی کەڕەت دوجای خێرایی روناکی)، بڕی وزە و ئەو بارستاییەی
بڕە وزەکە دروست دەکات، بە خێرایی روناکی پێکەوە دەبەستێتەوە، ئەمیش وەک ئاشکرایە
گرنگییەکی بنەڕەتی هەیە. لە پراکتیکدا، تەنها بڕیکی بچکۆلەی وزەکە لە مادەکەوە
دەردەچێت، هەروەک بۆ نمونە کاتێک هایدرۆجین دەگۆڕێت بۆ هیلیۆم. پرۆسەکە لە 0.7% بارستایی چوار پرۆتۆنەکە دەردەکات و هیلیۆمی لێ دروستدەکات –
ئەمەش بڕێکی سەدییە و زۆر نزیکە لە قودرەتی هێزی بەهێزی ناوکییەوە. ئەم رادەیە،
واتە 0.07 ، بە کەفائەی ناوکی ناودەبرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەگەر بەهاکە زۆر
بچکۆلەبو، با بڵێین 0.06 بو، ئەوا زنجیرەی کارلێکەکان
کە هیلیۆم پێکەوە دەنێت ناکرێت ڕوبدات. لە یەکەم پرۆسەی ئەم کارلێکانەدا، دوو پرۆتۆن
ناوکی دیۆتیریۆم پێکدەهێنێت، بەڵام ئەگەر بەهای 0.06 کەفائەی efficiency ناوکی بخەینە پێش چاوی خۆمان،
ئەوا دیۆتیریەم ناجێگیردەبێت بۆ ئەوەی بتوانێت رێگری بکات لەوەی کارلێکی تر رونەدەات
کە ببێتە بە هۆی دروستبونی هیلیۆم. لە لایەکی تریشەوە، خۆ ئەگەر ئەم بڕە 0.08  ، واتە هێزی ناوکی بە
نیسبەت هێزی ئەلکترۆستاتیکەوە بەهێزتربوو  –
هێزی لێک دورکەوتنەوەی دو پرۆتۆن قودرەتی نامێنێت و بە جۆرێک پێکەوە دەنوسێن کە هیچ
هایدرۆجین لە ئارادا نامێنێت بۆ ئەوەی وزە بۆ ئەستێرەکان مسۆگەربکات. یەکێک لە
کاردانەوە شڵۆقەکانی پەرەسەندنی ئەستێرەکان بریتییە لە دروستبونی کاربۆن لە پرۆسەی
سیانی ئەلفادا. هەروەک لەوەبەر ئیشارەمان پێدا، فرێد هۆیڵ رۆڵی سەرەکی بینی لە
تێگەیشتنی ئەم کاردانەوەیەدا و ئاماژەی بۆ ئەوە کرد کە تەنانەت گۆڕانی چەند بڕێکی
سەدی لەو داتایەی (کە دەکاتە 0.007 ) بەرهەمی تێرامانە، ئاکامی
زۆر خراپی دەبێت لەسەر بڕی ئەو کاربۆنەی لە ئەستێرەکاندا دەخوڵقێت – بێگومان
ئاکامی ئاشكرا و شەفافی بۆ تێگەیشتنی ئێمەی مرۆ لەسەر ژیان خۆشی دەبێت.

فرە-گەردونی

با لێرەدا، وەک پێویست، ئەم پرسیارە بکەین، باشە چۆن
دەکرێت ئەو هەمو رادانەی Parameters 
لەسەرەوە باسمان کردن و ئیشارەمان پێدان ئاوا بەو نایابییە تەنزیم و
سافکراون tuned لە
گەردون و سروشتدا، بە جۆرێک بون بە هۆیەک کە ئێمەی ئنسان بونمان هەبێت؟ یەکەم
وەڵامی سادە بۆ ئەم پرسیارە ئەوەیە گەردون بە تایبەتی لە لایەن خالقەوە بنیات
نراوە بۆ ئەوەی مەخلوقاتی ژیر لەخۆبگرێت، ئەم تێڕوانینە لە لایەن هەندێک زانای
تیۆلۆژییەوە، یاخود ئیماندارەوە، تەبەننا کراوە. دوەم تێڕوانین، ئەوەیە گەلێک
گەردون هەن، هەر یەکەشیان خاسیەتی جیاوازی خۆی هەیە، زاراوەی فرە-گەردونی بەسەر
ئەم تێڕوانینەدا واری دەبێت. ئێمە لەم گەردونەدا نازانین و هیچ زانیاریمان لەمەڕ
ئەودیو ئاسۆی بەرچاوەوە نییە. دەڤەری جیا لەوانەیە خاسیەتی جودای هەبێت، مومکینە
ئەم دەڤەرانە لە سەرتاپای گەردوندا بە گەردونی جیاواز هەژمارد بکرێن. ئەو بەشەی
گەردون، کە ئێمە تێێدا دەژین، پڕاوپڕ، وەک چۆن دەڵێن کاڵا بە قەد باڵا، ئاوا گونجاوە
بۆ ژیان.

تیوری ژێ: دیدێکی تر لە هەمبەر گەردون

فیزیکناسانی تیوریستی کێشەیەکی بنەڕەتییان هەیە. تیوری
گشتی نسبییەتی ئاینشتاین، ئەوەی پەیوەستە بە کێشکردنەوە تیورییەکی کلاسیکییە، ئەمە
لە کاتێکدا کە میکانیکی کوانتەمی وەسفی هێزەکانی تر دەکات. تیوری هەموو شت
دەیەوێت هەمو هێزە بنەڕەتییەکان لە بۆتەیەکدا کۆبکاتەوە. یەکێک لەو رەوتانەی
چالاکانە سەرقاڵی ئەم پرسەیە تیوری ژێیە. تیورییە بەراییەکانی ژێ وێنەی
گەردونێکیان وەها دەکێشا کە دە رەهەند، نەک چوار، لەخۆدەگرێت، واتە فەزا-زەمەنی دە
رەهەندی لەخۆدەگرێت. شەش رەهەندەکەی تر لەودیو سێ رەهەندە فەزایی و یەک رەهەندە
زەمەنییەکەی خۆمانە و کورت کراونەتەوە بۆ دەڤەری فەزایی ریزکراوی 10-35 م لە
قەبارەدا و پێیان دەگوترێت ژێکان. ئەمانە یەکەی بنەڕەتی بونیاتی مادە پێکدەهێنن.
تەنۆلکە جیاوازەکان و خاسیەتەکانیان بەندن لەسەر ئەوەی چۆن ئەم ژێیانە دەلەرنەوە –
ئەمەش زیاتر وەکو ژێکانی کەمانچەیەک کە چەشنەها مۆدی لەرینەوە پەخش دەکەن بۆ ئەوەی
سەدایەکی هارمۆنی بدەن بە گوێ و هەستماندا. کاتێک ئەم ژێیانە دەجوڵێن، فەزا-زەمەن
بە وردی، هەر بەوجۆرەی تیوری گشتی نسبییەت پێشبینی دەکات، بە دەوری خۆیاندا لول
دەدەن. بەمجۆرە تیوری ژێ تیوری کوانتەمی تەنۆلکەکان و تیوری گشتی نسبییەت
یەکدەخەن.

لەم ساڵانەی دواییدا پێنچ تیوری ژێ پەرەیان سەندوە، هەر
یەکەیان خاسیەتی تایبەتی خۆی هەیە. لە یەکێکیاندا ژێکان کراوەن واتە (دو سەرە) و
هەندێکی تر ژێی داخراویان هەیە کە سەرەکانیان یەکدەگرن بۆ ئەوەی ئەڵقەیەک دروست
بکەن. چوارەکەی تریش ئەڵقەی داخراویان هەیە. لەم دواییانەدا، هەر یەک لە ئیدنتن و
پۆڵ تاونسئێند تیوری –ئێم ی یازدە-رەهەندییان پێشکەشکرد کە ئەمیش هەر پێنچ
تیورییەکەی ژێ لە قەوارەیەکی شمولی یەکگرتودا پێکەوە کۆدەکاتەوە. ئەم
یازدە-رەهەندە (مەحاڵ نییە کە ژمارەیەکی زیاتریش هەبێت) بوارێکی زیاتر دەڕەخسێنێت
بۆ بیرکردنەوە لە چەمکی فرە-گەردونی.

دەتوانین بیر لە نمونەیەکی هاوشێوەی بچکۆلە بکەینەوە:
ئەگەر رێزێک نانی چوارگۆشەییمان هەبێت و لە نێوان هەر یەکەیاندا بۆشاییەکی یەک
سەنتیمەتری هەبێت. ئنجا مێرولە بخەینە سەر هەر پارچە نانێکیان. مێرولەکان بە
لایەنی کەمەوە بۆ فەترەیەک بەرگەدەگرن و 
ئەو نانە دەخۆن کە گەردونێکی دو رەهەندییە. لای ئەوان هەبونی مۆڵگەی تری
مێروڵەیی لەسەر هەر پارچە نانێکی تر شتێک نیە شایانی تێڕامان و سەرنجدان بێت.
بەڵام هەمو ئەمانە لە گەردونێکدا دەبینین و بونیان هەیە کە هەر بە هەقەت سێ
رەهەندییە.

هەر بە هەمان رێگە، زیاتریش بڵێین فرە دەڤەری تاک تاکن و
هەمو لە یەک پێگەی گەورەی گەردونی پێکەوە گرێدراودان، پێدەچێت هەمو گەردونەکانی
تریش لە فەزا-زەمەنی خۆیاندا بونیان هەبێت – بە هۆی رەهەندی زیاترەوە لەوەی ئێمە شاردراونەتەوە.

لەودیو خەیاڵاتی ئنسانەوە

 ئەم موحازەیە
(لە ئاداری  2010پێشکەشکرا)
بەوە کۆتاییم هێنا کە گوتم،” ……..تەنانەت گەردونەکەی ئێمە لەوانەیە بەشێک بێت
لە فرە-گەردونێک کە سنوری ئەودیو خەیاڵاتی ئێمەی بڕێوە.!” مەبەستم ئەوەبو کە سەرتاپای
هەموو گەردون و ئەو یاسایانەی حوکمی هەبونی دەکەن مومکینە لە سەرو توانستی ئەقڵی
ئێـمەوە بێت کە بتوانین ئەزمی بکەین.”

زۆر حەزمکرد ئەو تانانە بخوێنمەوە کە هاوینی رابڕدوو
لۆرد مارتن رییز[xi]
ئیشارەی پێدابون:

  • لای لۆرد مارتن رییز، سەرۆکی کۆمەڵەی شاهانە و فەلەکناسی شاهانە، لەوانەیە
    هەرگیز توانستی حلکردنی هەندێک لە پەنهانییە گەورەکانی گەردونمان نەبێت، ئەوانەی
    لە سەروو تێگەیشتنی ئنسانەوەن،
  • رییز پێشنیازی ئەوە دەکات کە بە هۆی سنورداری رۆشنفکری خۆڕسکی ئەسڵی
    مرۆڤایەتییەوە، لەوانەیە هەرگیز نەتوانین پرس-گەلێک بسلەمێنین، وەکو مەسەلەی
    هەبونی گەردونە تەریبەکان، هۆکانی بیگ-بانگ، یاخود سروشتی هۆش یەکلایی بکەینەوە.
  • تەنانەت ئنسان دەشوبهێنێت بە ماسی، هەروەک چۆن بە ئۆقیانوسکاندا مەلە دەکات
    بێ ئەوەی خاسیەتکانی ئاویش بزانێت چییە، بە جۆرێک سەرتاپای ژیانی خۆیانی تێدا
    بەسەردەبەن.
  • لەوانەیە تیورییەکی ”راستەقینە”ی بنەڕەتییانە لەمەڕ گەردون بونی هەبێت
    بەڵام مومکینە ئەوەندە سەخت و زەحمەت بێت کە مێشکی ئنسان توانستی ئەزمکردنی نەبێت،
    یان بۆ قبوڵ نەکرێت.

لەوانەیە لەم پرسەدا من تەنها نەبم.

ئایندەی گەردون

ئێستا فەلەکناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کشانی گەردون لە
تاوداندایە، واتە لە خێرابوندایە، ئەمەش دەرەنجامێکی زۆر سەرنجڕاکێشە. لەوەبەر
خەڵک باوەڕی وابو کە رێژەی کشان یان گەورەبونی گەردن بە خاوی دەگوزەرێت، چونکە
گەردون دەچێتە تەمەنەوە و ئێمەش ژمارەیەکی زیاتر لە گالاکسییەکان دەبینین( هەروەک
چۆن ئەو دورییەیەی دەمان بینی گەورەتر دەبێت.). بەڵام ئێستا لە گەردوندا، کە لە
پرۆسەی کشانی خێرادایە، تەواو پێچەوانەکەی راستە – بەڵێ توانای بینینی مەودایەکی
دورترمان لە فەزادا هەیە، بەڵام بە هۆی کشانی گەردونەوە، دیسانەوە کەمتر و کەمتر
دەبینین چونکە ئەم پرۆسەی کشانی گەردونە گالاکسییەکان دەبات بۆ ئەودیو سنورەکانی
ئاسۆی بەرچاوی ئێمە.

لە مەدایەکی گەورەدا، فەزای نێوان چەپکە گالاکسییەکان
دەکشێت – بە خێراییەکی زیاتر لە یەکتریان دوردەخەنەوە – بەڵام فەلەکناسان باوەڕیان
وایە کە گروپەکەی لەمەڕ خۆمان لە باری کێشکردنەوە پێکەوە دەمێننەوە و لە هەقیقەتدا،
هەمو یەکەکان لە یەکتر نزیک دەبنەوە سەرەنجام دەبن بە یەک گالاکسی گەورە، کە لە
رێچکە شیرییەکەی خۆمان و ئەندرۆمێدا پێکدێت. خۆ ئەگەر یەکێک لە دور بڕوانێت و
سەیری سەد بلیۆن ساڵی ئایندە بکات، ئەوا هەر سەرنجدەرێک لەم سنورەدا بێت ئەوا
گەردونێکی بەتاڵ دەبینێت. کشانی گەردون هەمو گالاکسییەکانی تری لە ئاسۆی ئێمە –
واتە کەناری گەردونی بەرچاوی ئێمە – دور خستوەتەوە.

مەحاڵە ئەم سەرنجدەرانە ئاگاداری پەرەسەندنی گەردون ببن
لەبەر چەند هۆیەک، لە نێویاندا ئەو راستییەی کە لادانی-سوری لوتکەی شەبەنگی وزەی
پاشخانی مایکرۆیڤی گەردون (CMB ) بۆ یەک
مەتر دادەبەزێت، نەمجۆرە مەحاڵە کەشف بکرێت.

لەو توێژینەوە تیورییانەوە کە سەبارەت بە ئەستێرەکان و
چۆنیەتی ئەو بڕە زۆرەی گۆڕانی توخمەکان لەگەڵ گوزەری زەمەندا ئەنجامدراون، ( بۆ
نمونە بڕی ئەو هایدرۆجینەی کەمی کردوە و بڕی ئەو هیلۆمەی زیادیکردوە لە ئەنجامی
کارلێکی ناوکی ئەستێرەکاندا) تەواو مومکینە تەخمینی تەمەنی گالاکسییەکە بکرێت،
بەڵام مومکین نییە و ناکرێت ئیشارە بەوە بدەین کە لە ئەسڵدا بیگ–بانگی لەخۆگرتوە.
بۆیە زەحمەتە و کارێکی قورسە ئنسان فەلەکناس بێت.

ئێمەی مرۆڤ لە چەرخێک و زەمەنێکی مێژوی گەردوندا دەژین
کە بڕی هەر یەک لە وزەی تاریک و مادەی تاریک شایانی بەراوردکردنن و جگە لەوەی کە
پاشخانی کۆزمۆیی گەردون  (CMB) بە ئاسانی تێبینی دەکرێت، بە مجۆرە
دەرفەتمان دەداتێ ئیشارە بە بونی وزەی تاریک بدەین و ئەو رێچکەیەش دیاری بکەین کە
گەردون لەو کاتەوە لە بیگ-بانگەوە پەرەی سەندوە، هەر بەم هۆیەشەوە دەتوانین چارەنوسی
کشانی گەردون خۆی لە چوارچیوەی فەرزیەدا بەرجەستەبکەین.

هەر سەرنجدەرێک لە لاوێتی گەردوندا حزوری هەبوە توانستی
نەبوە ئیشارە بە هەبونی وزەی تاریک بدات، چونکە تا رادەیەکی زۆر هیچ کاریگەری
لەسەر رێژەی کشانی گەردون نەبووە. ئەوانەی لە ئایندەیەکی دوردا دەژین ناتوانن بڵێن
لە گەردونێکدا دەژین لە پرۆسەی کشاندایە، ئنجا ناشتوانن ئیشارەت بە هەبونی وزەی
تاریک بدەن. بەمجۆرە ئەستێرە هەرە بە تەمەنەکان دەگەنە کۆتایی ژیان، ئەو بەڵگانەی
لە ناو جەرگەی دید و تێگەیشتنی هەنوکەیی ئێمە سەبارەت بە بناوان و پەرەسەندنی
گەردون هەیە ئاوادەبێت.

ئێستا باشترین کاتی ژیانی گەردون لە ئارادایە بۆ ئەوەی
پەنهانییەکانی خۆیمان بۆ واڵابکات.

ئیان مۆریسۆن .2011

شێرکۆ رەشید قادر بە دەستکارییەوە کردوویە بە کوردی.


[i]  ئەی ئەی فرەیدمان (1925-1888) لە وڵاتی روسیا لەدایکبوە.  یەکێک بوو لە رابەرە هەرە گەورەکانی
کۆزمۆلۆژیای هاوچەرخ، هەر زوو کەوتە تاووتوێی هاوکێشەکانی ئاینشتاین لەمەڕ تیوری
گشتی نسبییەت. لە ساڵی 1922 سێ مۆدڵی سەبارەت بە پەرەسەندنی گەردون، بە فۆرمێکی ماتماتیکییانە
پێشکەشکرد، چەمانەوەی فەزا-زەمەنی بۆ هەر یەک لەمۆدڵەکانی سفر، پۆزەتیڤ و نیگەتیڤ
شیکارکرد. سەرەتا ئاینشتاین هیچ باوەڕی پێ نەبوو، گوتی هەڵەی ماتماتیکی تێدایە.
یەکەم کەس بوو کە مۆدڵی کشانی گەردونی بە تەرزێکی ماتماتیکی جوان و نایاب خستەڕوو،
دوایی (ساڵی1929 ) هەبڵ بە مەیدانی، بێ ئەوەی ئاگاداری لایەنی ماتماتیکییانەی
فرەیدمان بێت، بە هۆی تەلەسکۆپە دوو مەتر و نیوەکەیەوە کشان و گەورەبونی گەردونی
سەلماند، دوای ئەمە ئاینشتاین بە تەواوی لە سەرەتای سییەکاندا دەستبەرداری سیمای
ستاتیکی گەردون بوو، گوتیشی نەگۆڕی کۆزمۆلۆژییەکەی گەورەترین هەڵەی ژیانی بوو.
بەداخەوە، فرەیدمان راستی هەقیقەتە ماتماتیکیەکانی خۆی بە چاوانی نەبینی، هەر زوو
لە تەمەنی 37 دا
بە نەخۆشی پیسبونی خوێن مەرگ ئێخەی گرت.

[ii]
 تیوری حاڵەتی رێک یان نەگۆڕ: لە ساڵانی چلەکانی سەدەی بیستەمدا، خاوبونەوەیەک باڵی
کێشابوو بەسەر تیوری بیگ-بانگدا، لە هەمبەردا تیورییەک لەسەر دەستی سێ فەلەکناسی
بەریتانی فرێد هۆیڵ، هێرمان بۆندی و تۆماس گۆڵد لەدایکبوو. لە مێژوودا هیچ کەس
هیندەی هۆیڵ دژی بیگ-بانگ نەبوو. لە تیوری حاڵەتی نەگۆڕ یان رێکدا، راستە گەردون
لە کشاندایە، بەڵام هەرگیز سەرەتا و بیگ-بانگ 
بونی نەبووە. مادە و وزە بە بەردەوامی لەدایکبوندان و ئەمەش دەبێت بە هۆی
دروستبونی ئەستیرە و گالاکسی نوێ، بۆیە گەردون هەرگیز چۆڵ نابێت و پرۆسەکەش هەرگیز
ناوەستێت. تیوری حاڵەتی نەگۆڕ لە ساڵانی شەستەکانی سەدەی بیستەمدا بە تەواوی شکستی
هێنا، بە تایبەت دوای دۆزینەوەی پاشخانی کۆزمۆیی لە ساڵی 1965 دا.

 [iii]لادانی-سور و لادانی-شین وەسفی چۆنیەتی لادانی
روناکیمان بۆ دەکەن بەرەو درێژی یان کورتی درێژی-شەپۆلەکان، ئەویش کاتێک تەنێک لە
گەردوندا (وەکو ئەستێرەکان و گالاکسییەکان) لێمان نزیک دەبنەوە یان دوردەکەونەوە.
ئەم چەمکە دەروازەی سەرەکی تێگەیشتنی ئنسانە لەمەڕ دیاردەی کشانی گەردون. کاتێک
روناکی دەبینین، ئەوا پێکهاتووە لە شەبەنگی رەنگەکان، دیارترین نمونە بریتییە لە پەلکەزێڕینە.
کاتێک تەنێک لێمان دوردەکەوێتەوە، روناکییەکە بەرەو لای رەنگی سوری شەبەنگەکە
دەجوڵێت، چونکە درێژی-شەپۆلەکەی درێژتر دەبێت. خۆ ئەگەر تەنێک لێمان نزیک بێتەوە،
روناکییەکەی بە ئاراستەی شینی شەبەنگەکە دەجوڵێت، چونکە درێژی-شەپۆلەکەی کورت
دەبێتەوە. بناوانی ئەم چەمکە دەگەڕێتەوە بۆ فیزیکناسی نەمساوی، کریستیان دۆپڵەر (1853 – 1803) ، لە سەدەی نۆزدەدا.

[iv] ڤێستۆ سلایفەر (1969-1875): مەسلەی تێبینیکردن و
پشکینینی روناکی لە ڤێستۆ سلایفەرەوە دەستی پێکرد. سەرەتا لە بنکەی فەزایی لۆوێل
لە ئەریزۆنا کاری دەستپێکرد، ئنجا دوایی بەرزبوەوە بۆ یاریدەدەری بەڕیوەبەر و ئنجا
دوای دە ساڵ بوو بە بەڕیوەبەری سەرەکی. یەکەمجار تەلەسکۆپێکی 24 ئنجی بەکارهێنا. ئەوەی ئەم
کابرایە ئەنجامیدا سەرەتایەکی کارا و چالاکانە بوو لە مێژوی نوێی تەکنەلۆژی
ئەسترۆنۆمیدا، لای وی گازییەکان nebulae
لە ئەستێرەی زۆری تاک تاک پێکهاتوون. لە ساڵی 1925 دا، سلایفەر نزیکەی 39 گازی پۆلێنکرد وەک ئەوەی ئەمانە لە ئێمە دور
دەکەونەوە، واتە لادانی سوریان هەبوو، دوانی تریش لێمان نزیک دەبنەوە، واتە لادنی
شینیان هەبوو.

ڤێستۆ سلایفەر لە خێزانێکی جوتیار لە ئندیانا
لەدایکبووە. هەرچەندە کاتێک باس لە
تیوری کشانی گەردون دەکرێت یەکسەر ناوی هەبڵ دێتە ئاراوە، بەڵام لە راستیدا یەکەم
فەلەکناس سلایفەر بوو دەرکی بەم راستییە فەلەکی و گەردونییە کرد.

[v]  دوای
بەکارهێنانی تەلەسکۆپە 100 ئنجییەکەی، هەبڵ لە چیای ویڵسن کەوتە خوێندنی
ئەندرۆمێدا، M31 . لە 1923 دا لە نێو ئەندرۆمێدادا،
هەندێک ئەستێرەی گۆڕاوەکانی سفێیدی دەستنیشانکرد. ئەم ئەستێرانە خاسیەتێکیان هەیە،
ئەویش ئەوەیە درەوشانەوەکەیان بە شێوەیەکی رێکوپێک دەگۆڕێت، واتە خولی گۆڕانی لە
درەوشانەوەدا هەیە. لە ساڵی 1908 دا، ژنە فەلەکناسی بلیمەت،
هێنریتا سوان لیەڤیت (1921-1868)، کاتێک لە بنکەی فەزایی
کۆلێژی هارڤارد کاری دەکرد، سەلماندی ئەم ئەستێرانە ملکەچی پەیوەندییەکی سوڕی
درەوشانەوەیین، هەتا سوڕە ئەستێرە سفێیدەکە درێژتربێت، ئەوا بە تەبیعەت گەشترە.
هەر ئەمەش یارمەتی هەبڵیدا کە لە سوڕی زەمەنیدا سەرنج لە سفێیدەکان بدات و پێوانەی
گۆڕان لە درەوشانەوەیاندا بکات بۆ ئەو مەبەستەی سوڕەکەیان دیاری بکات. دواییش، هەر
ئەم پەیوەندی سوڕی درەوشانەوەیە بخاتەگەڕ بۆ حسابکردنی دوری ئەستێرەکان پاشانیش
دوری ئەندرۆمێدا بدۆزێتەوە. لە ساڵی 1924 دوری ئەندرۆمێدای دۆزییەوە
و بڕەکەی 900
000
ساڵی روناکی بو.

[vi]  مێگاپارسێک Megaparsec یەکەیەکی گەورەی دورییە و
دەکاتە 3.26  ملیۆن ساڵی روناکی. فەلەکناسان زۆربەی جار ئەم
یەکەیە لە بری ساڵی روناکی بەکاردەهێنن بۆ پێوانی دوری.

[vii]  کاریگەری
دۆپلەر: ئەم ناوە لە بناواندا دەگەڕێتەوە بۆ کریستیان دۆپلەر، لە ساڵی 1803 دا لە ڤییەننا لەدایکبووە. لە زانکۆی ڤییەننا
ماتماتیک، میکانیک و فەلەکی خوێندووە. لە ساڵی 1843
دا، ئەو ئایدیایە دادەهێنێت کە بە کاریگەری دۆپللەر ناسراوە، کە
دوایی دەبێت بە هۆی ناوبانگ و شۆرەتی بەرچاو و گەورە بۆ خۆی، بێگومان بە تایبەت لە
ناوەندە زانستەکاندا. دۆپلەر پێشبینی شتێکی سەیری کرد، ئەویش ئەوەبوو کە شەپۆلی
روناکی ئەستێرەکان – بە هەمان شێوەش رەنگیشیان- بەندە لەسەر جوڵەی ئەستێرەکە بە
نیسبەت چاودیرێکەوە. لەسەر روی زەوی. با بڵێین کاتێک ئەستێرەکە بە ئاراستەی عەرد
دەجوڵێت، شەپۆلە یەک لە دوی یەکەکانی روناکی کە لە ئەستێرەکەوە پەخش دەبێت، ئەوا
زەمەنێکی کورتی دەداتێ. سەرەنجام شەپۆلەکان پێکەوە وەک چەپک خۆ نمایش دەکەن و
شەپۆلەکەیان زیاددەکات.بە پێچەوانەشەوە کاتیک دوردەکەوێتەوە ئەو شەپۆلە
روناکییانەی لە دورەوە پەخش دەبن و شەپۆلەکان دەکشێن، درێژی شەپۆلەکان
دێتەخوارەوە.

بەمجۆرەکاتێک بە خێراییەکی بەرز لە زەوی نزدیک
دەبێتەوە، رەنگە سەوزەکان زیاتر شین دەنوێنن، کاتێکیش بە پێچەوانەی ئاراستەی عەردەوە
دەجوڵێن، ئەوا رەنگەکە زیاتر سور دەنوێنێت.لە رۆژگاری خۆیدا، دۆپلەر هیچ ئامرازێک
یان ناوەندێک نەبو بتوانێت ئەم چەمکە قوڵ و نایابە تاقی بکاتەوە، بەڵام دڵنیابو،
هەر هەمان شت بە نیسبەت دەنگیشەوە راستە، چونکە دەنگیش هەر شەپۆلە. کاتێک
سەرچاوەیەکی دەنگی بە ئاراستەی چاودێرێک دێت ئەوا شەپۆلەکانی بەرز دەبنەوە، هەر
هەمان دەنگ کاتێک دوردەکەوێتەوە، ئەوا شەپۆلەکان نزم دەبنەوە( باشترین نمونە بۆ
ئەمە شوتی ئەسعافە کاتیک لێمان نزیک دەبێتەوە، واتە شەپۆلەکانی بەرز دەبێتەوە،
کاتیکیش دوردەکەوێتەوە، شەپۆلەکانی نزم دەبێتەوە.) لە ئەسترۆنۆمیدا، هەر هەمان
پرینسپ کاریگەری خۆی هەیە، کاتێک ئەستێرەکان دوردەکەونەوە، شەبەنگی روناکییەکەیان
بەرەو لای سور دەچێت، کاتێکیش نزیک دەبێتەوە، بەرەو لای شین دەچێت..

[viii]  فرێد هۆیڵ: فەلەکناس و کۆزمۆلۆژیستی بەناوبانگی
ئنگلستان. لە دەورانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا لە ئنگلستان لەدایکبووە. رابەری هەرە
دیاری مۆدڵی حاڵەتی نەگۆڕە، لەدایکبوە. سەرەتا بەوە بەناوبانگ بوو کە رۆڵێکی
بەرچاوی هەبوو لە پێشخستنی تیوری پرۆسەی دروستبون و کارلێکی ناوکی کیمییایی
ئەستێرەکان. هیچ ئیمانی بە پەروەردە و خوێندنی تەقلیدی نەبووە و هەمیشە لەگەڵ
مامۆستاکاندا کردویە بە هەرا و خۆی لە مەکتەب دزیوەتەوە. بەڵام لە دەرەوەی قوتابخانە خولیای خۆ رۆشنبیرکردنی هەبووە، بە بەردەوامی
دەگەڕا لە دوی سەرچاوەی خوێندنی ئەسترۆنۆمی و کیمیا. دوای ئەوەی چەندین چار چووە تاقیکردنەوەوە بۆ ئەوەی مەنحە دەستەبەربکات،
هەموو جارێک فەشەلی هێناوە. بەڵام دواجار بەخت یاری بوو، لە ساڵی 1933 دا چوە
زانکۆی کامبریچ بۆ خوێندنی زانست. هەمیشە لە ماتماتیکدا لاواز بوو، بەڵام چونکە
سوربوو لەسەر فێربونی و گرنگی ماتماتیکی زانیوە، توانیویەتی خەلاتی باشترین دە
قوتابی لە ماتماتیکی تەتبیقیدا بەدەست بهێنێت. لە جەنگی جیهانی دووەمدا چووە بواری
رادارەوە. لێرە بووە هاوڕیی هێرمان بۆندی و تۆماس گۆڵد. ئەم سێ زانا گەورەیە
پێکەوە تیورییەکی یان بڵێین مۆدڵێکی نوێیان لە دژی تیوری تازە لەدایکبوی کشانی
گەردون گەڵاڵە کرد. رابەری یەکەمی ئەم مۆدڵە هۆیڵ خۆی بوو، هۆیڵ بە جۆرێک دژایەتی
مۆدڵی کشانی گەردونی کرد کە لە گفتوگۆیەکی رادیۆیی لەگەڵ بی.بی.سی دا، بە تەزێکی
ساتیر و گاڵتەجاڕییەکەوە گوتی،” ئەم 
ئایدیای بیگ-بانگە لای من شتێکی قایلکەر نییە، تەنانەت توێژینەوەی
فراوانیش ئەوە دەردەخات کە ئەمە گرفتی جدی هەیە.” ئیتر وشەی بیگ بانگ بووە ناوێکی
ستانداردی جیهانی بۆ وشەی تەقینەوە مەزنەکە یان تیوری بیگ-بانگ.

[ix]  پرینسیپی کۆزمۆلۆژی: یەکێک لە پرینسیپەکانی
تیوری گشتی ئاینشتاینە و دەڵێت ئەگەر لە هەر گۆشەیەکەوە سەیری گەردون بکەین ئەوا
لە باری فەزا و زەمەنەوە وەک یەکە و لە خاسیەتدا چون یەکە.

[x]  مۆدڵی ستاندارد: بریتییە لە وەسفکردنی دونیا بە
زمانی تەنۆڵکە بنەڕەتیەکان و کالێکردنیان. بە گوێرەی مۆدڵی ستاندارد، هەموو دونیای
مادی پێکهاتوە لە لێپتۆن و کوارک، کە هەر بە راستی تەنۆڵکەی بنەڕەتین و هەموو
ئاوێتەیەکی تر لەم تەنٶلکە بنەڕەتییانە دروستبووە. چوار هێز هەن لە نێوانی ئەم
تەنۆڵکانەدا کاردەکەن، هێزی ناوکی بەهێز، هێزی ناوکی لاواز، ئەلکترۆماگنێتیک و
هێزی کێشكردن.

[xi]
 مارتن رییز، یەکێک لە
رابەرە ناودار و گەورەکانی بەیتانیایە لەم سەردەمەدا.




زانستی هۆوکین: گەردونی کوانتەمی

زانستی ستیڤن هۆوکین: جۆن
گریبن

بەشی سێیەم: گەردونی
کوانتەمی

دوای ئەوەی توانی تێگەیشتنی
ئێمە لەمەڕ چاڵە-رەشەکان بەرەو ئاستێکی تر بگوازێتەوە، ئەویش بە هۆی خستنەگەڕی
کاریگەرییەکانی کوانتەمی لەگەڵ تیوری گشتی نسبییەتدا، هۆوکین لە ناوەڕاستی ساڵانی 1970 کانەوە رویکردە بایەخدان بە
چەمکی سینگولارەتی لە سەروبەندی لەدایکبونی زەمەندا، ویستی بزانێت ئایا دەتوانێت
لەم دیاردەیە خۆی لابدات یان نەء، بۆ ئەم مەبەستە، بە هەمان شێوە رۆڵی کاریگەری
کوانتەمی هێنایە مەیدانەوە.

پێگەی
فیزیکی کوانتەمی لە نێو تیورییە زانستییەکاندا نایابە چونکە جۆرەها تەفسیرات هەیە
سەبارەت بەوەی مەبەست و
مانەکە چییە. جۆرەها رێگا هەیە بۆ لێکدانەوەی چی دەگوزەرێت. هەموو ئەم
تەفسیرانە هەر هەمان وەڵام پێشکەش دەکەن کاتێک دێتە سەر حلکردنی هاوکێشەکان لەمەڕ
مەبەست و مانای دونیای کوانتەمی، پاشان هەموو ئەو حساباتە لەگەڵ تاقیکردنەوەدا
تەریبە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا سنورێک بۆ قودرەتی دیاریکراوی خەیالاتی ئێمەی ئنسان
دەکێشێت و جۆرەها وێنەی ئەقڵیمان پێشكەش دەکات لەمەر ئەوەی چ خەبەرە، یان چی
رودەدات. لە هەقیقەتدا ئێمە نازانین چ دەگوزەرێت، بەڵام ئەوەی دەزانین بریتییە لەو
راستییەی هاوکێشەکان کاری خۆیان بە جوانی دەکەن و راستن. ئەو تەفسیرە زۆر تایبەتەی
لە لایەن هۆوکینەوە بەگەڕهات لە ئەسڵدا لە لایەن ریچارد فینمانەوە پەرەپێدرا و
عادەتەن بە تەرزی ” sum-over-histories ” فیزیکی کوانتەمی ناسراوە.

ئەگەر
بمانەوێت ئایدیاکەی فینمان باس بکەین ئەوا مۆدڵی کلاسیکی مەتەڵەکەی فیزیکی کوانتەم
باشترین رێگایە، ئەوەی پێێ دەڵێین ”تاقیکردنەوەی دوو کون”. لە فۆرمە ئەسڵییەکەی
ئەم تەجروبەیەدا، کە لە ژورێکی نوتەکدا ئەنجام دەدرێت، بەوجۆرەیە کاتێک تیشکی
روناکی دوو دەلاقە دەبڕێت و دەدات بە شاشەیەکدا( شاشەکە با بڵێین سادەبێت وەک
پەڕەیەک) و لەوێشەوە دیسان دەکەون بەسەر شاشەیەکی تردا(واتە پەڕەیەکی تر). کاتێک
روناکییەکە دەکەوێتە سەر شاشەی دووەم زەخرەفەیەکی خەت-خەتی تاریک و روناک دروست
دەکات، تەفسیری ئەمەش ئەوەیە کە روناکییەکە کاتێک بە نێو دوو کونەکەدا سەفەرەکەی
ئەنجام دەدات سیمای شەپۆلی هەیە و نەرمە-شەپۆلیش پێکدەهێنێت کە لەودیو
بڵاودەبێتەوە و بە نێو یەکدا دەچن، لە هەندێک مۆڵگەدا یەکتر دەسڕنەوە و لە هەندێک
جێگەی تردا یەکدەگرن. دەتوانین هاوشێوەی هەمان زەخرەفەی بەیەکداچونی دوو شەپۆل
بەرهەم بهێنین، ئەویش ئەگەر لە هەمان کاتدا دوو بەردی بچکۆلە فڕێ بدەینە گۆلێکی
مەندەوە، بە هەمان شێوە، هەمان ئەنجاممان دەست دەکەوێت. عادەتەن ئەم تەجروبە
ساکارە لە قوتابخانەدا بەکاردەهێنرێت بۆ ”سەلماندنی” روناکی کە شەپۆلە. بەڵام
دەتوانین هەر هەمان شت لەگەڵ ئەلکترۆندا ئەنجام بدەین، لە تاقیکردنەوەکەدا لە
هەمان ساتەوەختدا بە دوو رەوتی جیاوازدا رەتیان بکەین. کاتێک ئەمە دەکەین، هەر یەک
لە ئەلکترۆنەکان دەگەنە شاشە کەشفکەرەکە(لەم حاڵەتەدا شاشەکە دەکرێت تەلەفزیۆن یان
شاشەی کۆمپیوتەربێت.) و تاقە نوقتەیەکی روناکی دروست دەکەن، ئەو زەخرەفەیەی لەسەر
شاشەکە دروست دەبێت، هەر هەمان زەخرەفەی بەیەکداچوونە کە ئەوە دەسەلمێنێت شەپۆلن.
تەفسیرەکەی فینمان ئەوەیە لەم حاڵەتە سادەیەدا دوو ”مێژوو” بۆ هەر یەک لە
ئەلکترۆنەکان هەیە، لە یەکێکیاندا ئەوەیە کە لە رێی تاقیکردنەوەکەوە بە رەوتێکدا
دەڕوات و لەوی تریاندا بە رەوتێکی ئەڵتەرنەتیڤد(بەدیلیدا) دەڕووات. هەردوو
مێژووەکە یەک لەگەڵ یەکتردا بەکدادەچن (باشترین شت ئەوەیە پرسیارنەکەین بۆچی)،
ئنجا ئەمە زەخرەفە خەت-خەتەکە دروست دەکات. لێرەدا ” sum-over- histories”
تەنها دوو مومکین لەخۆدەگرێت، بەڵام مەخابن لە مەدایەکی گەورەدا لە ئاسابەدەر
ئاڵۆزدەبێت، چونکە وا ئیجاب دەکات هەموو تەنۆڵکەیەک وەها وێنا بکەین کاتێک لە ئەی(A) دەچێت بۆ بی(B)، ئەوا بە هەموو رەوتێکی
مومکیندا سەفەردەکات، پاشانیش لەگەڵ خۆیدا بەیەکداچون ئەنجام دەدات. بەڵام ئەمە
هیچ هۆوکینی ساردنەکردەوە لە شرۆڤەکردن، بە یارمەتی جەیمس هارتل، لە زانکۆی
کالیفۆرنیا، بۆ ئەوەی لە سەرتاپای گەردون حاڵی بێت.

بە
دڵنیاییەوە ئەوان نەهاتن حساباتی مێژوی هەموو تەنۆڵکەیەک لە گەردوندا بکەن. بەڵکو
ئەو بیرۆکەیەیان خستەگەڕ کە تیوری گشتی نسبییەت بە هەقەت پێشکەشی دەکات، ئەویش
ئەوەیە ریزێک فەزا-زەمەنی چەماوەی جیاوازمان دەخاتە بەردەم، کە سەرەنجام تەمسیلی
مۆدڵی جیاوازی گەردون دەکەن (یاخود گەردونی جیاواز، لێرەدا تۆخمان داناوە
بۆ جیاکردنەوەی لە گەردونی راستەقینە). هەندێکیان لە بیگ-بانگەوە دەست پێدەکەن و
هەتا هەتایە هەر لە پرۆسەی کشاندان، هەندێکی تریان هەتا قەبارەیەکی دیاریکراو
گەشەدەکەن و ئنجا بەرەو سینگولارەتی هەرەس دەهێنن، هەندێکی تریش ”هەڵدەبەزنەوە”،
ئیتر بەمجۆرە. دەتوانین سەرتاپای مێژوی تاکە یەک گەردون وەها سەیربکەین کە یەکسانە
بە رەوتی تاکە تەنۆلکەیەک لە مۆدڵی فیزیکی کوانتەمی فینماندا، بەمجۆرە کۆکردنەوەی
ئەم مێژووانە پێکەوە بە رێگایەکی راست دەبێت شتێکمان پێ بڵێت سەبارەت بەو گەردونەی
تێیدا دەژین. تەکنیکەکە بەسەر هەموو گەردونە مومکینەکانی تیوری گشتی نسبییەتدا
راڤەناکرێت و کارناکات، بەڵام لە 1983 دا بوو هۆوکین و هارتل کۆمەڵە مۆدڵێکیان دۆزییەوە کە دەکرێت بە
شێوەیەکی راست گەڵاڵەبکرێت و شتێکی لێ ”دروست بکرێت” کە لەو گەردونە بچێت ئێمەی
تێدا دەژین. لە ساڵی 1987، لە کۆڕێکدا لە کامریج، بە بۆنەی سێ سەد ساڵەی بڵاوبونەوەی
شاکارەکەی نیوتن،”پرینسیپا”وە رێکخرابوو، گوێم لێبوو وەسفی ئایدیاکەی کرد.
خوێنەری هێژا دەتوانیت نوسخەیەکی موحازەرەکەی هۆوکین لە کتێبەکەیدا ”چاڵە
رەشەکان و گەردونە کۆرپەییەکان”
بخوێنیتەوە.

هۆوکین
و هارتل، بە خستنەگەڕی هاوکێشە تەقلیدییەکانی تیوری گشتی نسبییەت، ئەو گەردونەی
تاووتوێیان کرد، سەرتاپا هەر هەمویان لە سینگولارەتییەوە دەستیان پێکردووە، ئنجا
بۆ قەبارەیەکی دیاریکراو گەشەدەکەن، پاشان دیسانەوە بەرەو سینگولارەتی هەرەس
دەهێننەوە – لە بیگ-بانگەوە بۆ کرتەی مەزن( big crunch). وەک
دەڵێن داخراوە، هەر بە هەمان مانا کە دەبینین روی زەوی داخراوە. روی زەوی روبەڕێکی
سنورداری هەیە، دەتوانین بە دوو رەهەند گەشت بە دەوریدا بکەین. واتە گەردونی
داخراو گەردونێکە قەبارەیەکی سنورداری هەیە (هەرچەندە قەبارەکە دەگۆڕێت ئەگەر بچێتە
پرۆسەی کشان یان چونەیەکەوە (contract)، بەڵام قەبارەکەی هەمیشە
سنوردارە)، دەکرێت سەفەرەکەمان بە دەوریدا سێ رەهەندیش بێت. جیاوزییەکە بریتییە لەو
سینگولارەتیانەی لە بیگ-بانگ و کرتە-مەزنەکاندا هەن، ئەوەی هۆوکین پێێ
دەڵێت”کەنارەکانی” زەمەن. ئنجا هێنانەناوەوەی فیزیکی کوانتەمی و ئاوێتەکردنی، بە
بەکارهێنانی تەکنیکی (sum-over- histories) فینمان، کەنارەکان وەلادەخات
و وەسفێکی گەردونمان بۆ دەمێنێتەوە کە بە هیچ جۆرێک سنوری نییە. سیمای سەرەکی
لێرەدا ئەوەیە کاریگەرییەکانی کوانتەمی رەهەندی زەمەن دەکەن بە رەهەندی چوارەمی
فەزا لە بیگ-بانگ و کرتەی-مەزندا. بەخابن، لە بێبەختی بژاردەکەدا، ئەمە پێێ
دەگوترێت ”زەمەنی خەیاڵی”، کە هەر دەڵێی بۆ خۆشی ئەمەمان داهێناوە. بەڵام
ناوەکەی وەهایە چونکە حساباتەکە ئەو ژمارانە لە خۆدەگرێت کە ماتماتیکناسان پێیان
دەڵێن” ژمارە خەیاڵییەکان”، ئەو ژمارانەی رەگی دوجای (-1) ی
تێدایە. ژمارە خەیاڵییەکان سەرتاپا پێگەیەکی گەورەیان هەیە، لە حسابکردنی جوڵەی
خولیدا بەکاردەهێنرێن، وەکو شەپۆلەکانی ئاو و تەزووی کارەبایی ئەڵتەرنێڤدا رۆڵیان
هەیە. لە مۆدڵەکەی هۆوکین-هارتڵدا، زەمەن پێش بیگ-بانگ بوونی نییە و دوای
کرتە-مەزنەکەش زەمەن بوونی نییە، بەڵام هیچ کەنارێکی زەمەنیش بوونی نییە. ئەگەڕ
روی زەوی وەک نمونەیەکی مرادیف بهێنینەوە ئەوا لێرەدا و لە پرسەکەدا یارمەتیمان
دەدات. عەرد دوو جەمسەری هەیە، باکور و باشور. لە دوای جەمسەری باکور چیتر باکور
بونی نییە، بە هەمان شێوەش، لە دوای جەمسەری باشوریش چیتر باشور بونی نییە. بەڵام
لە هەردوو جەمسەرەکەشدا کەنار بونی نییە. لەسەر زەوی، باشوری جەمسەری باشور بوونی
نییە، ئەوەی هەیە، هەموو ئاڕاستەکان بەرەو باکورن. ئەگەر لای سەهۆڵەکەی جەمسەری
باشورەوە وەستایت و بەرەو باشور کەوتیتەڕێ، ئەو گەشتەی تۆ ئەنجامی دەدەیت وا
دەردەکەوێت بە راستە هێڵێک لەسەر رویەکی چەماوەی سەر زەوییە، دوای تۆزێک
سەیردەکەیت بە ئاڕاستەی باکور مل دەنێیت و هەنگاو هەڵدەگریت، بێ هیچ ماندوبونێک
جەمسەرەکەت بڕیووە. لای هۆوکین، ئەگەر لە زەمەندا بە نێو فەزا-زەمەنێکی چەماوەدا بگەڕێیتەوە
و بەردەوام بیت لە گەشتەکەتدا بەرەو بیگ-بانگ، دوایی سەیردەکەیت لە زەمەندا بە
ئاڕاستەی پێشەوە بەرەو کشانی گەردون هەنگاودەنێیت، بێ ئەوەی هەرگیز ئەو زەحمەتە
ناقۆڵایە بکێشیت و بە سینگولارەتیدا تێپەڕیت. لە سەرەتای گەردوندا، رابردوو بونی
نەبوو، هەرچی زەمەن بوو لە پێشمانەوە لە ئایندەدایە. هەروەک هۆوکین لە ساڵی 1987
خستیەڕوو،” ئەو روداوەی دەمانەوێت ‘مۆری سەرەتای گەردونی لە زەمەنی خەیاڵیدا لێ
بدەین’ ئەوە نوقتەیەکی ئاسایی فەزا-زەمەنە، زیاتر وەک هەر نوقتەیەکی تر. یاساکانی
زانست، هەروەک هەموو شووێنێکی تر دەوەستن.”

ئەو
کاتەی هۆوکین ئەو موحازەرەیەی پێشكەشکرد، کۆزمۆلۆژی پێشكەوتنێکی بەرچاوی تری
بەخۆوە دیبوو، ئەویش، واتە هۆوکین، زۆر بە پەرۆشەوە کردییە هاوبەشی ژیانی خۆی و لە
کارەکەیدا تەبەننای کرد. ئەو پێشکەوتنە تیوری ”هەڵئاوسان” بوو، کە
مامەڵەی لەگەڵ یەکەم کەرتەکانی چرکەیەکدا دەکرد دوای لەدایکبونی زەمەن و پێش ئەو
قۆناغەی تەقلیدییەکان بە بیگ-بانگ ناویان دەبرد، کاتێک تۆپە گڕاوییەکە سەیهەڵداوە
و ئنجا هایدرۆجین و هیلیۆم دەرکەوتوون بۆ ئەوەی ئەستێرە و گالاکسییەکان دروست
بکەن.

کاتێک
بەڵگەکان هاتنەئاراوە بە هەقەت باوەڕبوون بەوەی بیگ-بانگ بونی هەبووە گەشەیکرد، لە
ساڵانی 1970 کاندا، کۆزمۆلۆژیستان زیاتر بایەخیاندا بە دوو خەسڵەتی گەردون.
یەکەم بۆچی گەردون ساف و رێکە؟ لە مەدای ئەستێرە و گالاکسییەکاندا ئەوەندە ساف
دیارنییە. بەڵام لە مەدایەکی گەورەتردا، بەڵێ ساف دەردەکەوێت. مەتەڵەکە بە پڕی لە
پاشخانی تیشکدانەوەدا خرایەڕوو. لە هەموو ئاڕاستەکانی ئاسمانەوە بەرەو لای ئێمە
دێن، ئەگەر بە هەر ئاڕاستەیەکی ئاسماندا بڕوانین و تەلەسکۆپە رادیۆییەکانمان
وەرچەرخێنین ئەوا بە هەمان پلەی گەرمییەوە دێن بۆ لامان – بێگومان ئەمە هەر هیچ
نەبێت، هەتا ئەو مەوقیعەی رادیۆ تەلەسکۆپییەکانمان دەیان گاتێ و لەبەر دەستدایە و
لە ساڵانی شەستەکان و هەفتاکانی سەدەی رابڕدوودا پێوانەیان کردووە. باشە بۆچی
هەندێک دەڤەری ئاسمان گەرمتر نییە لە هەندێک دەڤەری تر؟ دووەمیش، باشە بۆچی گەردون
بە شێوەیەکی راست لە باری کێشكردنەوە لە سنوری نێوان کشانی هەتاهەتایی گەردون و
دیسانەوە داڕمانی بەرەو بیگ-بانگ هاوسەنگە؟ بە زمانی تەکنیکی کۆزمۆلۆژییانە،
گەردون بۆچی ”تەختە”؟ تیوری گشتی بوار دەدات بە هەبوونی گەردون کە زۆر زیاتر
فەزا-زەمەنێکی چەماوەیی بێت، ئەو گەردونەی تەنها تۆزێک دوای بیگ-بانگ دەچێتە
کشانەوە بەر لە هەرەسهێنانی، یاخود گەردونێک کە زۆر زیاتر کراوەیە و بۆ هەتاهەتایی
دەکشێت، هەموو ئیحتیمالێک لە نێوانیاندا هەیە. گەردونەکەی ئێمە تەواو لەسەر هێڵی
جیاکەرەوەیە. ئنجا مەتەڵێکی تریش هەیە کە پەیوەستە بە سافێتی گەردونەوە، ئەوەی
هۆوکین لەم توێژینەوەیەدا گفتوگۆی لەسەر کردووە. لە گەردونێکی زۆر سافدا، باشە
هەموو ئەو ناڕێکوپێکییەی لە دەورماندا هەیە، گالاکسییەکان و هەموو ئەوانی تر کە
ئاوان، لە کوێوە هاتووە؟ هەر دەبێت شتێک لە ناڕیکوپێکی لە بیگ-بانگدا هەبێت بۆ
ئەوەی ئەو تۆوە بخاتەوە کە شتی ئاوا دروست ببێت. ئەوان چی بوون، بەڵگەکانیش لە
کوێدان؟

ئەو
بازدانەی حلێکی بۆ هەموو ئەم مەتەڵانە پێبوو لە لایەن ئالان گەتەوە پێشکەشکران، کە
توێژەرێک بوو لە زانکۆی کۆرنێڵ. لە کۆتایی 1979 دا
بوو، بەڵام گەڵاڵە گشتییەکەی بە فەرمی لە ساڵی 1981
بڵاوکردەوە، سەرباری ئەوەی هەتا ئەو کاتە هەواڵەکە لە نێو کۆزمۆلۆژیستاندا
بڵاوبوبوەوە. گەت لە فیزیکی کوانتەمی/تەنۆڵکەییدا پاشینەیەکی هەبوو، ئەوەی دەرکی
پێکرد ئەوەبوو کە چڕی و وزە زۆر لەوەی مادەی ناوکی گەورەترە (بە مانایەکی تر، بەر
لە بیگ-بانگی تەقیلدی، واتە بەو شێوە تەقلیدییەی خوێندومانە، لە یەکەم
سەد-هەزارەمی چرکەیەکدا) پێدەچێت دیاردەیەک روبدات، ئەو دیاردەیە بە بە ”قۆناغی
گواستنەوەی کوانتەمی”
ناودەبرێت. لە دونیای رۆژانەدا کاتێک گواستنەوەی
قۆناغێک رودەدات کە مادەیەک لە شلەوە دەبێت بە رەق، یاخود لە شلەوە دەبێت بە هەڵم،
ئەمە بە هەر ئاڕاستەیەک بێت. بۆ نمونە، بۆ ئەوەی ئاو لە 100 ی
سەدییەوە ببێت بە هەڵم ئەوا پێویستمان بە وزە هەیە، بە هەمان شێوە، هەر لە هەمان
پلەی گەرمیدا، ئەگەر هەڵم خەست بێتەوە بۆ ئەوەی ببێت بە ئاو ئەوا پێویستمان بە
پەخشکردنی گەرمی هەیە(وەک گەلێک شتی تر، ئەمە ئەو وزەیەیە کە دەبێت بە هۆی
دروستبونی گەردەلول). گەت بۆی دەرکەوت ئەم قۆناغە، قۆناغی گواستنەوەی
کوانتەمی لە سەرەتا هەرە زووەکانی گەردوندا رودەدات، ئنجا بووە بە هۆی پەخشکردنی
وزەیەکی ئەمەندە بێشوومار کە ئەمیش بووە بە هۆی کشانی گەردون بە شێوەیەکی لە
ئاسابەدەر خێرا(سوپەر-خێرا)، ئەو ساتەی ئەم پرۆسەیە رویداوە تەنها کەرتێکی بچکۆلەی
چرکەی خایاندووە
. دەڤەرێکی فەزایی زۆر بچکۆلەتر لە قەبارەی پرۆتۆنەوە فوی
پێداکراوە و بووە بە تۆپێکی ئاگرینی وزە گەرم کە قەبارەکەی هێندەی سندییەک بووە،
هەموو ئەو وزە-بارستاییەی گەردونی بەرچاوی لە خۆگرتووە، بێگومان لە کەرتێکی
بچکۆلەی چرکەیەکدا ئەمە رویداوە. دوایی، هەڵئاوسانەکە کۆتایی هات، گۆیەکی وزەیی
قەبارە سندی دروستکرد بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی زیاتر رێک و گونجاو لە بیگ-بانگدا بچێتە دۆخی کشانەوە. بەمجۆرە،
ئا لە رێژەیەدا، واتە ل ە رێژەی کشانی گەردوندا، دوو خاڵ دەستیان پێکردووە، ئەم
خاڵە بە دووری تیرەی ئەتۆمێک جیابوونەوە، لە چاو تروکانێدا جیابوونەوە کە چەندین
ساڵی روناکی پێویست بوو بۆ ئەوەی ئەنجامەکەی بەوجۆرەبێت، بێگومان ئەمە لە رۆژگاری
ئەمڕۆدا، بۆ خۆی تەواو لە سەروو ئاسۆی بینینی ئیمەی ئنسانەوەیە.

 ئەمە بۆ خۆی تەفسیری ئەوەمان بۆ دەکات کە بۆچی
گەردون ئەوەندە ساف و رێکە. بە پێی تیوری هەڵئاوسان، هەموو ئەو شتانەی لەبەر
چاومانە، سەرتاپای گەردون، بناوانەکەی تۆوێکە بچکۆلەترە لە پرۆتۆن، ئەوەندە بچکۆلەیە،
لە ناوەوەیدا هیچ بۆشاییەک بوونی نییە بۆ دروستبوونی هیچ ناڕێکییەک. بەڵام لەو
ساتەدا، بەر لەوەی هەڵئاوسان کۆتایی بێت، بۆشایی لە ناوەوەدا هەیە بۆ ناڕێکییەکی
بچکۆلە بۆ ئەوەی کاریگەری کوانتەمی روبدات، لەگەڵ هەندێک دەڤەر لە نێو گەردونی
سندییەکەدا کە تۆزێک گەرمترە لە هەندێک دەڤەری تر کە ئەویش تۆزێک لە ئاسایی
فێنکتربوو. وەک ئەنجامێک ئەمەش بوو بە هۆی دروستکردنی جیاوازی لە چڕی ئەو گازەی،
بێگومان یەکسەر دوای پرۆسەی بیگ-بانگ، گەردونی داپۆشیبوو، ئەو دەڤەرانەش کە چڕتربوون
گەشەیان کرد بۆ دروستبوونی تەنی وەکو گالاکسییەکان. لە رەوتەکەیدا، ئەم پرۆسە
کوانتەمییانە جۆرە ئەسەرێکی تایبەتی لە کڵێشەی پەڵەی گەرم و سارد لەسەر باکگراوندی
تیشکدانەوەکە جێهێشتووە. ئەم زەخرەفانە بە هۆی ئامرازێکەوە دۆزرانەوە کە زۆر
هەستیارتربوون لە تەلەسکۆپە رادیۆییە سەرەتاییەکان، ئەم ئامرازانە لەو سەتەلایتانە
بەسترابوون کە بۆ مەبەستی خوێندن و توێژینەوەی وردی تیشکی پاشخانی گەردونی
نێردرابوونە فەزا.

جگە لەوەش، هەڵئاوسان
گەردونی ”تەخت” کرد. گەردونێکی زۆر چەماوە هاوشێوەی تۆپێکی بچکۆلەیە
کە چەماوەکەی زۆر ئاشکرایە، هەروەک هەڵماتێک. بەڵام ئەگەر ئەو هەڵماتە بچکۆلەیە
چووە دۆخی کشانەوە و هێندەی قەبارەی زەوی گەورەبوو، ئەو رووەکەی بۆ ئنسانێک کە
پیاسەی پێدادەکات تەخت دێتە بەرچاو. بە زمانی نسبی، هەڵئاوسانی ”تۆپێک” بچوکترە
لە پرۆتۆن بۆ قەبارەیەکی وەکو سندی زۆر گەورەترە لەوەی هەڵماتێک فوو پێدابکەین و
قەبارەکەی هێندەی قەبارەی زەوی لێ بکەین، پاشان دەبێت بە هۆی تەختکردنی فەزا-زەمەن
بە تەرزێکی درامایی.

لێرەدا
پێویستە ئەو پێوانە وردەکارییانە بەرز رابگرین کە سەتەلایتەکان لەسەر تیشکی
پاشخانی گەردونی ئەنجامیانداوە، ئێستا دەزانین گەردون لە ناوەوە %0.5  تەختە، پاشان هەتا یەک لە سەد هەزاریش ساف و
رێکە (هۆمۆجینیەس و ئایزۆترۆپیکە)، ئەمیش بۆ خۆی لەگەڵ پێشبینییەکانی کۆزمۆلۆژیای
هەڵئاوساندا تەبایە. بەڵام لێرەدا خەسڵەتێک لە بوخچەکەدا package هەیە عادەتەن وەک لای خەڵکانێک
کە فیزیکناس نین وەک مەتەڵیک وایە. باشە ئەگەر گەردون لە تۆپێکەوە دەستی پێکردووە
کە بچوکتر بووە لە پرۆتۆن، ئەی ئەو هەموو وزەیە لە کوێوە هاتووە بۆ ئەوەی ئەستێرە
و گالاکسییەکان بخوڵقێنێت؟ لێرەدا، وەڵامی فزولی ئەوەیە کە کۆی وزە لە گەردوندا
سفرە! سەرباری ئەوەی، بە پێی هاوکێشەکەی ئاینشتاین، بارستایی یەکسانە بە وزە،
کێشکردن وزەی نێگەتیڤی هەیە، بارستایی-وزەی شتێکیش، کە بارستاییەکەی m تەواو هاوسەنگ دەبێت بە هۆی
وزەی نێگەتیڤی ئەو کایەی کێشکردنەوە یاوەری بارستایی m کەیە. مومکینە تۆوی گەردونێکی
وەک ئەوەی لەمەڕ خۆمان سەرتاپا لە هیچەوە سەرهەڵبدات، هەروەک تەنۆڵکە روکەشەکان کە
بواردەدەن بە چاڵە-رەشەکان ببنە هەڵم. خۆ ئەگەر بە هۆی هەڵئاوسانەوە نەبوایە، ئەوا
گەردونی کوانتەمی لەمجۆرە یەکسەر بوونی خۆی مەحپ دەکردەوە و دیسانەوە لە چاوان بزر
دەبوو، هەروەک جوتە تەنۆڵکە و دژە-تەنۆڵکە کاتێک یەکتر تێکدەشکێنن، بەڵام
هەڵئاوسان فووی پێدا دەکات و دەیخاتە سەر رەوتی پرۆسەی کشان بەر لەوەی کێشكردن بێت
و دیسانەوە بۆ لای یەکتر کێشیان بکاتەوە. هەروەک ئالان گەت خۆی ئیشارەی پێداوە،”
گەردون دوا خوانی خۆڕاییە”. ئەمە تەنها لەوانەیە ببێت بە هۆی دواخستنی ئەوەی
پێویستە روبدات. ئنجا ئەگەر ئایدیاکەی هۆوکین ” بێ-کەنار” راست بێت، ئەوا گەردون
پێویستە رۆژێک دیسانەوە هەرەس بهێنێت و ئاوابێت. ئەمە راڤەکاری بایەخ و
سەرنجڕاکێشی خۆی هەیە بۆ تێگەیشتنمان سەبارەت بە سروشتی زەمەن، ئەوەی هۆوکینی
کێشکرد بۆ ئەو مەتەڵەی کە ئایا دەکرێت زەمەن بە ئاڕاستەی دواوە ببرێت، پاشانیش
ئایا گەشتی زەمەنی time travel مومکینە.




زانستی هۆوکین: لەدایکبونی زەمەن

داستانەکەمان لە ناوەراستی شەستەکانی سەدەی ڕابردوەوە دەست پێدەکات، ئەو کاتەی هۆوکین قوتابی دکتۆرا بوو لە زانکۆی کامبریچ، لە ئنگلستان. لەو رۆژ و عەیامەدا، ژمارەیەکی کەم لە ماتماتیکناسان خولیا و مەیلی ئایدیای چاڵە-رەشەکانیان هەبوو، ئەو دیاردەیەی لە ئەسڵدا پێشبینی تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاین بوو، بەڵام بە دەگمەن خەڵکانێک هەبوون باوەڕیان بەوە هەبوو کە چاڵە رەشەکان بە راستی لە گەردوندا بونیان هەیە. لە هەقیقەتدا، وشەی چاڵە-رەش بەو ماناەی ئێستا ئیشارەی پێدەدرێت، تەنها کاتێک چووە سەر زمانی خەڵک، کە فیزیکناسی گەورەی تیوری گشتی نسبی، جۆن ویڵەر لە ساڵی 1967 لە زاری پژا و بڵاوبوەوە. لە سالێ 1965 دا، ئەو پرسانەی پەیوەست بوون بەو هاوکێشانەی وەسفی ئەو تەنانەیان وەک فەرزیەیەک دەکرد، بابەتیک بوون بۆ خوێندکارانی دکتۆرا کە خۆیانی لێ بدەن، بێگومان بێ ئەوەی خەمی ئەوەیان هەبێت کە ئەم فەرزییانە هیچ لایەنێکی شرۆڤەکارییان هەیە یان نەء.

تیورییەکە دەیگوت کاتێک
بارستایی ئەستێرەیەک دەگاتە سێ ئەوەندەی بارستایی خۆر و ژیانی کۆتایی دێت، هەتا
ناکۆتا هەرەس دەهێنێت، چونکە هیچ هێزێک یان فشارێک ناتوانێت ببێت بە بەربەست و
بیوەستێنێت. ئنجا کاتێک بۆ قەبارەیەکی دیاریکراو هەرەس دەهێنێت، ئەوا هێزی
کێشكردنی ئەستێرە مردووەکە بە جۆرێک بەهێز دەبێت کە هیچ شتێک، تەنانەت روناکیش ناتوانێت
لە جڵەوی قوتاربێت – هەر بۆیەش ناوەکەی چاڵە-رەشە. بە شێوەیەکی وردتر، بۆ هەر
بارستاییەکی تایبەت، جا تەنەکە ئەستێرە بێت یان هەر شتێکی تر، ئەگەر بۆ قەبارەیەکی
دیاریکراو پەستێنرا یان بڵێین چڕکرایەوە، ئەوا دەبێت بە چاڵە-رەش. کە باس لە
قەبارەکە دەکەین ئەوا مەبەستمان دورییە لە چەقی تەنەکەوە، بەهای شلۆقیش لێرەدا بە
نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد ناودەبرێت. لە تەنێکدا کە بەم جۆرە هەرەسی هێناوە، دوری
نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد لە چەقی تەنە داڕماوەکەوە بریتییە لە ئاسۆیەک کە تەنها یەک
ئاراستەیە، واتە چوونە ناوەوە هەیە، بەڵام هاتنە دەر بوونی نییە. ئەمە ئەوە
ناگەیەنێت کە ئاسۆیەکی شاراوە لە ناوەوەی هەموو تەنێکی وەکو خۆر یان زەویدا هەیە.
سەرتاپای تەنەکە پێویستە بۆ نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد چڕببێتەوە یان بپەستێبرێت بۆ
ئەوەی ببێت بە چاڵەڕەش. دوایی ئەم ئاسۆیە لە ناوەندە کۆزمۆلۆژییەکاندا بە ئاسۆی
روداو
event horizon  ناسرا. سەرەنجامیش بوو بە رووکەشی چاڵە-رەشەکە. هەرچەندە
هاوکێشەکان وەهایان دەگوت، بەڵام تێروانینی گشتی لە نێو فیزیکناساندا ئەوەبوو کە پێویستە
یاسایەکی سروشت هەبێت کە دەبێتە بەربەست لەبەردەم داڕمانی ئەستێرەکە کە بتوانێت
هەتا ئەو ئاستە بەردەوام بێت، بەمجۆرە هیچ تەنێک بونی نییە کە بچکۆلەتر بێت لە
نیوەتیرەی شوارتزچایڵدەکەیان. گرفتەکە لێرەدا ئەوە بوو کە هیچ بەڵگەیەک لە ئارادا
نەبو بۆ سەلماندنی ئەم جۆرە یاسایە.

هەندێک
لە ماتماتیکناسان هەوڵیاندا بزانن، ئەگەر تەنەکە بەردەوام بێت لە داڕمان، ئەوا چی
بەسەر مادەی ناوەوەی سنورەکانی ئاسۆی روداودا دێت. ئایدیایەکی بڵاو لەمەڕ ئەم پرسە
ئەوە بوو کە تەنۆلکەکان – واتە پرۆتۆنەکان، ئەلکترۆنەکان و نیوترۆنەکان-  وەک پۆلە هەنگ لە ناوەوە گیزەیان دێت. بەڵام
رۆجەر پێنرۆز، ئەو کاتە لە کۆلێژی بێربیک ئیشی دەکرد، هاوکێشەکانی تیوری گشتی
نسبییەتی خستەگەڕ بۆ ئەوەی بیسەلمێنێت کە لە ناوەرستی چاڵە-رەشدا، بە هیچ جۆرێک
تەنۆلکە مادییەکان بە سەر یەکتردا گوزەرناکەن. لای پێنڕۆز، هەمو شت بەرەو
نوقتەیەک، بە مانای پڕی وشەکە، هەرەس دەهێنێت، واتە سینگولارەتی کە چڕی ناکۆتایە و
قەبارەش سفرە، ئنجا ئا لێرەدا فەزا و زەمەن چیتر بونیان نامێنێت و دەوەستن،
یاساکانی فیزیکیش شکست دەهێنن یان هەڵدەوەشێن، هەربۆیەش مەحاڵە ئنسان بتوانێت
پێشبینی ئەوە بکات ”دوایی” چی ڕودەدات، ئەگەر ”دوایی” خۆی هەر هیچ مانایەکی
هەبێت. کاتێک لە ساڵی 1965 دا ئەنجامەکانی بڵاوکردەوە، بوون بە ئیلهامێک بۆ هۆوکین بۆ ئەوەی
بە شێوازێکی فراوانتر و وردتر سەیری پرسەکە بکات، بێگومان هۆوکین هێشتا لە
ناوەڕاستی توێژینەوەی دکتۆراکەیدا بوو.

سینگولارەتی،
هەتا لەودیو سنورەکانی ئاسۆی روداوەوە بێت، ئەوە بە هیچ جۆرێک نابێت بە هۆی
خوڵقاندنی نیگەرانی لای فیزیکناسان. بە راستی باوەڕیان بە هەبوونی شت-گەلی وەها
هەر نەبوو، خۆ ئەگەر بوونیشیان هەبێت، ئەوە ئاشکرا نییە لەگەڵ دونیای دەرەوە هیچ
کارلێکیان هەبێت، کەواتە بۆچی ئنسان نیگەران بێت؟ بەڵام هۆوکین بۆی دەرکەوت
هاوکێشەکانی تیوری گشتی لەگەڵ گوزەری زەمەندا بە هەمان تەرز کاری خۆیان ئەنجام دەدەن،
جا ئاڕاستە زەمەنییەکە بۆ پێشەوە یان بۆ دواوە بێت، سینگولارەتی بوونی هەیە و
پێویستە نیگەران بین لە بەرامبەریدا – سینگولارەتی لە سەرەتای گەردوندا، واتە
لەدایکبونی زەمەن.

لە 1965، فەلەکناسان دەیانزانی گەردون
لە کشاندایە، واتە گالاکسییەکان( کە بریتین لە دورگەی پڕ ئەستێرە) لەگەڵ رەوتی
کاتدا لە یەکتر دوردەکەونەوە، ئەم کشانەی گەردون زۆر بە جوانی لە تیوری گشتی
نسبییەتدا تەفسیرکراوە، ئەویش بەو زمانەی کە فەزا خۆی لەگەڵ رەتبونی زەمەندا
دەکشێت و گالاکسییەکانیش وەک سەرنشین وەهان و دەیان گوازێتەوە، واتە گالاکسییەکان
خۆیان ناجوڵێن، بەڵکو بۆشاییەکەی نێوانیان دەکشێت. لەو رۆژگارەدا هێشتا مشتومڕ
لەمەڕ ئەو پرسە بەردەوام بوو کە ئایا ئەمە مانای ئەوەمان دەداتێ گەردونی بەرچاو لە
حاڵەتێکی سوپەڕ-چڕەوە لە ساتەوەختێکدا (واتە بیگ-بانگ) لەدایکبووە یاخود کاتێک
گالاکسییەکان لە یەکتر دوردەکەونەوە، ئیتر گالاکسی نوێ لە بۆشاییەکاندا جێگایان
دەگرێتەوە بۆ ئەوەی هەمان روکەشی گشتی گەردونمان هەر هەبێت، بە مانایەکی تر، نە
سەرەتا و نە کۆتایی زەمەن بوونی هەیە ( بێگومان ئەمەش بۆ خۆی مۆدڵی حالەتی نەگۆڕی
گەردونە). ئەو فەلەکناسانەی هەواداری مۆدڵی بیگ-بانگ بوون بە گشتی بۆچوونیان
بەوجۆرە بوو کە ئەگەر میل یان ئاراستەی هاوکێشەکانی تیوری گشتی، کە وەسفی کشانی گەردون
دەکەن، بەرەو دواوە بگۆڕین، ئەوا گەردون چڕ و چڕتر دەبێتەوە، سەرەنجام ئەستێرەکان
دەهاڕدرێن و تیک دەشکێن، بە جۆرێک شۆربایەکی تێکەڵی وەها لە تەنۆڵکەکان دێتەبەرهەم
کە بە یەکدادەدەن و هەڵدەبەزنەوە. هەتا ئیتر لە قۆناغێکدا، بێگومان وەک فەلەکناسان
وێنایان دەکرد (یان هیچ نەبێت هیوایان وابوو)، فشارێک دروست دەبێت کە گەردون وا
لێدەکات بەرەو شەپۆلێکی تری کشان هەڵکشێت، بە بێ ئەوەی بەرەو ڕوی هیچ شتێکی نامۆیی
وەکو سینگولارەتی ببێتەوە. ئا لەم وێنەیەدا، هێشتا هیچ ئەسەرێکی سەرەتای زەمەن بوونی
نییە، ئەمە جگە لەوەی هیچ ئیشارەیەکیش لە ئارادا نییە بۆ کۆتایی، تەنها هەڵکشان و
داڕمانی یەک لە دوی یەکی ”گەردونە” و هیچی تر.

هۆوکین
سەلماندی هەمووان هەڵەن. کارەکەی پێنڕۆزی لەمەڕ داڕمانی چاڵە-رەشەکان هێنا و لەگەڵ
کشانی گەردوندا گونجاندی. سەرەتا لە دکتۆراکەیدا و دواییش بە وردی و بە هاوبەشی
لەگەڵ پێنرۆزدا پێکەوە سەلماندیان، هەروەک چۆن چاڵە-رەشەکان دەبن بە هۆی
سینگولارەتی، بە هەمان شێوەش، بەو تەرزەی گەردون لە پرۆسەی کشاندایە، ئەوە نیشان
دەدات خۆشی (واتە گەردون) لە سینگولارەتییەوە لەدایکبووە. وەک کۆرۆلارییەک corollary (پێشنیازێک لە سەلماندنەوە
هاتبێت)، بە هیچ جۆرێک ئەوە رونادات کە تەنۆڵکەکان، یان گالاکسییەکان، لە گەردونێکی
چووەیەکدا contarct بە لای یەکدا بخلیسکێن بە بێ ئەوەی بە سینگولارەتیدا تێپەڕن و لە
هەرەسهێنانەوە بەرەو کشان هەڵکشێنەوە. هەر بە راستی لە دایکبونی زەمەن لە
ئارادابوو. ئەمە بە تەنها بەسە بۆ ئەوەی ئنسان بڕوانامەی دکتۆرای پێ بەدەست
بهێنێت. لەوەش زیاتر کە مایەی سەرنج و ئنتیباعە ئەوەیە ئەمە بەشێکی توێژینەوەکەی
بوو. ناونیشانەکەشی بریتی بوو لە ” خاسیەتی گەردونە کشاوەکان” و لە ساڵی 1966
قبوڵکرا. لێرەدا شایانی ئەوەیە وەک نمونە کورتەیەک بهێنینەوە کە چەندە قوڵی
کارەکەی هۆوکین نیشان دەدات لە قۆناغی سەرەتایی پیشەکەیدا:

”هەندێک
لە شرۆڤە و دەرەنجامەکانی کشانی گەردون تاووتوێ کراون. لە بەشی یەکەمدا ئەوە
خراوەتەڕوو کە ئەم کشانە دەبێت بە هۆی خوڵقاندنی نیگەرانی سەخت و گەورە بۆ تیوری
کێشكردنی هۆیڵ-نارلیکار. بەشی دووەم مامەڵە لەگەڵ پشێوییەکانی گەردونێکی کشاوی
هاوتا ئایزۆترۆپیک دەکات. ئاکامەکەشی ئەوەیە گالاکسییەکان ناتوانن وەک ئەنجامی
گەشەکردنی ئەو پشیوییانە دروست ببن کە لە سەرەتادا بچکۆلەبوون. هەروەها لەم حاڵەتی
تەقریبییەدا لێکوڵینەوە لە پەخشکردن و مژینی تیشکدانەوەی کێشكردنیش کراوە. لە بەشی
سێیەمدا، تاووتوێی تیشکدانەوەی کێشكردن لە گەردونی کشاودا کراوە، ئەویش بە خستنەگەڕی
میتۆدی کشانی ئەسیمپتۆتی Asymptotic . جیاکردنەوەی رەوش و گروپی
ئەسیپتۆتیک داتاشراون. بەشی چوارەمیش مامەڵە لەگەڵ دوبارەبوونەوەی سینگولارەتی لە
مۆدڵە کۆزمۆلۆژییەکاندا دەکات. ئەوەش خراوەتەڕوو کە سینگولارەتی حاڵەتێکی ناچارییە،
ئەمە ئەگەر بێتوو هەلومەرجە گشتییەکان بێنەدی.”

چاپتەری
دووەمی ئەم توێژینەوەیە دەرکەوت پەیوەستە بە یەکێک لە پەرەسەندنە نایابەکانی
کۆزمۆلۆژیا لە کۆتاییەکانی سەدەی بیستەمدا، ئەویش بریتییە لە تیوری هەڵئاوسان، کە
دوایی مامەڵەی لەگەڵ دەکەم.

کاتێک
هۆوکین توێژینەوەکەی نوسی، مشتومڕی بیگ-بانگ/حاڵەتی نەگۆڕ یەکلایی نەبوبوەوە.
کۆزمۆلۆژیا هێشتا لقێکی زۆر تایبەتی ئەسترۆنۆمی بوو کە بە دەگمەن پەیوەندی هەبوو
بە زانستی گشتییەوە. بەڵام لە ساڵی 1965 وە، سەرتاپا هەموو ئەمانە گۆڕانی بەسەردا هات، دوای بڵاوبونەوەی
پەیپەڕێکی زانستی، کە دۆزینەوەی پاشخانی کۆزمۆیی مایکرۆیڤی راگەیاند، ئەویش بریتی
بوو لە هیسەیەکی رادیۆیی کزۆڵە لە هەموو ئاڕاستەکانی فەزاوە دەهات، ئەم دیاردەیە
بە جۆرێک تەفسیرکرا کە پاشماوەی تیشکدانەوەی گڕە مەزنەکەی بیگ-بانگ خۆیەتی.

سەیرکە،
ئەگەر تەسەورکەین زەمەن بە ئاراستەی دواوە، واتە گەڕانەوە بۆ ڕابردوو، دەجوڵێت، گەردون
لە بری کشان دەچێتەوەیەک(چڕدەبێتەوە)، ئەوا کاتێک هەموو شتێک پێکەوە دەهاڕڕێت،
گەرمتر دەبێت، ئەمەش زیاتر وەک چۆن هەوای ناو پەمپی پاسکیڵ دەپەستێنرێت، گەرمتر
دەبێت. بە پێچەوانەشەوە، کاتێک گاز (یان گەردون) دەکشێت، ئەوا هەواکەی فێنک دەبێت.
بەمجۆرە گەردون لە رابردوودا گەرمتر بووە. لە دوا ساڵانی 1940
کاندا، دوو توێژەری ئەمەریکی، بە ناوی راڵف ئەڵفەر و رۆبێرت هێرمانەوە، حساباتی
ئەوەیان کرد کە دەبێت گەردون لە سەرەتاکانی گڕەکەی بیگ-بانگدا – بێگومان ئەگەر
بیگ-بانگ بە راستی رویدابێت – دەبێت چەند گەرم بوبێت، ئنجا کەوتنە ئەو حساباتەی ئێستا،
واتە دوای ئەو هەمو کشانەی گەردون، دەبێت تیشکدانەوەکە چەند ساردبوبێتەوە. شرۆڤەی
ئەمە بریتی بوو لەوەی گەردون لە رۆژگاری ئەمڕۆدا بە نوزەیەکی رادیۆیی لاواز تەنراوە
کە پلەی گەرماکەی چەند پلەیەکی سەدی و بەرزتر نییە لە سفری رەها( کە دەکاتە -273 سەدی،
یان سفری کەڵڤن) هەروەک فڕنی زۆر ساردی مایکرۆیڤێکی وایە. بیرۆکەکە لە سەرەتاکانی 1950 کاندا
لە لایەن هاوکارێکی تریانەوە، لەوان بە تەمەنتربوو، جۆرج گامۆڤ ەوە تەبەنناکرا،
بەڵام بە زۆریش چووبووە خانەی بیرچونەوەوە، بەڵام تیشکە پێشبینیکراوەکە، بە رکەوت،
دوای دروستکردنی خشەخش لە سەر تەلەسکۆپە رادیۆییەکەیان، لە لایەن هەر دوو
ئەندازیاری رادیۆییەوە، ئارنۆ پێنزایس و رۆبێرت ویلسن دۆزرایەوە. کاتێک خەڵکەکە
بۆیان دەرکەوت چییان دۆزیوەتەوە، ئیتر هەموو لایەک لە کۆزمۆلۆژیدا کەوتنەخۆ و
ئایدیای بیگ-بانگیان بە رژد و جدی وەرگرت.

دوای
دوو ساڵی تر بەڵگەیەکی تری سەرەکی و تۆکمە لە قازانجی مۆدڵی بیگ-بانگ هاتە ئاراوە.
لە 1950 کاندا، فرێد هۆیڵ و هاوکارانی ئەوەیان خستەڕوو چۆن توخمە قورسە
کیمیاییەکان دەتوانن لە هایدرۆجین و هیلیۆمەوە، واتە هەر دوو توخمە سادەکەی نێو
ئەستێرەکان، دروست ببن( مەسەلەی بناوانی توخمە قورسەکان جێگای گومان و مشتومڕ بوو،
بەڵام ئەم مەتەڵە زۆر بە نایابی یەکلایی بوەوە، هەروەک دوایی لەم پرسە دەدوێم.)
ئەمە لە هەردوو مۆدڵی حاڵەتی نەگۆڕ و بیگ-بانگدا راستە، بە مەرجێک ئەستێرە هەبێت،
وەک دەستپێک، لە ئاوێتەی هایدرۆجین و هیلیۆم دروست بوبێت. بەڵام با بپسین ئەو
ئاوێتەیە لە کوێوە هاتووە؟ لە ناوەڕاستی 1960
کاندا، دیسانەوە هۆیڵ، بە کارکردن لەگەڵ رۆبێرت واگۆنەر و ویلیام فەولەر، دەریان
خست ئەو جۆرە بیگ-بانگە گڕاوییەی لە رۆژگاری ئەمڕۆدا تیشکداوەنەوەی باکگراوندی
چەند پلەیەکی سەدی سەروو پێوەری رەهای جێهێشتووە (واتە چەند پلەیەکی کەڵڤن)، بە
هەمان شێوە تێکەڵێک بەرهەم دەهێنێت کە 75% ی هایدرۆجینە و لە 25% یشی هیلیۆمە بۆ دروستکردنی یەکەم ئەستیرەکان – تەواو ئەو
تێکەڵەیەی پێویستە بۆ بونیاتنانی توخمە قورسەکان. ئەم ئەنجامانە لە کۆڕێکی
کامبریج، لە ساڵی 1967 دا، پێشکەشكران. ئا لەم کۆڕەدا بوو توێژەرێکی لاو لە نێو خەڵکە
میوانەکەدا ناوی ستیفن هۆوکین بوو، زۆر بە خرۆشەوە سوربوو لەسەر شرۆڤەی بیگ-بانگ
وەک روداوێکی راستەقینە، حساباتەکەشی لەمەڕ پرسی سینگولارەتی لە لەدایکبونی
زەمەندا گرنگ بوو و پەیوەستیش بوو بە دونیای واقیعەوە.

لێرەدا
شایانی ئەوەیە باسی ئەوە بکەم لەو رۆژانەدا، لای فەلەکناسان مەبەست لە ئایدیای بیگ-بانگ
چی بوو؟ تەنها تیوریستانی تیوری نسبی مەراقی سینگولارەتییان هەبوو. فیزیکناسان
وەها وێنای گەردونیان دەکرد کە ئەگەر پرۆسەی کشانی گەردون لەگەڵ ئاراستەی زەمەن
خۆیدا پێچەوانە بکەینەوە، واتە بە ئاڕاستەی ڕابڕدوو بگەڕێینەوە بۆ حاڵەتێک هەموو
شت پێکەوە بە هەمان چڕی، وەک ئەوەی لە ناوکی ئەتۆمدا هەیە، تۆپەڵ بێت، بەڵام
خەیاڵاتی ئەم فەلەکناسانە لێرەدا وەستا و چیتر بڕی نەکرد. لە کۆتایی 1960
کاندا، زانایان بە شێوازێکی ورد و درشت لە رەوشی مادە لە ئاستی چڕی ناوکی حاڵی
بوون، متمانەی تەواویان هەبوو کە حساباتەکانیان باش بوو، ئەگەر ئەوە لەبەرچاو
بگرین کە کشانی گەردون دوور لەم حاڵەتی چڕی ناوکییە رویداوە. ئەم حالەتی
سوپەر-چڕییە بە نزیکەیی یەک لەسەر سەد هەزاری چرکە دوای سینگولارەتی لەگەڵ
لەدایکبونی زەمەندا بوونی هەبووە، ئەمە ئەگەر رەچاوی ئەوە بکەین کە تیوری گشتی
نسبییەت راستە و هەر بە هەقەتیش سینگولارەتیەک بوونی هەبووە. ئنجا کەوتنە ئەوەی خۆ
ئەگەر توانیان تەفسیری هەموو شتێک بکەن، ئەو یەک لەسەر سەد هەزار چرکەیەی
لێدەرچێت، ئەوا خۆیان بە بەختەوەر دەزانن. بەمجۆرە، لە بناواندا زاراوەی بیگ-بانگ
ئیشارەبوو بۆ تەقینەوە لە ئەنجامی چڕی ناوکییەوە، دەستپێکی یەکەم یەک لە سەد هەزاری
چرکەکە کاتێک بووە پێش بیگ-بانگ. بەڵام لە ساڵی 1967 ،
شانبەشانی کارەکانی هۆیڵ و هاوکارانی لەمەڕ ئەو چەمکەی بە خوڵقاندنی ناوکییانەی
بیگ-بانگ ناسرا، شتێکی تریش رویدا کە کاریگەری هەبوو بەسەر کارەکانی هۆوکینەوە.

جۆن
گریبن

شێرکۆ
رەشید قادر کردویە بە کوردی.




سەلماندنی ئاینشتاین کە راست بوو!

ئیان مۆریسۆن. شوباتی 2008.
وەرگێران: شێرکۆ ڕەشید قادر

ئەم موحازەرەیە هەوڵدەدات ئەو هەستە لای ئنسان دروست بکات کە چۆن تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاین، لە نەوەد ساڵی رابڕدودا، لە هەمبەر هەمو تەجروبە تێڕامانەکانەوە وەک پایەیەکی تۆکمە و پتەو وەستاوە.

تیوری تایبەتی نسبییەتی
ئاینشتاین دەڵێت کە هیچ خێراییەک ناگاتە خێرایی ڕوناکی (3
x 10^5 km/s ). لەوانەیە تاقیکردنەوەیەک، وەک ئەوەی پێێ
دەگوترێت تەجروبەی خەیاڵبافی یان خەیاڵی، یارمەتیمان بدات بۆ زیاتر رونکردنەوەی
دیاردەکە. خۆ ئەگەر ئەمە مەسەلەکە بێت، ئەوا یاسای کێشکردنی نیوتن تەواو راست
نابێت. گریمان خۆر لە پڕ لە کار کەوت و هیچ وزەی تێدا نەما و کوژایەوە، ئەوا لە
سایەی تیوری کێشکردنی نیوتندا، زەوی لە ساتەوەختێکدا لە پێگەی خۆیدا نامێنێت و
بەرەو ئاراستەیەک هەڵدێت. بەڵام ئاینشتاین سەیریکرد شتەکە بەوجۆرە نییە، ئێمە لەسەر
عەرد نەک هەر نەمانی خۆرەکە دەبینین، بەڵکو کاریگەرییەکەی هەشت خولەک و نیوی
پێدەچێت تا دەگاتە لای ئێمە، چونکە روناکی خۆر ئەو زەمەنەی پێدەچێت تا دەگاتە سەر
عەرد، هەر بە هەمان شێوە، عەرد بۆ هەشت خولەک و نیوی تر لە ژێر کاریگەری هێزی
کێشکردندا دەبێت. ئنجا دوای ئەم زەمەنە خۆر بە یەکجارەکی لە چاو ئاوادەبێت، عەردیش
سەرشێتانە دەفڕێت و سەرگەردان دەبێت. بەمجۆرە، بۆمان دەردەکەوێت، هەرچی زانیارییەک
هەیە دەربارەی کێشکردن کە دەگوازرێتەوە بە خێرایی روناکی دەبێت. واتە پێویستە شتێک
بە فەزادا پەخش بێت بۆ ئەوەی زانیاری دەربارەی گۆڕان سەبارەت بە کایەی کێشكردن
بگوازرێتەوە. ئاینشتاین، بەمجۆرە بونی شەپۆلی کێشکردنی[1] کردە فەرزییەیەک کە
ئەم جۆرە زانیارییە دەگوازێتەوە. هەر وەک دوایی باسی دەکەین، هەبونی ئەم جۆرە
شەپۆلی کێشکردنە بە شێوەیەکی ناراستەخۆ پیشان دراوە و پێدەچێت کە زوتریش بەڵگەی
راستەوخۆ دەستەبەر بکرێت.

لە سالی ١٩١٥ دا ئاینشتاین تیوری گشتی[2] نسبی بڵاوکردەوە، ئەو تیورییەی لە بنەڕەتدا پەیوەستە بە پرسی تیوری کێشکردن. هەمو مادەیەک لە گەردوندا چوار دوری یان ڕەهەندی هەیە، ڕەهەندی فەزا کە ئەمیان بۆ خۆی سێ دوری، واتە درێژی، پانی و بەرزی لە خۆدەگرێت و پاشانیش ڕەهەندی چوارەم کە بریتییە لە زەمەن. بۆ ئاسانکاری زانایان زاراوەی فەزا – زەمەن بەکاردەهێنن. تیوری نسبی گشتی ئاینشتاین پێشبینی ئەوە دەکات کە ئەگەر بێتو، لە حاڵەتێکدا بارستایی بونی نەبێت، ئەوا فەزا سیمایەکی (تەخت)ی هەیە. ئەم جۆرە وەسفکردنە زیاتر بەسەر ڕویەکی دو ڕەهەندیدا دەسەپێت. بە واتایەکی تر ڕوناکی بە ڕاستە هێل دەگوزەرێت، واتە دو تیشکی ڕوناکی کە لە سەرەتاوە تەریبن، هەر بە تەریبی دەڕۆن و هەرگیز یەکتر نابڕن. خۆ ئەگەر لە فەزایەکی ڕو تەختدا سێگۆشەیەک بهێنینە بەرچاوی خۆمان، ئەوا کۆی گۆشەکانی ناوەوەی دەکاتە 180 پلە. لەم جۆرە سیستەمانەدا، کە بە سیستەمی فەرمی ناودەبرێن، لە ماتماتیکی تەقلیدیدا، جیومەتری ئەکلیدسی ڕاستە و ناتوانرێت ڕەت بکرێتەوە و لە ڕوی مێژوییشەوە بە جیومەتری ئەکلیدسی دەناسرێت. پێویستە ئەو ڕاستییەش بڵێین کە لە جیومەتری ئەقلیدسیدا چەمانەوە بڕەکەی سفرە.

خۆ ئەگەر ئێستا بارستاییەک
بخەینە دوتوێی هاوکێشەکەمانەوە، واتە لە فەزایەکدا کە سیستەمەکە ئەکلیدسییە، ئەوا ئەو
فەزایەی ڕویەکی تەختی هەبو دەبێت بە ڕویەکی چەماوەیی پۆزەتیڤی. خۆ ئەگەر دو هێڵی
ڕوناکی لە سەرەتادا تەریب بن ئەوا دوایی یەکدەگرن و دەبن بە یەک هێڵ، پاشان کۆی
گۆشەکانی سیگۆشەیەک لە ڕویەکی ئاوا چەماوەدا لە 180 پلە کەمتر دەبێت. نمونەیەکی
سادە و ساکار بۆ ئەم جۆرە فەزایە بریتییە لە تەبەقێک لاستیکی کشاو. ئەگەر بارستاییەکی
قورس بخەینە سەری ئەوا بەرەو ناوەوە دەچەمێتەوە و خۆ ئەگەر هەڵماتێک خل بکەینەوە
بە ناویدا، ئەوا لە جوڵەکەیدا ڕەوتێکی چەماوەیی لەخۆدەگرێت. بە هەمان شێوە، ئەو
فەزایەی کە دەوری خۆری داوە، سیمای چەماوەیەکی پۆزەتیڤی هەیە و عەردیش لە فەزای
چەماوەدا وەدوی ڕەوتی سروشتی خۆی دەکەوێت – هیچ هێزێک کارناکاتە سەری. 

ئەگەر
لە جیهانێکی گۆییدا بژین و دانیشتوانەکەی تەواو باوەڕیان بەوە بێت و دڵنیابن ڕوەکە
تەختە. بۆ نمونە و با بڵێین لە دەڤەری نزیک قوتبی باکور دەژین، لەم ناوچەیە، ڕوی
سەر عەرد بە تەواوی سافە و هیچ هێزێکی لێکخشاندن بونی نییە. دانیشتوانەکەی حەوامە(
هۆکارێکی گواستنەوەیە وەک بەلەم وایە و بنەکەی سافە) وەک هۆکاری گواستنەوە
بەکاردەهێنن، چونکە بنەکەی ساف و لوسە، هیچ جۆرە لێکخشانێک لەگەڵ روی عەردا دروست
ناکات و بە ئاسانی لە قوتبەکان دێت و دەچێت. ئەگەر دو حەوامە بهێنین، دوری
نیوانیان 10 کیلۆمەتر بێت و هەر یەکەشێان هەمان دورییان لە قوتبەکانەوە هەبێت.
ئنجا ئەم دو حەوامەیە لە هەمان ساتەوەختدا لەسەر بەفرەکە و بە ئاراستەی باکور
لێدەخورن، هەردوکیان لەسەر هێڵی تەریبن و هەمان رەوتیان هەیە. پاشان چونکە رێگە و
روەکەیان تەختە، ئەوا هەردولا چاوەڕوان دەکەن هەر هەمان دورییان لە یەکترەوە
هەبێت. بەڵام کاتێک هەردوک دەگەنە قوتبی باکور، لە پڕ هەردولا تەواو سەرسام دەبن
کاتێک سەیردەکەن بەیەکدا دەدەن. جا بۆ ئەوەی لەسەر باوەڕەکەی خۆیان بمێننەوە کە
دونیاکەیان تەختە ئەوا ئیمان بە هێزێک دەکەن، لەوانەیە ئەم هێزە ناوبنێن
”کێشکردن”، هەر ئەم هێزەش (لای ئەوان) بوە بە هۆی پێکدادانی هەردوک حەوامەکە.
هەر بە هەمان شێوە، خۆشمان پەنادەبەینە بەر هێزی کێشکردن بۆ تەفسیرکردنی ئەوەی
سەرنجی دەدەین و (بە هەڵە) دەڵێین فەزای سێ رەهەندی لە نزیک بارستاییەک تەختە، نەک
چەماوە.

کێشکردن هێزێكە خۆمان دەیخوڵقێنین بۆ تەفسیرکردنی ئەو دیاردانەی رودەدەن و خۆمان تۆماریان دەکەین ( وەکو چۆن هەسارەکان بە دەوری خۆردا دەسوڕێنەوە) بەو باوەڕەی کە فەزا تەختە، ئەمە لە کاتێکدا و هەر بە هەقیقەت نەک هەر تەخت نییە، بەڵکو پۆزەتیڤانە چەماوەیە.

یەکەم
تاقیکردنەوەی تیورییەکەی ئاینشتاین بریتی بو لە راڤەکردنی بەسەر رەوتی هەسارەی
زاوە (میرکۆری)دا. هەروەک چۆن یاسای یەکەمی کێپلەر لەمەر جوڵەی هەسارەکان پێمان
دەڵێت کە رەوتی سوڕانەوەی هەسارەی زاوە پێویستە فۆرمێکی هێلکەیی لەخۆبگرێت و خۆریش
دەکەوێتە جەمسەرێکی یەکێک لە فۆکەسەکانەوە. نزیکترین نوقتە کە هەسارەکە لە خۆر
نزیک دەبێتەوە پێی دەگوترێت پێریهێلیۆن و ئەگەر لە فەزادا هیچ هەسارەیەکی تر بونی
نەبێت خۆریش گۆیی بێت ئەوا بە جێگیری دەمێنێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، جەمسەر–تەختی oblateness خۆر و ئەو پشێوییەی بە هۆی هەسارەکانی ترەوە دوچاری دەبێت دەبێت
بە هۆی پێشكەوتنی رەوتەکەی – تەسەوری کڵێشەیەک بکە بە هۆی هەناسە-پێوێکەوە spirograph بەرهەم دێت. تێڕامانی ورد دەریخستوە کە بەهای تێڕامانی ئەم
پێشکەوتنە 5599.7
کەوانە چرکەیە لە سەدەیەکدا، کە ئەمەش لەگەڵ تیورییەکەی نیوتندا بە  بڕێ 43.0
  کەوانە چرکە لە سەدا ناتەبایە. دوای واریکردنی
تیورییەکەی ئاینشتاین وەک دەرەنجامێک رادەیەکی راستکردنەوە پێشکەشکرا کە بڕەکەی 42.98 ( 0.04 کەم یان زۆر) – تەواو ئەوەی پێویست بو بۆ لابردنی دیاردە
نائاسییەکە.

دوایی
دەرکەوت کە دەکرێت تیورییەکەی ئاینشتاین بخرێتە بواری تاقیکردنەوەوە، ئەویش لە
رێگای رامان لە ئەستێرەکان کاتێک لە خۆر نزیک دەبنەوە. تیوری ئاینشتاین پێشبینی
ئەوە دەکات کە مەوقیعی ئەستێرە هەرە نزیکەکان بە بڕی کەوانەیی  1.7 لادانییان بەسەردا دێت، یاخود بەم بڕە
کەوانەییە لادەدەن. پێویستە ئیشارە بدەین بەوەی نیوتنیش ( هەرچەندە بۆ مەبەستی
جیاوازبوە) هەمان شتی پێشبینی کردوە کە شەپۆلی روناکی کاتێک بە لای خۆردا
گوزەردەکات لاری تێدەکەوێت، بەڵام کاریگەری ئەوەی ئاینشتاین دەگەڕیتەوە بۆ پشێوی
لە فەزا – زەمەندا و جگە لەوەی ئەو بڕەی لە تیورییەکەی ئاینشتایندا هەیە دو
ئەوەندەی ئەوەیە کە لە تیورییەکەی نیوتندا بەدی دەکرێت.

ئنسان
تەنها لەو کاتانەدا دەتوانێت مەوقیعی ئەستێرەکان لە نزیک خۆرەوە بپێویت کە خۆر خۆی
دەچێتە قۆناغی خۆرگیرانی تەواوەوە. بەمجۆرە، دوای بڵاوبونەوەی تیورییەکەی
ئاینشتاین، دەبینین هەردوک خۆرگیرانی ساڵانی 1919 و 1922 رۆڵێکی بەرچاویان گێرا لە
مێژوی زانستدا. بە شێوەیەکی جەوهەری، پلانەکە زۆر سادەبو. بەر لە خۆرگیران، چەند
وێنەیەکی ئاسمان بگرە، پاشان لە ساتەوەختی خۆرگیرانی تەواودا هەمان وێنەی ئاسمان
بگرە، تەنها ئەوکاتەی ئەستێرەکان لە نزیک مەوقیعی خۆرەوە دەبینرێن، ئنجا مەوقیعی
ئەستێرەکان لە هەردو حاڵەتەکەدا بەراوردبکە.

سێر
ئارتەر ئێدینتن[3] ( 1882 – 1944) رابەری ئەو
دو گروپەی کرد کە خۆیان تەرخانکرد بۆ توێژینەوە لە پرسی چەمانەوەی روناکی ئەو
ئەستێرانەی لە کاتی خۆرگیراندا بە لای خۆردا رەتدەبن. گروپی یەکەم گەشتیان کرد بۆ
دورگەی پرینسپێ، لە  دەریای ئەتلانتی، ئەو
کاتە بەشێک بو لە کۆڵۆنی پورتوگال، لە کاتێکدا، بۆ هەمان مەبەست، گروپی دوەم
رەوانەی دەڤەری سۆبرال، لە بەرازیل کرا بۆ ئەوەی لە کاتی خۆرگیرانەکەدا وێنەی
دەڤەرەکانی نزیک خۆر بگیرێت و دواییش وێنەکان بخرێنە ژێر لێکۆڵینەوە. خۆشبەختانە،
لە ساتەوەختی خۆرگیرانی تەواودا، خۆر خۆی دەچێتە بەردەم کۆمەڵە ئەستێرە هێشوی
هایدس  Hyades ، بەمجۆرە کایەیەکی چڕی ئەستێرەیی حزوری دەبێت و ئنسان دەتوانێت
بە ئاسانی پێوانەکانی خۆی ئەنجام بدات. پاشان ئەم پێوانانە بۆ هەر ئەستێرەیەک
دەگریت لە کایەکەدا لەگەڵ ئەو پێوانەدا بەراورد دەکرێت کە پێش خۆرگیرانەکە
ئەنجامدراوە، ئەمەش لە رێگای وێنەگرتنی وردەوە کارەکە مەیسەر دەبێت. ئەو
تەلەسکۆپانەی لەم پرۆژەیەدا بەکاردێن دەستی بون (واتە مانوێڵ بون و بە دەست
هەڵدەگیران و ئیش پێدەکران)، ئەمەش وردەکاری کارەکەی سنوردارکردبو. وێنەکانیش
پێویست بو لە شەواندا بگیرێن، بێگومان هەواکەی زۆر لە هی رۆژ ساردتربو. تەنانەت
ئەگەر ئەم گرفتانەش پەراوێز بخەین، ئەوە تاقیکردنەوەکان هەروا ئەرکێکی ئاسان نەبون.
ئەو لادانە چەمانەوەییەی کە بڕەکەی  1.6 کەوانە
چرکەیە[4]
پێویستە بەراورد بکرێت لەگەڵ قەبارەی نمونەیی وێنەی ئەو ئەستێرەیەی لە عەردەوە
سەرنجمانداوە( هۆی ئەمەش دەگەڕیتەوە بۆ پشێوی لەو فشارە یاخود پاڵەپەستۆیەی بەدی
دەکرێت) کە بڕەکەی 1 بۆ 2 کەوانە چرکەیە.

ئەنجام
و داتای تێڕامانەکان لە رۆژگاری خۆیاندا بە تەواوی مایەی رەزامەندی نەبون[5].
ئەو تەلەسکۆپانەی بۆ ئەم مەبەستە خرانەگەڕ لە دەڤەری پرینسیپێ 16 تەبەقیان
لەخۆدەگرت، بەڵام ئەو شەوانە پەڵە هەور لە دەڤەرەکە هەبون، ئەمەش بو بە هۆی
کەمکردنەوە و دابەزینی بڕی کواڵەتی و جۆری تەبەقەکان. دو لە تەبەقەکان، کە هی
پرینسیپێ بون، سەرباری ئەوەی لە باری جۆرییەوە باش نەبون، ئەوەیان خستەرو کە
تێکڕای بڕی لادانی روناکییەکە  1.6 کەوانە
چرکە بون. لە ناوچەی سۆربالی بەرازیلیش، دو تەلەسکۆپ هەبون، هەرچەندە وەزعیان زۆر
باش بو، بەڵام بە هۆی گۆڕانی پلەی گەرما و کەشەوە وێنەی ئەستێرەکان زۆر ساف و رون
نەبون. بەمجۆرە زەحمەت بو ئنسان بتوانێت پێوانێکی ورد دەستەبەر بکات، ئەوەی
بەرهەمهات بریتی بو لە 0.93 کەوانە چرکە، ئەویش بە نزیکەیی. ئامرێکی تری 10
سەنتیمەتری، هەرچۆنێک بو، توانی 8 تەبەقی فۆتۆگرافی رون بەرهەم بهێنێت، ئەمەش
تێکڕای لادانەکەی بریتی بو لە 1.98 (0.12 ±) کەوانە چرکە. خۆ ئەگەر هەر هەمو
داتاکان بخەینە سەر یەک، ئەوا ئەنجامەکان نابنە مایەی رەزامەندی و قایلبونی
لایەنەکان، بەڵام ئێدینتن، دوای پێشکەشکردنی تۆزێک بەهانە، ئەنجامەکانی تەلەسکۆپە
گەورەکەی سۆبرالی پەراوێزخست و بەهایەکی زیاتری خستە سەر ئەوانەی پرینسیپێ( کە خۆی
تۆماری کردبون). لە تشرینی دوەمی 1919 دا، ئێسینت، کە هەر خۆی سەرۆکی کۆمەڵەی
شاهانە بو، لە کۆڕێکی زانستی زۆر گەورە و فراواندا سەرکەوتنی پرۆژە و گەشتەکەیان
راگەیاند و شتەکەش وەک بەڵگەیەکی تۆکمە بۆ راستی و دروستی تیوریی گشتی نسبییەتی ئاینشتاین
بڵاوبوەوە. بەمجۆرە لە شەو و رۆژێکدا ئاینشتاین بو بە بەناوبانگترین زانا و
کەسایەتی گۆی زەوی. لە کاتی خۆیدا، چەندین زانا، هەستیانکرد کە هۆکاری زۆر ماقوڵ
لە ئارادا هەبون کە بە چاوی گومانەوە لەو تێڕامانانە بڕوانن کە توانستی سەلماندنی
تیورییەکەی ئاینشتاینیان بە وردی هەبێت.

لە ساڵی 1922، گروپێکی تر
لە ”بنکەی فەزایی لیک”وە ئامادەکرا و گەشتێکی تر رێکخرا، سەرۆکی ئەمجارە ویلیام
کامبێڵ بو. کاتێک خۆرگیرانی تەواو رویدا، گروپەکە کەوتە سەرنجدان و تۆمارکردنی
داتاکان. ئەمجارە بە وردی لادانی ئەستێرەییان تۆمارکرد و بڕەکەی  1.72 (±0.11٠) کەوانە چرکە بو.
کامبێڵ وەها بیریکردەوە کە تیورییەکەی ئاینشتاین هەڵەیە، بەڵام کاتێک تەجروبەکەی
بە تەواوی پێچەوانەی بیروڕاکەی سەلماند، یەکسەر دانی بە هەڵەکەی خۆیدا نا و دواییش
پشتگیری خۆی بۆ تیوری نسبیەتی ئاینشتاین راگەیاند.

ئەگەر بارستایی خۆر
توانستی دروستکردنی لادانێکی بچکۆلەی لە مەوقیعی تەنێکی دوردا هەبێت، ئەوا بە
هەمان شێوە بارستایی گالاکسییەکیش هەمان شت ئەنجام دەدات. جارجار گالاکسییەک لە هێڵی
بەرچاو و دیاری تەنێکی دورترەوە نزیک دەبێتەوە. بارستایی گالاکسییەکە دەبێت بە هۆی
خوڵقاندنی پشێوییەک لە فەزای دەروبەر و ”هاوێزەی کێشکردن  Gravitaional
lens  ”
دروست دەکات. ئەم هاوێزەیە وێنەی جیاجیای تەنە دورەکە دروست دەکات، ئەم وێنانە بەندن
لەسەر مەوقیعی نسبی تەنەکە. جگە لەمەش ئەم هاوێزانە دەتوانن روناکییەکەیان یان
پەخشە رادیۆییەکەیان وەک چەماوە یان ئەڵقە بڵاوبکەنەوە – ئەمانە بە ئەڵقەکانی
ئاینشتاین ناودەبرێن. لە ساڵی 1977 دا، تێڕامانەکانی تەلەسکۆپی لۆڤێڵ لە جۆدرێل دو
کوەیزاری Quasar  دۆزییەوە کە مەوقیعەکانیان نزیک بو لە گالاکسییەوە.
کوەیزەرەکان سەرچاوەی رادیۆیی زۆر گەشی دورن و وەک ئەستێرە لەسەر تەبەقە
فۆتۆگرافییەکان بەرچاودەکەون – کەواتە ناوی تەواویان بریتییە لە ” تەنی کوازی
ئەستێرەیی ” کە بە مانای ” لە ئەستێرە دەچێت” دێت. بەلام ئێستا بە ”جوت کوایزەر
ناودەبرێن، هەر زوش دەرکەوت کە ئێمە دو سیمای یان دو وێنەی هەمان تەن دەبینین.
بەڵام جیاوازییەکی پەنهان هەیە، ئەویش ئەو رەوتەی لە فەزادا لە نێوان ئێمە و کوایزەردا
لە یەکێک لە وێنەکاندا هەیە زۆر درێژترە لەوی تر، ئەویش بە دورایی 417 رۆژ روناکی.
واتە، لە دو کاتی جیاوازدا دەیبینین – کە بە 417 رۆژی روناکی جیاکراونەتەوە.
بەمجۆرە کات و فەزا کارلێک دەکەن، هەر بۆیەش لە تیورییەکەی ئاینشتایندا شتێکی لێک
دانەبڕاون.

لەوانەیە ئنسان وەها
بیربکاتەوە و بپرسێت چۆن جیاوازی زەمەنی دەپێورێت. –
کوەیزەرەکان بریتین لە گالاکسی زەبەلاح و لە ناو جەرگەی
دڵیاندا ”چاڵە رەشێکی مەزن”یش هەیە. هەرچی وردەواڵە و مادەی تری ئەستێرەیی و
خاشاکی تر هەیە دەڕژێنە نێو چاڵە رەشەکەوە و دەبن بە سەرچاوەی وزە بۆ کوەیزەرەکان.
پاشان کە رێژەی بەکاربردنی مادە دەگۆڕێت و ئەو وزەیەش لە چاڵی رەشەوە پەخش دەبێت
دەگۆڕێت. دەرەنجامی ئەمەش بریتییە لە گۆڕانی شەوقەکە لەگەڵ زەمەندا. بۆ نمونە،
گریمان وێنەیەک وەربگرین، روناکی ئەم وێنەیە دورترین مەودای بڕیوە و دەبینین
قەبارەکەی لە سەدا دە زیادیکردوە. پاشان دەبینین وێنەکە، لە کاتێکدا کە
روناکییەکەی مەودایەکی کەمتری بڕیوە، کەچی هەر بە هەمان بڕ زیادیکردوە. بەمجۆرە کە
چەماوەی درەوشانەوەکانی دو وێنەکە بەراورد دەکەین، ئەوا کاتێک جیاوازی
زەمەنییان  417 رۆژبو، وێکچونێک بەدی
دەکەین.

لە ساڵانی شەستەکاندا ئیروین شاپیرۆ بۆی دەرکەوت کە رێگایەکی تر هەیە، زۆر بە قودرەتتر و وردترە بۆ تاقیکردنەوەی تیورییەکەی ئاینشتاین. شاپیرۆ، کە رابەری ئەسترۆنۆمی راداری بو لەو رۆژگارەدا، بۆی دەرکەوت ئەو زەمەنەی شەپۆلی راداری بۆ چون و گەڕانەوە بۆ هەسارەیەک پێێ دەچێت، کاتێک بە لای خۆردا گوزەردەکات ئەوا خۆر کاریگەری لەسەر هەیە. لە وێنەی (ئەلف) دا، رەوتێکی راستەوخۆ دەبینین کە شەپۆلی رادار دەچێت بۆ مارس و دێتەوە، لێرەدا ئەگەر حسابی ئەوە بکەین کە خۆر حزوری نییە و وەک دەرەنجامێکیش، فەزا تەختە. لە وێنەی (بێ)دا، رەوتەکە لەسەر دایەگرامەکە ئەوەمان نیشان دەدات کە بە هۆی چەمانەوەی فەزاوە، رادارەکە شەپۆلەکە دەنێرێت بەلای چەپدا و لاری نمایش دەکات و ناگاتە مارس. لە وێنەی (وێنەی c )، ئەو شەپۆلەی دەگاتە مارس دەردەکەوێت، رەوتەکە کەمێک بە لای راستی مەوقیعی راستەقینەیدا شکاوە، بە جۆرێک کە چەمانەوەی فەزا نزیک لە خۆرەوە بە ئاراستەی مارس دەیجوڵێنێت. سەداکە لە گەڕانەوەدا هەر هەمان رەوت دەگرێتەبەر. بەمجۆرە ترپەکە دەبێت رێگایەکی درێژتر بەرەو مارس و گەڕانەوە بگرێتەبەر، ئەمە لە کاتێکدا ئەگەر خۆر وجودی نەبێت ئەوا کاتێکی درێژتر دەخایەنێت. بەمجۆرە ترپەی رادارەکە تاقیکردنەوەی نایابی تیورییەکی ئاینشتاین دەسەلمێنێت.

گەلێک
تاقیکردنەوەی تر بە هۆی بەکارهێنانی ئامێرە زەمەنییەکەی شاپیرۆ ئەنجامدراوە، ئەویش
لە رێگای چاودێریکردن و سەیرکردنی ئەو ئیشارانەی لە کەشتییە ئاسمانییەکانەوە دێن
کاتێک لە خۆر نزیک دەبنەوە. لە ساڵی 1979 دا، لە ئامێری شاپیرۆدا جۆرە وردییەک
(کەرتێک لە هەزاردا) پێوانەکرا، ئەویش دوای تێڕامان لەو ئیشارانەی لە کەشتییە
ئاسمانییەکانی ڤایکین لە مارسەوە دەهاتن. لەم دواییانەشدا زانایانی ئیتالیا، دوای
بەکارهێنانی داتاکانی کەشتی ئاسمانی کاسینی، دوای ئەوەی گەشتەکەیان بۆ زوحەل
ئەنجامدا و ئەم داتایانەیان لە ساڵی 2002 دا بە ناسا بەخشی بۆ توێژینەوە و
تێڕامان. دوایی سەلماندیان کە تیوری گشتی نسبی ئاینشتاین راستە، ئەمە لە کاتێکدا
ئەنجامەکەی لەسەدا پەنجا باشتر بو لە هەمو پێوانەکانی لەوەبەر. لەو کاتەدا زەوی و
کەشتییە ئاسمانییەکە لە بەرامبەر خۆردا بون دوری نێوانیان یەک بلیۆن کیلۆمەتر
زیاتربو. زۆر بە وردی ئەو گۆڕانکارییە زەمەنییەیان پێوانەکرد لە گەشتە
دەورانییەکەیدا بڕی، ئەویش  کاتێک لە خۆر
نزیک بوەوە و بە لایدا تێپەڕی. لە بنکەی فەزایی گۆڵدستۆن لە کالیفۆنیا سیگناڵێک
نێردرا بۆ ئەو کەشتییەی زۆر دور لەولای خۆرەوە بو، لەوێش ئیشارەکەی قۆزتەوە و
گەڕایەوە بۆ بنکەی فەزایی گۆڵدستۆن. تەکنیکی نوێ توانای بەخشی بە کاریگەرییەکانی
ئەتمۆسفێری خۆر لەسەر سیگناڵەکە بسڕێتەوە و بەمەش توانیمان زەمەنی گەشتەکەمان بۆ
چون و هاتنەوە زۆر بە وردی دەست بکەوێت. تاقیکردنەوەکەی کاسینی تیورییەکەی
ئاینشتاین بە نسبیەتێکی وردی بیست بەش لە ملیۆنێک پشڕاست کردەوە.

هەرچەندە
GPS  بۆ مەبەستی تیورییەکانی ئاینشتاین نین، بەڵام لە
راستیدا وێنەیەکی جوانی ئەم تیورییانە نمایش دەکەن، خۆ ئەگەر ئەم تیورییانە لەبەر
چاو نەگرین و هیچ حسابێکیان بۆ نەکەین، ئەوا ئەم سیستەمی ( GPS جی پی ئێس)انە هیچ ئیش ناکەن. جی پی ئێسەکان لە بنەڕەتدا بە هۆی
ئیشارەتی تەوقیتکراوی وردەوە کاردەکەن کە لە بورجی ئەو سەتەلایتانەوە دێن بە دەوری
زەویدا دەسوڕێنەوە. کاتێک سەتەلایتەکان ئیشارە زەمەنییەکانیان دەنێرن،
مەوقیعەکەیان دەزانین و ئنجا لەسەر روی زەوی دەتوانین دورییەکانیان حساب بکەین،
پاشان مەوقعی ئەو شتە لەسەر روی زەوی دەزانین لە کوێدایە. ئیشارە زەمەنییەکان لەو
سەعاتە ئەتۆمییە هایدرۆجیننانەوە دێن کە لە هەمو سەتەلایتێکدا هەین. بە بەرزی
نزیکەی بیست و دو هەزار و دو سەد کیلۆمەتر و بە خێرایی چواردە هەزار کیلۆمەر لە
چرکەیەدا بە دەوری عەرددا دەسوڕێنەوە. هەردوک ئەم حاڵەتانە شتێکی نایابن. تیوری
تایبەتی نسبییەتی ئاینشتاین پێمان دەڵێت ئەگەر لە پێگەیەکی وەستاوەوە سەرنج لە
سەعاتێک بدەین لە حاڵەتی جوڵەدایە، ئەوا زەمەنەکە وا دێتە بەرچاو کە خاو دەروات.
وەک ئەنجامێک، ئەگەر مەیزەری هایدرۆجینییەکە[6]
وەها ورد تەوقیت کرا کە ئیشارەیەکی زەمەنی وردمان بداتێ، ئەوا وەها دێتە بەرچاو کە
لە کاتی سورانەوەیەکەیدا رۆژانە حەوت مایکرۆچرکە خاو دەڕوات. بەمجۆرە بۆ زاڵبون
بەسەر ئەم جیاوازییەدا، ئنسان دەتوانێت لەسەر روی زەوی سەعاتەکە لەسەر ئەو بنەمایە
پێش بخات کە لە کاتی سوڕانەوەیدا بە هەمان رێژەی پێویست تێپەڕدەبێت.

بەڵام
ئەمە تیوری گشتی نسبیەتی ئاینشتاین فەرامۆش دەکات. لە بەرزی 20200  کیلۆمەتردا بەهای تاودان، بە هۆی کێشکردنەوە، بە
بەراورد بەوەی سەر روی زەوی، بە رێژەی یەک لەسەر چوار کەم دەکات. سەعات لەو
مەوقیعانەدا کە کایەی هێزی کێشكردن تێێدا لاوازە خێراتر دەڕوات، ئەم کاریگەییەش
سەعاتەکە وا لێدەکات رۆژانە 33 مایکرۆچرکە خێراتر بڕوات. ئنجا بۆ ئەوەی بە رێکی و
راستی بروات و پێش نەکەوێت، ئەوا کاتێک لەسەر عەردین، پێویستە سەعاتەکە بە جۆرێک
تایم بکەین کە نزیکەی 28 مایکرۆچرکە خاوتر بڕوات.

پێشکەوتنێکی
گەورەی داهاتو لەمەڕ تاقیکردنەوەی تیورییەکەی ئاینشتاین تەریب بو لەگەڵ یەکەم
دۆزینەوەی ”پۆلساری دوانەیی” لە لایەن رەسڵ تەیلەر و جۆزێف هەڵسەوە لە ساڵی 1974
دا. وردبونەوە لە ژیانی پۆڵسارەکان دەروازەیەکە سەبارەت بە بناوان و خەسڵەتییان بە
شێوەیەکی نیزامی. لە دوا قۆناغەکانی ژیانیاندا، کارلێکی ناوکی لە کرۆکی ئەستێرە
زەبەڵاحەکاندا دەبێت بە هۆی کەڵەکە بونی توخمی ئاسن، ئەو توخمەی جێگیرترین ناوکی
هەیە. کاتێک کرۆکی هەمو بارستاییەکەی دەگۆڕێت بۆ ئاسن، کارلێکی ناوکی دەوەستێت و
کێشکردن بە ئاراستەی ناوەوە دەبێت بە هۆی هەرەسهێنانی کرۆکەکە. زۆربەی هەرە زۆری پرۆتۆنەکان
لەگەڵ ئەلکترۆنەکاندا کارلێک دەکەن و نیوترۆن پێکدەهێنن، سەرەنجامیش، کە تیرەی
کرۆکەکە دەگاتە نزیکەی بیست کیلۆمەتر، ‘فشاری پیسبونی نیوترۆن’ ناهێڵێت چیتر
ئەستێرەکە هەرەس بهێنێت. هیچ جێگای سەرسوڕمان نییە، ئەو تەنەی دروست دەبێت پێێ
دەگوترێت ئەستێرەی نیوترۆن. چڕییەکەی لە ئاسابەدەر بەرز و زۆرە – بارستایی یەک سانتیمەتر
سێجا دە ئەوەندەی چیای ئەڤریست گەورەترە – و کایەیەکی موگناتیسی زۆر بەهێزیشێ
هەیە، لەوانەیە شەش سەد تریلیۆن جار ئەوەندەی هێزی موگناتیزی زەوی بێت. ئەستێرەکە
و کرۆکەکەشی لە بناواندا زۆر بە خاوی دەسوڕێنەوە، بەڵام کە کرۆکەکە هەرەس دەهێنێت،
یاسای پاراستنی تەوژمی گۆشەیی دەبێت بە هۆی بەرزبونەوەی خێرایی سوڕانەوەی کرۆکی
ئەستێرەکە بە شێوەیەکی لە ئاسابەدەر، لەوانەیە، هەر لە سەرەتادا ئەم خێرایی
سوڕانەوەیە بگاتە دە جار لە چرکەیەکدا.

عادەتەن
جەمسەری کایەی موگناتیسی ئەستێرە نیوترۆنەکە بەرەو جەمسەری سوڕانەوەکەی
لاردەبێتەوە. ئەم کایە موگناتیسییانە کە دەسوڕێنەوە دەبن بە هۆی تاودانی تەنۆلکەکان،
ئەمانیش خۆیان دەبن بە هۆی سەرهەڵدانی تیشکی رادیۆیی، لە هەندێک حاڵەتدا تیشکی
ئێکسیشیان X-Ray
لەگەڵدایە. هەردو تیشکەکە، یەکێک لە جەمسەری موگناتیسی باکور و ئەوی تریش لە
جەمسەری موگناتیسی باشور، وەک چرای دەریا ئاسمان تەی دەکەن. خۆ ئەگەر یەکێک، یان
هەردوک لەم تیشکانە بە لای مەوقیعی زەویدا تێپەڕن، ئەوا تەلەسکۆپی رادیۆیی سەر
عەرد ترپەیەکی کورتی وزەیی  کەشف دەکات. بەمجۆرە
ئەم ئەستێرە نیوترۆنە تیشکدەرانە زۆر بە خێرایی ناوی پۆڵساریان بەسەردا بڕا. نمونەیەک
لەم جۆرە ئەستێرانە لە ساڵی 1967  لە لایەن
جۆسلین بێڵڵەوە دۆزرایەوە. ئەو تیشکە ( وزەییە) ی لە ئەستێرەی نیوترۆنی پۆڵسارەوە
پەخش دەبێت (وزەکە) لە سیستەمەکەوە هەڵدەمژێت و سوڕانەوەکەشی هێدی هێدی
خاودەبێتەوە. بەڵام، هەروەک خۆشت تەسەوری دەکەیت، وزەی سوڕانەوەییەکەی لە تەنێک کە
بارستاییەکەی 1.4ی بارستایی خۆرە بە رێژەی 10 خولانەوە لە چرکەیەدا دەخایەنێت، زۆر
گەورەیە، بەمجۆرە رێژەی خاوبونەوە زۆر هێواشە، هەر بۆیەش دەبینین پۆڵسارەکانیش
سەعاتی باش دروست دەکەن – کە وەک سەعاتی ناوکی وایە لەسەر عەرد. لە راستیدا کاتێک
یەکەم پۆڵسار دۆزرایەوە، سەرەتا کەس باوەڕی نەدەکرد کە دیاردەیەکی سروشتی لەوانە
ببێت بە هۆی سەرەهەڵدانی ئەم جۆرە ترپە زەمەنییە وردانە، تەنانەت گومانی ئەوەیان
لا دروستبو کە لەوانەیە ئیشارەیەک، هیمایەک بێت لە رەگەزێکی مەخلوقاتی سەیری فەزای
ترەوە دێت. یەکەمجار، ناوە نافەرمییەکەی بریتی بو لە LGM1
 پیاوی
سەوزی بچکۆلە ژمارە یەک ( Light Green Man).

پۆلسارەکان،
چونکە سەعاتی ئەوەندە وردن، بون بە ئامرازێکی بە نرخ بۆ تەجروبەکردنی تیورییەکەی
ئایشتاین. لە سیستەمی ‘پۆلساری دوانەیی’ دا، کە دوایی لە لایەن تەیلەر و هەڵسەوە
دۆزرانەوە، بارستاییەکەی 1.4 ئەوەندەی بارستایی خۆرە بە دەوری ئەستێرەیەکی تردا
دەسوڕێتەوە کە هەمان بارستایی هەیە. بەمجۆرە ئەمانە لە دو ئەستێرە پێکهاتون و بە
دەوری یەکتردا دەسوڕێنەوە. تیوری گشتی نسبییەت پێشبینی ئەوە دەکات کە سیستەمی لەم
جۆرە شەپۆلی کێشکردن پەخش دەکەن، شەپۆلێک کە بە بارتەقای گەردوندا و بە
خێرایی روناکی بڵاودەبێتەوە. هەرچەندە کەشفکەری ئەم جۆرە شەپۆلانە لە حاڵی حازردا
لە کاردان بۆ دۆزینەوەی ئەم شەپۆلانە( لە مانگی ئەیلولی 2015 دا ئەم شەپۆلانە دۆزرانەوە)، بەڵام شەپۆلەکان خۆیان زۆر لاوازن و
بە شیوەیەکی راستەوخۆ زەحمەتە کەشف بکرێن. لەگەڵ ئەوەشدا شەپۆلەکانی کێشکردن
ئەنجامێکی کاریگەر دروست دەکەن کە دەتوانرێت ئەم کاریگەرییە کەشف بکرێت. وەک
دەرەنجامی تیشکدانەوەی شەپۆلی کێشکردنەکەش، سیستەمە دوانەییەکە وزە بە فیڕۆدەدات،
ئنجا دو ئەستێرەکە هێدی هێدی بە شێوەی حەلزۆنی بە ئاراستەی یەکتر دەجوڵێن. ئەگەر
ئەو حەقیقەتە لەبەرچاو بگرین کە یەکێک لەم تەنانە پۆڵسار بێت، ئەوا ئەو دەرفەتەمان
پێ دەبەخشیت کە زۆر بە وردی رادەکانی (پارامیتەریەکانی) سوڕانەوەی سیستەمەکە دیاری
بکەین. هەمو تێرامانەکانی چل ساڵی ڕابڕودو، هەر لەو کاتەوە کە یەکەمجار
دۆزرانەوە،  ئەوە پیشان دەدەن کە دو تەنەکە
بە هێواشی و بە شێوەی حەلزۆنی لە یەکتر نزیک دەبنەوە، ئەمانە تەواو کۆک و تەریبە
لەگەڵ پێشبینییەکانی ئاینشتاین. تەیلەر و هەڵس ( Taylor
and Hulse)، هەردوکیان لە ساڵی 1993 دا، خەڵاتی
نۆبڵیان لە فیزیکدا وەرگرت، چونکە بەرهەمێکی نایابیان لەم بارەیەوە پێشکەشکردوە.

سیستەمێکی تری پۆلسار ئەوەیە کە هەردوک تەنەکە لە سیستەمەکەدا
پۆلسارن، ئەم سیستەمە بە ‘جوت پۆلسار ‘ ناودەبرین و هەتا ئێستا سەختترین تەجروبەی
لەمەڕ تیوری گشتی نسبی ئاینشتاین بەرهەمهێناوە. ئەم
سیستەمە لە ئامارێكدا دۆزرایەوە کە لە بنکەی تەلەسکۆپی پارکس، لە ئوسترالیا
ئەنجامدرا، ئەویش دوای ئەوەی شیکاری ئەو داتایانەی لە بنکەی فەزایی زانکۆی مانچستەرەوە
پێگەیشت. دوای بەکارهێنانی گەلێک سوپەر-کۆمپیوتەر بۆ شیکاری داتاکان، لە سالی 1903
دا جوت پۆلسارەکان دۆزرانەوە. ئەم سیستەمە لە پۆلسار پێکهاتوە، بارستایی
هەریەکەیان 1.25 و 1.34 ئەوەندەی بارستایی خۆرە و رێژەی سوڕانەوەشیان 2.8 چرکە و
23 میلی-چرکەیە. هەمو 23 سەعات جارێک بە 
تەوەری گەورە، کە لە تیرەی خۆر بچوکترە، بە دەوری یەکتریدا دەسوڕێنەوە. هەردو
ئەستێرە نیوترۆنییەکە بە خێرایی 0.01 ی خێرایی روناکی دەجوڵێن، هەر ئەمەشە وای
کردوە کە سیستەمەکە کاریگەرییەکانی تیوری گشتی نسبی تێێدا لە هەمو سیستەمێکی
زانراوی تر رون و ئاشکرابێت. ئا لەم ساتەدایە کە تیوری گشتی نسبییەت پێشبینی ئەوە
دەکات کە دو ئەستێرە نیوترۆنییەکە رۆژانە 7 ملیمەتر بە ئاراستەی یەکتر و بە
شێوەیەکی حەلزۆنی دەجوڵێن. ئەو تێڕامانانەی لەو رۆژگارە و لە سەرتاپای دونیادا
ئەنجامدراون، لە نێویاندا تەلەسکۆپی لۆڤێڵ لە کەناری چێدرلل لە مانچستەر، بە وردی
ئەوە دەردەخەن کە پێشبینییەکانی باسی دەکەن.

لە
راستیدا  دەکرێت پێنچ لە پێشبینییەکانی تیوری
گشتی نسبییەت لەم سیستەمە نایابەدا تەجروبە بکرێن. ئەوەیان کە ئاستێکی بەرزی
وردەکاری دەستەبەرکرد بریتی بو لە پێوانەکانی شاپیرۆ (کە دواکەوتنی شاپیرۆ Shapiro delay بەناوبانگە). خۆشەبەختانە، روتەختی  سوڕانەوەی دو پۆڵسارەکە لە کەناری ئێمەدان. بەمجۆرە،
کاتێک یەکێک لە دو پۆڵسارەکە لە دورترین مەودای ئێمەدایە، ئەوا ترپەکانی کە بە لای
ئەوی تردا دەگوزەرێت، لە رەوتەکەیدا لە تەلەسکۆپە رادیۆییەکانی ئێمە نزیک
دەبێتەوە. بەمجۆرە پیوستە رەوتێکی فەزای جەماوەیی زیاتر بە دەوری ئەستێرە نزیکەکەی
تردا ببڕن، ئەمەش دەبێت بە هۆی دواکەوتنیان بە بڕی 92 میللی–چرکە. پێوانی زەمەنی
ئەم دیاردە گرنگە بە رێژەی وردی 0.05 لە سەدا لەگەڵ تیوورییەکەدا کۆکە. بۆیە
دەبینین ئاینشتاین بە لایەنی کەمەوە لە سەدا 
99.95 راست بو.

وردە
وردە کە دو ئەستێرە نیوترۆنەکە لە یەکتر نزیک دەبنەوە، لە ئایندەدا و لە خاڵێکدا
یەکدەگرن بۆ پێکهێنانی ئەوەی لە رۆژگاری ئەمڕۆدا پێی دەگوترێت چاڵی رەش. دواجار کە
دەبن بە یەک شەپۆلی کێشکردن ”تسونامیی”دروست دەبێت . قوردرەتی پێشبینیکراوی ئەم
شەپۆلی کێشکردنە بەسە بۆ ئەوەی لە لایەن ئامێرەکانی کەشفکردنی شەپۆلی کێشکردنەوە،
کە لەسەر زەوی هەن، کەشف بکرێن. لە باکوری ئەمەریکان و دوانیش لە ئەوروپا و یابان
لەم ئامێرانە هەن.

ئەگەر
بمانەوێت ئەو رێگایە بزانین کە شەپۆلەکانی پێ کەشف دەکرێت ئەوا ئنسان دەتوانێت لەو
میتۆدە مومکینە بگات کە شەپۆلی تسومانی پێ کەشف دەکرێت کاتێک بە ئەقیانوسێکدا
دەپەڕێتەوە. با وا دابنێین لە ”تەجروبەیەکی خەیاڵبافیدا”، دو بەلەم یەک کیلۆمەتر
لە یەکترەوە دورن، سیستەمی لەیزەری بەکار دەهێنین بۆ پێوانی دوری نێوانیان. ئەگەر
شەپۆلی تسونامی یەکەمجار بگاتە یەکێکیان، کاتێک شەپۆلەکە بە ژێری بەلەمەکدا
تێپەڕدەبێت، ئەوا بەلەمەکە جوڵەیەکی بازنەیی ئەنجام دەدات، بەمجۆرە گۆڕانێکی
بچکۆلەی کاتی لە نێوان دوری هەر دو بەلەمەکەدا دێتە ئاراوە، ئەمەش بۆ خۆی لە لایەن
سیستەمی لەیزەرەکەوە کەشف دەکرێت. دوای مایەکی تر، ئیتر شەپۆلەکە دەگاتە بەلەمەکەی
تر و دیسانەوە لادانێک لە دورییەکانیاندا رودەدات. لێرەدا، بە هەرچ شێوەیەک بێت،
دەبێت تێبینی ئەوە بکەین کە شەپۆلی تسونامییەکە لە لاوە دێت و لە هەمان ساتدا
دەگاتە هەر دو بەلەمەکە کەشف نابێت ئەگەر گۆشەی نێوان جوڵەی بەلەمەکان و دورییە پێوەراوەکە
وەستاو بێت. بۆ زاڵبون بەسەر ئەم کۆسپەدا، ئنسان دەتوانێت سێ بەلەم بەکاربهێنێت بۆ
ئەوەی گۆشەیەکی وەستاو دروست بکەن و کاتێکیش لە هەر گۆشەیەکەوە شەپۆلەکە دەگاتە
بەلەمەکان کەشف دەکرێت.

ئەمە
بە تەواوی لە ئامرازەکانی کەشفکردنی شەپۆلەکانی کێشکردن دەچێت، ئەو ئامرازانەی بە
”لیگۆ LIGO[7]
” ناودەبرێن. لیگۆ ئامێرێک بەکار دەهێنێت کە بە ئینفۆمیتەری لەیزەر ناودەبرێت،
ئەمیش ئەو زەمەنە زۆر بە وردی دەپێوێت کە بۆ روناکی پێویستە لە نێوان دو ئاوێنەی
هەڵواسراوی بەرامبەر بە یەک گوزەربکات. دو ئاوێنەکە، ئەگەر دوری نێوانیان 4
کیلۆمەتر بێت، ئەوا قۆڵێکی ئامرازی ”ئینفێرۆمیتەر” پێکدەهێنێت و دو ئاوێنەی تریش
قۆڵی دوەم پێکدەهێنن کە ستونە لەسەر قۆڵی یەکەم و حەرفی ئێڵی( L ) ئنگلیزی دروست دەکەن. روناکی لەیزەر لە گۆشەیەکی حەرفی ئێڵەکەوە
خۆی دەکات بە نێو سیستەمەکەدا و تیشک کەرتکەرێک beam splitter روناکییەکە لە نێوان دو قۆڵەکەدا دەکاتە دو کەرتەوە. روناکی
لەیزەرەکە بە بەردەوامی لە نێوان دو ئاوێنەکەدا شەوق دەداتەوە و دێت و دەچێت بەر
لەوەی بگەڕێتەوە بۆ تیشک کەرتکەرەکە. ئنجا هەر لادانێک لە درێژی رەوتەکەدا روبدات
ئەوا بەوپەڕی وردی دەپێورێت. – جوڵەکە بە جۆرێک دەپێورێت کە ئەگەر یەک لە هەزاری
تیرەی پرۆتۆنێک بێت ئەوا دەپێورێت! بۆ بەدەسهێنانی ئەمئامانجە، ئاوێنەکان و ئەو
رەوتی روناکییەی لە نێوانیاندا هەیە لە شوێنێکدا کە گەورەترین سیستەمی بۆشاییان
هەیە، قەبارەکەی بە نزیکەیی دەگاتە سێ سەد هەزار پێ سێجا و هەتا فشارێک چۆڵکراوە
کە یەک لەسەر تریلیۆنی ئەتمۆسفیرێکە. سیستەمێکی بەرزی ورەکاری و لەرینەوەی جودا
پێویستە بۆ ئەوەی جۆرە بەرگێک بە دەوری ئاوێنە هەڵوواسراوەکاندا دروست بکات، ئەمە
ئەگەر بمانەوێت لەرینەوەی سروشتی بەهەم بهینن، وەک ئەو بومەلەرزانەی زەوی دروستیان
دەکات.

هەتا
رۆژگاری ئەمڕۆ، شەپۆلە کێشكردنەکان کەشف نەکراون. کەشفکەری شەپۆلە کێشکردنەکان
یەکگرتنی دو ئەستێرەی نیوترۆنی کەشف ناکەن چونکە ئەمانە وەها پێشبینی کراون کە
هەشتا و چوار ملیۆن ساڵی تر یەک دەگرن. لەگەڵ ئەوەشدا، ئێمە باوەڕمان وایە کە
سیستەمی دوانەیی وەها بونیان هەیە و روداوی لەم جۆرەش لە مەودای زەمەنی چەند ساڵی
داهاتودا و لەم گالاکسییەدا رودەدات – هەر بۆیە پێت دەڵێم سەیری فەزا بکە و چاوت
بکەرەوە. هەتا ساڵی 1915 هەستیاری سیستەمی لیگۆ زۆر پێش دەکەوێت و فراوان دەبێت و
لەوانەیە روداوی لەو جۆرە لە گەردونە دەڤەرییەکەی خۆماندا کەشف بکرێت – کەشفکردنی
راستەوخۆی شەپۆلی کێشکردن ئەوەندە دور نییە (بە راستی جوانی بۆچوە، ئەم شەپۆلانە
لە ئەیلولی 2015
کەشفکران –شێرکۆ).

هەرچۆنێک
بێت، هەرچەندە لێرەدا و لە ئێشتادا ئەوە دەخەینە رو کە تیوری ئاینشتاین راستە،
بەلام ئەمە هەمو داستانەکە نییە.

یەکێک
لە پرسە سەرسوڕهێنەکان لە فیزیکی تیوریدا و لە حاڵی حازر بریتییە لە هەوڵدان بۆ
هارمۆنی کردنی تیوری گشتی نسبییەت، ئەو تیورییەی وەسفی هێزی کێشکردن دەکات کە
بەسەر بونیاتێکی زۆر گەورەی گەردوندا واری دەکرێت.(وەکو ئەستێرەکان، هەسارەکان،
گالاکسییەکان.)، بەڵام میکانیکی کوانتەمی، کە وەسفی هێزە بنەڕەتییەکان دەکات کاتیک
لە رەهەندیکی زۆر وردی وەکو ئەتۆمەکاندا رەڤە دەکرین. هەندیک جار بیرورای بڵاو بە
جۆرێکە کە تیوری گشتی نسبی و میکانیکی کوانتەمی پێکەوە ناسازێن، بەڵام تیوری گشتی نسبی
دەکرێت ببەسترێتەوە بەو تەنۆلکە بێ- بارستاییەوە کە بە گراڤیتۆن Graviton ناودەبرێت. هەرچەندە بەڵگەی بونیان نییە، بەڵام تیورییە
چەندایەتتیەکانی مادە بونی ئەم تەنۆلکانە بە زەرورەت دەزانێت و وەک تەنۆلکەی تەتەر
یان پەیامبەر کاردەکەن، بە هەمان ئەو رێگایەی کە هێزە بنەڕەتییەکانی تر تەنۆلکەی
تەتەریان هەیە، زانیاری سەبارەت بە گۆڕانی دابەشبونی بارستایی دەگوازنەوە. بۆ
نمونە، فۆتۆنەکان تەتەری هێزی ئەلکترۆماگنێتیک و گلونەکانیش تەتەری هێزە
بەهێزەکانن( کە گروپی سێ کوارکی پێکەوە دەنوسێنن بۆ ئەوەی پرۆتۆن و نیوترۆن پێک بهێنن).

گراڤیتۆن
Graviton
توخمێکی بنەڕەتی فیزیکی تیوری هاوچەرخە و هیمەتێکی گەورەی بنکەی کۆڵایدەری
هایدرۆنی گەورەیە (Large Hadron Collider)،
کە گەورەترین تاودەری تەنۆلکەیە و ئەمساڵ کەوتوەتە کار، ئەرکی ئەوەیە بەڵگە
دەستەبەر بکات بۆ بونیان، هەرچەندە هەتا ئێشتاش هیچی نەدۆزیوەتەوە.

یەکێک لە گرفتەکان
ئەوەیە کە هێزی کێشکردن نزیکەی 39^10 ( دە و سی و نۆ سفر لە بەردەمیدا.) ئەوەندەی هێزە
کارەباییەکانی تر کە کۆنترۆڵی گەردونیان کردوە لاوازترە. لە هەقیقەتدا یەکێک لە
ئایدیاکان ئەوەیە کە هێزی کێشکردن لەوانەیە خاوەنی هێزێکی ناوەکی بێت، هەروەک
ئەوەی لە هێزەکانی تردا هەیە، بەڵام لاوازتر دەردەکەوێت، هۆکاری ئەوەش ئەوەیە کە
لە فەزایەکی رەهەندی بەرزدا خۆ نمایش دەکات. هەر ئەمەش کەناڵیکی لەگەڵ تیوریەکانی
ژێدا String Theories
دروستکرد چونکە لە هەقیقەتدا لەوانەیە یان بڵێین پێدەچێت کە بە هەموی یازدە رەهەند
لە ئارادا هەبن. شەش لەم رەهەندانە زۆر لولن و تەنۆلکە بنەڕەتییەکان پێک دەهێنن و
– بە ژێکان – ناودەبرێن. شێوازی لەرینەوەکەیان دەبێت بە هۆی دیاریکردنی جۆری
تەنۆلکەکە. چوار رەهەندی تریان ئەوانەن کە بە فەزا-زەمەن ناسراوە، بەمەش تەنها یەک
رەهەندی تر دەمێنێتەوە. هەندیک رایان وایە کە گراڤیتۆن دزە بکات و رەهەندە پەنهانەکە
بێت، هەر بۆیەش کێشکردن وا دەردەکەویت کە هیزێکی زۆر لاوازتربێت وەک ئەوەی لە
راستیدا هەیە.

هێشتا
زۆر ماوە بیزانین!

پەراوێزەکان


[1]  شەپۆلی کێشكردن چییە؟ شەپۆلێکە لە
کایەیەکی کێشكردندا پەخش دەبێت و هەڵگری وزەیەکە، ئەمەیش کاتێک بەرهەم دێت کە
تەنێکی لە ئاسابەدەر زەبەلاح خۆی تاودات و خێراییەکەی بەرزدەبێتەوە یان روبەڕوی
پشێوی دەبێتەوە. ئەم دیاردە سەیرە یەکەمجار لە تیوری گشتی نسبی ئاینشتایندا لە
ساڵی 1916
خۆی قوت کردەوە. هەندێک جار لە ئەنجامی یەکگرتنی دو چاڵی رەشەوە سەرهەڵدەدات.

[2]  تیوری گشتی نسبی راستە نەک تیوری نسبی گشتی.

[3]  ئارتەر ئێدینتن ( 1944-1882):
یەکێک لە کاراکتەر و کەسایەتییە گەورەکانی کۆسمۆلۆژیا لە بیستەکانی سەدەی
بیستەمدا. ئەم زانا گەورەیە، سەرباری ئەوەی لە نێوان وڵاتانی ئەوروپا جەنگی یەکەمی
جیهانی لە ئارادابو، توانی زۆر لە فەلەکناسانی ئەوروپی لە یەکتر نزیک بخاتەوە.
یەکەم کەس بو تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاینی خستە بواری تاقیکردنەوەوە دو گەشتی
گەورە و تێروتەسەلی لە ساڵی 1919 دا رێکخست 
بۆ تێرامان و تۆمارکردنی چەند وێنەیەکی خۆرگیران لەو ساڵەدا بۆ ئەوەی
بیسەلمێنێت کاتێک روناکی ئەستێرەیەک بە لای خۆردا تێدەپەڕێ ئەوا لاردەبێتەوە، ئەمە
بۆ خۆی کرۆکی تیوری گشتی ئاینشتاینە. ئێدینتن کەسایەتییەکی ئاشتیخوازی دژ بە هەمو
جۆرە جەنگێک بو، ئەمە جگە لەوەی لە بیروباوەڕەکەیدا زۆریش کەللەڕەق بو. لە ساڵانی
جەنگدا سەرپێچی یاسای کرد و خزمەتی سەربازی رەتکردەوە، ئەمە کێشەی لەگەڵ دەسەڵاتدا
زۆر بۆ دروستکرد. یەکێک بو لەو تەنها سێ کەسەی جیهان کە مەنشوربون بەوەی لە تیوری
گشتی نسبییەت گەیشتون. لە کۆنفراسێکی رۆژنامەییدا، رۆژنامەنوسێک لێی پرسی،’ راستە
دەڵێن، جگە لە ئاینشتاین، تەنها تۆ و کەسێکی تر لە تیوری گشتی نسبییەت گەیشتون.’
ئێدینتن رادەمێنێت و بیردەکاتەوە. ئنجا رۆژنامەنوسەکە لێێ دەپرسێتەوە،’ بیر لە چی
دەکەیتەوە؟’ لە وەڵامدا ئێدینتن دەڵێت،’ بیر لەوە دەکەمەوە دەبێت کەسی سێێەم کێ
بێت!’. بۆیە دەبێت ئنسان بە رۆحێکی سادەوە لەم تیورییە بڕوانێت، چونکە هەر بە
راستی تێگەیشتن لێێ قورسە، خۆ زۆر لە زاناکان هەتا سەرەتای شەستەکانیش خۆیان لێ
لادەدا و لە زانکۆکانیش هانی توێژەرانیان دەدا توخنی هاوکێشەکانی نسبیەت نەکەون.
لە راستیدا هاوکێشە ماتماتیکییەکان، چونکە بە کالکیولەسی تێنسەر نوسراون زۆر
زەحمەتە ئنسان لێیان حاڵی بێت. ئێدینتن بە رابەری هەرە گەورەی ئەسترۆفیزیک لە
سەدەی بیست هەژمارد دەکرێت.

[4]  کەوانە چرکە: پێوەری گۆشەیی تەنێک عادەتەن بە پلە،
کەوانە-خولەک یان کەوانە-چرکە گوزارشت دەکرێت. هەروەک چۆن سەعات دابەش دەبێت بۆ 60 خولەک و خولەکیش
دابەش دەبێت بۆ 60
چرکە، ئاواش پلە دابەش دەبێت بۆ 60  کەوانە-خولەک و کەوانە-خولەکیش دابەش دەبێت بۆ 60 کەوانە-چرکە.

[5]  باوەڕی باڵادەست ئەوەیە کە ئەنجامە پراکتیکییەکان
کەمێک لە لایەن ئێدینتن خۆیەوە دەستکاری کرابون، ئەمەش زیاتر بۆ سەرخستنی پرۆژەکە،
بەڵام ئێدینتن چونکە باوەڕی تەواوی بە تیورییەکەی ئاینشتاین هەبو، گرنگ نەبو بە
لایەوە. ئاینشتاین خۆشی بە شێوەیەکی رەها باوەڕی بە یەقینی نسبییەتەکەی هەبو، وەک
دەڵێن لای گرنگ نەبوە پرۆژەکە سەرەدەکەوێت و تیورییەکەی دەسەلمێنێت یان نەء، لای
وی تیورییەکەی هەر راستە و بە راستیش دەمینێتەوە. لە چاوپێکەوتنێکدا لێیان پرسی چی
دەبو ئەگەر بیسەلمێنن تیورییەکەت هەڵەیە، لە وەڵامدا گوتی، ئەوە کێشەی من نییە، من
لە روی ماتماتیکییەوە شتەکەم راستە ئەگەر ئەوانیش سەرنەکەون ئەوە تەنها ئەسەف بۆ
ئەوان دەخۆم نەک بۆ هەڵەبونی تیورییەکەم. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا چیتر پێویست بەم
ڕێگاو میتۆدانە ناکات بۆ سەلماندنی تیوری گشتی ئاینشتاین چونکە چەندان میتۆدی تر
هەن بۆ سەلماندنی راست و دروستی تیورییەکە.

[6]  جۆرە ئامراز یان سەعاتێکە کە سود لە ئەتۆمەکانی
هایدرۆجین وەردەگرێت. سوڕانەوەی ئەلکترۆن و نیوترۆن خاسیەتێکی بەرزن لە ئەتۆمدا
کاتێک لە ناو ئەتۆمدا دەسوڕێنەوە. لەم خاسیەتەدا سود وەرگیراوە بۆ پەخشی تیشكی
ئەلکترۆماگنێتیکی.

[7]  ”لیگۆ LIGO:
کورتکراوەی ” Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory
” بریتییە لە تاقیکردنەوەیەکی گەورەی فیزیکی بۆ کەشفکردنی شەپۆلەکانی کێشكردن لە
گەردوندا و پەرەپێدانی وەک ئامرازێکی نایابی ئەسترۆنۆمی. دو بنکەی گەورە لە وڵاتە
یەکگرتوەکانی ئەمەریکا هەن بۆ ئەم مەبەستە، واتە بە ئامانجی کەشفکردنی شەپۆلەکان،
ئەویش بە بەکارهێنانی ئنتێرفێرۆمەتری لەیزەر laser interferometry  .




ئایا ئاینشتاین راست بو؟

‘جەنابی نیوتن داوای لێبوردن
دەکەم’

 ئاینشتاین

ئەمساڵ سەد و سێ ساڵ تێپەڕدەبێت بەسەر یەکێک لە گەورەترین دەسکەوتەکانی سەدەی رابڕدودا: ئەویش بریتییە لە تیوری گشتی نسبیەتی ئاینشتاین. لە نۆڤەمبەری 1915 دا، ئاینشتاین لە فەترەی یەک مانگدا چوار پەیپەری کورتی زانستی پێشکەشکرد بە ئەکادیمیای زانستی پروسیا، هەفتەی یەک پەیپەر، لە ماوەی ئەم مانگەدا، فیکری ئاینشتاین زۆر بە خێرایی گۆڕانی بەسەردا دەهات و هەتا لە کۆتاییدا ئەو تیورییە لەدایکبو کە بە سەرەتای شۆڕشی کۆزمۆلۆژی هاوچەرخ دادەنرێت. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا و لە دیدی ئێمەوە، تیوری گشتی بە سەرکەوتنێکی پڕشنگدار دەزانین. تیوری گشتی (شانبەشانی میکانیکی کوانتەم)، بە یەکێک لە روانگە هەرە گەورەکانی فیزیکی هاوچەرخ دادەنرێت. ئەم تیورییە تێگەیشتنی هاوچەرخانەی کێشکردنمان پێشکەش دەکات، لە هەردوک لاوە – هەم چۆن و هەم بۆچی کاردەکات- یارمەتیمان دەدات گەردون تاووتوێ بکەین و تەفسیری بکەین.

لەگەڵ هەمو ئەمانەشەدا، هەوەک لێرەدا ئیشارەی پێدەدەم، ناساندن و دانپێدانان بە تیورییەکەی ئاینشتاین هەروا راستەوخۆ و پرۆسەیەکی ئاسان نەبو. بۆ زیاتر لە نیو سەدە تیوری گشتی نسبییەت وەک بونیاتێکی پەنهان و رەمزی وابو، دیدی زۆر لە زانایانیش بەوجۆرە بو کە بە دەگمەن پەیوەندی بە دونیای واقیعەوە هەیە. شرۆڤەکارانی تیوری گشتی سودیان لە ماتماتیکی تەلیسماوی (کالکیولەسی تێنسەر[i]) وەرگرت بۆ وەسفکردنی کێشكردن بە فۆرمی فەزا-زەمەنی چەماوە. خەڵکانێکی زۆر کەم – تەنانەت لە نێو زانا گەورەکانیشدا- توانستی ئەزمکردنی مانای راستەقینەی تیورییەکەیان هەبو. تەنانەت هەتا ساڵانی 1960 کانیش، توێژەرانی لاوان ئامۆژگاری دەکران کە خۆیان بەدوربگرن لە تیوری گشتی چونکە زۆر بە دەگمەن پەیوەندی هەیە بە ئەسترۆنۆمی راستەقینەوە. خۆشبەختانە هەندیک لەم نەوە نوێیە گوێیان لەم ئامۆژگارییانە نەگرت.

لە نیوەی دوەمی سەدەی بیستەمدا، میراتی تیورییەکەی ئاینشتاین
بە تەرزێکی دراماتیکی گۆڕانی بەسەردا هات. پێوانی وردی فەزا و زەمەن بە شێوەیەکی وەها
بەرچاو لە زیادبوندا بو کە تیورییەکەی خستە بەردەم تەجروبەوە، پاشان لە هەمو
تەجروبەکاندا سەرکەوتنی نایابی بەدەستهێنا. لەم گوتارەدا ئایدیایەکتان لەمەڕ ئەم پەرەسەندنانە
بۆ دەخەمەڕو.

بێگومان لێرەدا وەها باشترە بگەڕێینەوە بۆ سەرەتا. ئایا
تیوری گشتی کێشكردنی ئاینشتاین چییە؟

بۆ ئاسانی پرسەکە، با بگەڕێینەوە بۆ ساڵی 1905 ، کاتیک ئاینشتاینی لاو یەکەم تیوری
رادیکاڵانەی خۆی بە چاپ گەیاند. ئاینشتاین، لەگەڵ بڵاوکردنەوەی تیوری تایبەتی
نسبییەتدا ئەو پرسەی حلکرد کە پەیوەست بو بە ئەلکترۆماگنێتیک و جوڵەوە. تیورییەکە
پەیوەندی نێوان فەزا و زەمەنمان بۆ رون دەکاتەوە. تیورییەکە خۆی لەسەر تەنها
بناغەیەک دادەڕێژێت، زۆر سادەیە، بریتییە لە فەرزییەیەک، ئەویش خێرایی روناکی ( لە
بۆشاییدا vacuum ) لە گۆشەنیگای هەمو چاودێرێکەوە وەک یەکە و
هەمان شتە، گرنگ نییە بە نیسبەت یەکترەوە چۆن دەجوڵێن ( بە مەرجێک نەچنە حاڵەتی
تاودانەوە). دەرەنجامەکانی ئەم فەرزیەیە لەگەڵ ژیانی رۆژانەماندا ناتەبان. جوڵەی سەعاتەکان
خاودەبێتەوە، پارچە شیشێک کە دەجوڵێت کورت دێتە بەرچاو، پاشان بە ناوبانگترین
هاوکێشەمان لە فیزیکدا لەبەردەستدایە، ئەویش 
E=mc^2 (واتە وزە دەکاتە بارستایی کەڕەت دوجای خێرایی
روناکی). تەنانەت بچوکترین گەردیلەی خۆڵیش بڕێکی بێشومار وزە پەخش و دروست دەکات.

تیوری تایبەتی نسبییەت سەرکەوتنی گەرماوگەرمی
دەستەبەرکرد، پێدەچێت خەڵکانی تریش لەسەر هەمان هێڵی بیرکردنەوە تەبەننای وێنەکەیان
کردبێت و دەرەنجامی نزیکیشیان فەراهەم کردبێت. ناوەندە زانستییەکان تیورییەکەی
ئاینشتاینیان بە رەسمی ناساند، بەڵام ئەوەندە و هیچی تر. چونکە لە بێرن هەروەک
موەزەفی ئۆفیسی پەیتنت مایەوە. لە ساڵی 1906 دا، پلەکەی
بەرزکرایەوە بۆ یاریدەدەری تەکنیکی پلە-یەک، بەڵام ئەوەندەی من بزانم، ئەمە ئەوەندە
پەیوەندی بە تیوری نسبییەتەوە نییە.

ئاینشتاین زۆر باش ئاگادار بو لەوەی تیورییەکەی هێشتا
کامڵ و کەماڵ نییە. تیورییەکە وەسفی ئەو تەنانە دەکات کە لە جوڵەی نەگۆڕی نسبیدان.
هیچ حسابێکی بۆ تاودان نەکردبو. ئەو ئایدیایەش کە دەڵێت هیچ زانیارییەک لە روناکی
خێراتر ناجوڵێت ئیشکالاتی راستەوخۆی لەگەڵ یەکێک لە تیورییە سەرەکییەکانی فیزیکدا
هەبوو: ئەویش یاسای دوجای پێچەوانەیی کێشكردنی نیوتن بو.

بۆ دو ساڵی داهاتو، کێشەکە ئاینشتاینی نیگەران کردبو. دوایی، رۆژێک لە ساڵی 1907 لە سەر مێزی ژوری ئۆفیسەکەی سەرقاڵی کارکردن بو. پێدەچێت زۆرێک بێتاقەت بوبێت، لە پەنجەرەکەوە سەیری دەرەوەی کرد، ئەو کرێکارانەی بینی کە پەنجەرەکەیان پاک دەکردەوە. لە ناکاو تەسەوریکرد ئەگەر یەکێک لەم کریکارانە بکەوێتە خوارەوە. لەو ساتەدا ئەو خەیاڵەی بۆ هات کە ئەم مرۆڤە، کاتێک دەکەوێتە خوارەوە، لە راستیدا هەست بە کاریگەری کێشكردنی زەوی ناکات. لە هەنگاوێکی جوان و بلیمەتی لۆژیکییانەدا، ئاینشتاین دەرکی بەو راستییە کرد کە ئەم حاڵەتە بە تەواوی وەک ئەو نمونەیە وایە – کاتێک کابرا ئازادانە دەکەوێتە خوارەوە- کە کێش حزوری نییە و خۆی لە پشت مێزەکەی و لە ژورەکەیدا بەرەو سەرەوە لە حاڵەتی تاوداندا بێت. بەمجۆرە ئاینشتاین گەیشتە ئەو ئەنجامەی تاودان و کێشکردن وەک یەکن.

هەنگاوی دوەم پەیوەست بو بە جێگیری خێرایی روناکی لە تیوری یەکەمی ئاینشتایندا. بەمجۆرە ئاینشتاین تەسەوری کرد، ئەگەر لە مەسعەدێکدا بێت و بە ئاراستەی سەرەوە لە تاوداندا بێت و خێراییەکەش نزیک بێتەوە لە خێرایی روناکی ئەوا ئەگەر هاتو تیشکێک خۆی کرد بە مەسعەدەکەدا، ئەوا ئەم تیشکە وەها دێتە بەرچاو کە بە ئاراستەی عەردەکە دەچەمێتەوە. بەمجۆرە، یەکێک لە لایەنەکانی بیرکردنەوەی ئاینشتاین بریتی بو لەوەی روناکی خەسڵەتی تەنبەڵی هەیە، بە واتایەکی تر مەیلی ئەوەی هەیە لە نێوان دو خاڵدا کورترین رەوت دەگرێتەبەر. لە سایەی حاڵەتی ئاساییدا، ئەم رەوتە هێڵێکی راستە، بەڵام لەم تەجروبە خەیاڵبافییەی ئاینشتایندا شتەکە بەمجۆرە نابێت، واتە راستە هێلێک نابێت، بەڵكو رەوتێکی چەماوەیی لەخۆدەگرێت. ئاینشتاین بیریکردەوە، بۆ ئەوەی مۆڵەت بدات بە تیشکەکە بە تەنبەڵی گوزەربکات و کورتترین رەوت راڤە بکات، ئەوا فەزا مەحکومە بە چەمانەوە.

بەم ئایدیایانەوە – پرینسیپی هاوسەنگی و چەمانەوەی
فەزا-زەمەن –  ئاینشتاین بناغەی دارشت بۆ
تیوری کێشکردن. بەڵام سەیریکرد پرسەکە هێشتا دورە لە گەڵاڵەی فکری فیزیکی و
بەدەسهێنانی تیورییەکی کۆملپیت. بەمجۆرە هەشت ساڵی ئایندەی بردەسەر بۆ ئەوەی ئەو
ماتماتیکە فێربێت کە پەیوەست بو بە چەمانەوەی فەزا-زەمەنەوە. هەتا دوای ئەم هەمو
هیمەتە، لە مانگی نۆڤەمبەری 1915 دا،
تیورییەکەی بە کامڵی پێشکەشکرد.

*

تیوری گشتی نسبی ئاینشتاین بە زمانی جیومەتری تەفسیری کێشکردن و شێوەی فەزا و زەمەنی کرد. دەتوانرێت هاوکێشەی ماتماتیکییانەی تیورییەکە بە فۆرمێکی پوخت بنوسریت و ئەو ئینتیباعەمان پێ ببەبخشێت کە مامەڵە لەگەڵ شتێکی تەواو سادەدا دەکەین. بە شێوەیەکی گەوهەری، هاوکێشەیەکمان هەیە، لای چەپی بەندە لەسەر جیومەتری فەزا-زەمەن و لای راستیشی حساب بۆ هەمو مادە دەکات، لە کوێدا هەیە و چۆنیش دەجوڵێت. لە حاڵەتی پراکتیکیدا، هاوکێشەکانی ئاینشتاین دەشێت لە ئاسابەدەر ئاڵۆزبن، بەڵام بۆ مەبەستی ئێستامان، پێویست ناکات ئەوەندە لێیان تێ بگەین، چونکە تەنها ئەوەندەمان بەسە بە هۆیەوە لە گوتە بەناوبانگەکەی جۆن ویلەر حاڵی بین کە دەڵێت،” مادە بە فەزا دەڵێت چۆن بچەمێتەوە و فەزاش بە مادە دەڵێت چۆن بجوڵێت”. تیوری ئاینشتاین وەسفی گەردونێک دەکات زۆر دورە لە ئەزمونی رۆژانەمان. کێشكردن نەک هەر مادە دەجوڵێنێت، بەڵکو روناکی و زەمەنیش دەچەمێنێتەوە. لە کایەی کێشکردندا سەعات خاودەبێتەوە. کێشکردن شەپۆل دەخوڵقێنێت و چاڵە-رەش دروست دەکات. سەرەنجام، کێشکردن یارمەتیمان دەدات بە هۆی خستنەڕوی سەرەتای هەمو شتیك ( بیگ-بانگ) تەفسیری گەردون بکەین. لێرەدا زۆر ئایدیای سەرنجراکێش هەن، بەڵام چۆن دەزانین ئەم ئایدیایانە راستن؟ چۆن ئاینشتاین و ئایدیاکانی دەخەینە بواری تەجروبە و شرۆڤەوە؟

ئاینشتاین خۆی قەناعەتی هەبو بەوەی تیورییەکەی دەبێت
راست بێت. لای وی گەلێک بەهانەی ماقوڵ هەبون وەها بیربکاتەوە، هۆکاری ئەمەش ئەوەبو
کە زانی چەمانەوەی فەزا-زەمەن دیسانەوە دەبێت بە هۆی بەرهەمهێنانەوەی زۆر لە
خاسیەتەکانی کێشكردنی نیوتنی( لە هێزی کێشكردنی لاوازدا). لە هەقیقەتدا، ئاینشتاین
توانی پرسێکی درێژخایەن حل بکات، ئەویش پەیوەست بو بە جوڵەی هەسارەی زاوە(عەتارد mercury )وە. ئەم
پرسە مەتەڵ-ئامێزە مێژوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1859 ، ئەویش
کاتێك ئوربەین لێ ڤێرییە (1811-1877) هەوڵیدا کاریگەری هەسارەکانی تر لەسەر دیاردەی
لادانی پێشکەوتنی هەسارەی زاوە بدۆزێتەوە.  ڤێرییە ئەو رێژەیەی دۆزییەوە کە خاڵێکی نزیک  لە خۆرەوە بەرەو پێش دەچێت، ئەویش بە هۆی (بە
حساب) هەبونی هەسارەی تر لە سیستەمی خۆریدا و نزیکە لە هەسارەی زاوەوە. کاتیک
کەوتە کۆکردنەوە و گەڵاڵەی حساباتەکە، سەیریکرد هەمو سەدەیک 43  کەوانە/چرکە[i] کەم دەکات، کە دەکات 3\1 ، ئەمیش بە
هۆی کاریگەری هەسارەی مشتەرییەوە بو. سەرەنجام گەیشتە ئەوەی پێشنیازی ئەوە بکات کە
هەسارەیەک لەو دەوروبەرە نادیارە. ئەم پرسە هەتا هاتنی ئاینشتاین هەر بەردەوام بو،
کاتێک بۆ دواجار ئەم پرسەکەی حلکرد و یەکلایی کردەوە.

بێگومان چەمانەوەی روناکی بە هۆی کێشكردنەوە – ئاشكرایە ئەستێرەکانیش دەجوڵێنێت- دەرەنجامی راستەوخۆی پرینسیپی هاوسەنگییە. ئاینشتاین سەرەتا ئەم کاریگەرییەی لە سالی 1911 حسابکرد، واتە پێش ئەوەی تیورییەکەی تەواو گەڵاڵە بکات. توانی فەلەکناسان قایل بکات کە دەتوانرێت بە هۆی تەجروبەوە ئەم پێشبینییە پشتراست بکرێتەوە، ئەویش لە کاتی دیاردەی خۆرگیراندا. ئەوەی مایەی خۆشبەخی بو – بێگومان بۆ ئاینشتاین- زۆر لە گەشتەکان بۆ ئەم مەبەستە فەشەلی هێنا، چونکە یەکەم حسابات(هی ئاینشتاین) هەڵەبو. لە تیورییەکەی ساڵی 1915دا ئەم هەڵەیەی راست کردەوە، بەڵام ئەو کاتە جەنگ لە ئارادا بو. دوایی لە ساڵی 1919 دا، گەشتێکی بەریتانی بۆ تێڕامان لە خۆرگیران و تۆمارکردن و سەلماندنی دیاردەی چەمانەوەی روناکی بە رابەری فەلەکناسی گەورەی بەریتانی ئارتەر ئەدینتن ( 1944-1882) ئەنجامدرا، سەرەنجام پرسەکە یەکلایی بوەوە و تیورییەکەی ئاینشتاین لەمەڕ چەمانەوەی روناکی سەلمێنرا. بەمجۆرە ئاینشتاین لە شەو و رۆژێکدا بو بە بەناوبانگترین ئنسان لەسەر گۆی زەوی، ناوی چوە سەر خوان و باسی هەمو ماڵێک. لەگەڵ ئەوەشدا ئەنجامەکان بە تەواوی مایەی رەزامەندی نەبون، بەڵام داتای رامانەکان لەگەڵ بەهای حساباتەکانی ئاینشتایندا( بە هەڵەی 30%) تەریب بون. ئەم ئاستی نایەقینییە هەتا عەیامێکی درێژ بەردەوام بو.

کاتێک ئاینشتاین لە ساڵی 1955 دا مرد،
مێزێکی بە جێهێشت پڕبو لە حسابات و پرسیاری بێ وەڵام. زۆر لە پێشبینییەکانی
تیورییەکەی مابون کە هێشتا بخرێنە ژێر تەجروبەوە. بەگشتی زانایان ئارەزوییەکی جدی
و پەرۆشیان نەبو بۆ تاقیکردنەوەی تیورییەکانی و زۆربەیان وەک تیورییەکی ئاڵۆز
حسابیان بۆ دەکرد.  

دوای مردنی ئاینشتاین خۆی بە چەند دە ساڵێک، تیوری
نسبیەت وریابونەوەی بەخۆوە بینی، ئەمەش بە هۆی سێ پەرەسەندنەوە بو: یەکەم،
دروسبونی سەعاتی ئەتۆمی[i]، کە یاریدەدەرێکی باش بو بۆ پێوانەی وردی فەزا و زەمەن.
دوەمیش، لەدایکبونی تەرز و نەوەی نوێی تەلەسکۆپ – کە لەسەر بنەمای
ئەو تەکنەلۆژییە بونیاتنرابون کە لە جەنگی دوەمی جیهانیدا گەشەیان کردبو- ئەمە بۆ
خۆی شۆڕشێکی لە ئسترۆنۆمیدا بەرپاکردبو. سێیەمیش، نەوەیەک لە
فیزیکناسی خاوەن بەهرە هاتن و پێداچونەوەیان بە تیورییەکانی ئاینشتایندا کرد،
ئەمەش بو بە هۆی زیاتر تێگەیشتن لە راڤەکارییەکانی ئەم تیورییانە.

*

هەزاران ساڵ بو فەلەکناسان توێژینەوەیان لە ئاسمانی
شەوان دەکرد، بە حەوت تەبەقەی ئاسماندا وەدوی جوڵەی ئەستێرەکان دەکەوتن، تێدەکۆشان
لە پەرەسەندنی لەسەرخۆی ئەم تەنانە حاڵی بن و تێ بگەن. بەڵام لە راستیدا
گەردونەکەی ئێمە هەرگیز بەوجۆرە نییە. هەر کە تەلسکۆپی رادیویی بە ئاراستەی ئاسمان
جوڵا و کەوتە تۆمارکردنی تێڕامان، دەرکەوت گەردونەکەمان مەنزڵێکی پڕ ئاشوبە.

لە سالی 1963 دا، مەئارتن
شمیدت Maarten
Schmidt یەکەم کوەیزەری[ii] quasar دۆزییەوە (ژێدەری رادیویی 3C 273 )، ئەمانە
جۆرە تەنێکی گەشن و بە هەڵە وەک ئەستێرە ناسرابون، بەڵام دەرکەوت بلیۆنان ساڵ لە ئێمەوە
دورن. دەبێ ئەو وزەیە چی بێت ئەم دیمەنە درەوشاوەی دروستکردوە؟ وەڵامەکەی هەروەک
دەرکەوت، کێشكردنە. ئێستا دەزانین ئەم گالاکسییە چالاکە دورانە لەوانەیە هەزار
ئەوەندەی گالاکسی ئاسایی درەوشاوەبن. لە هەندێک حاڵەتیشدا، وەک نمونەی سیگنەس–ئەی Cygnus A بە جۆرێکی
لە ئاسابەدەر مادە فڕیدەداتە د ەرەوە کە زیاتر لە هەزاران ساڵی روناکی لە چەقی
گالاکسییەکە خۆیەوە بڕدەکات و دەبڕێت.

کاتێک ئەستێرەکان، لەم گەردونە نوێیە دراماییەدا، وزەی
ناوکییان تێدا نامێنێت، وەک سوپەرنۆڤا دەتەقنەوە و لەوانەیە ببن بە هۆی پێکهێنانی
ئەستێرەی نیوترۆنی، کە زۆر جار وەک پوڵساری[iii] رادیویی دەبینرێن. ئەم فتیلە رادیۆییانە، سەرەتا لە
ساڵی 1967 ، لە لایەن ”جۆسیلین بێڵ”ەوە دۆزرانەوە، بریتین
لە هەندێک لە تەنە هەرە قەبەکانی سروشت. بارستاییان شتێک لە بارستایی خۆر زیاترە و
بە ئاراستەی ناوەوەی خۆیان چونەتەیەک (واتە پەستێنراون)، بەڵام نیوەتیرەکەیان
تەنها دە کیلۆمەتر دەبێت، بە خێراییەکی لە ئاسابەدەر و سەیر دەخولێنەوە، بۆ نمونە
پۆلساری قرژاڵ کە پەیوەستە بە تەقینەوەی سوپەرنۆڤایەک لە دەوروبەری 1054ی پاشزاینیدا تۆمارکراوە، خێرایی خولانەوەکەی دەگاتە 33 سوڕ لە
چرکەیەدا، بێگومان ئەمە خێراترین پۆلسارە. ئەم تەنانە، لە زۆر لایەنی فیزیکی
هاوچەرخەوە، نمایشی تەجروبەی تێگەیشتنی ئنسانی هوچەرخ دەکەن. بێگومان ئەم پرۆسەیە
پێویستی بە تیوری گشتی نسبی ئاینشتاین هەیە، هەروەک دوایی دەبینین، گەلێک زەمینەی
نایابمان بۆ خۆش دەکەن بۆ تاقیکردنەوەی تیورییەکە.

پێشکەوتن و باشتربونی تەکنەلۆژی بە پلەیەکی بەرز بون بە هۆی ئەنجامدانی گەلێک تەجروبەی نایاب لە تیوری گشتی نسبییەتدا. بۆ نمونە، مەسینجەری ناسا ( لە 2011 وە لە سوڕانەوەدایە) لادانی ئەوپەڕی زاوەی (عەتارد) پێوا، وردی پێوان و ئەنجامەکەی گەیشتە کەرتێکی سەدی. هەمان کاریگەر تاقیکرایەوە، بەڵام لە کایەیەکی کێشکردنی زۆر بە هێزتری پۆلساری دوانەییدا ( PSR B1913+16 ) ، لە ساڵی 1974  دا، لە لایەن ریچارد هەڵس Richard Hulse  و جۆزێف تەیلەرەوە Joseph Taylor دۆزرایەوە.[iv] لەمەڕ ئەم سیستەمە، لادانی پێشکەوتنەکە لە ساڵێکدا چوار پلەیە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنت کاریگەری نسبییەت زۆر خێراتر کەڵەکە دەبێت و پاشانیش تەجروبەیەکی باشتر بۆ تیورییەکە دەخاتەڕو.

کاتێک پرسەکە دێتە سەر چەمانەوەی روناکی، چەندەها ریزی
تەلەسکۆپی رادیۆیی ئەو کوەیزەرە دورانە بەکاردەهێنێت کە لە پشت خۆرەوە رەت دەبن و
پێشبینییەکەی ئاینشتاینیش هەتا ئاستی  0.01% پشڕاست دەکاتەوە. گەشتەکانی ئێسا ESA و گایا GAIA ، کە ئامانجیان بریتییە لە وەدوکەوتنی جوڵەی
لە سەدا یەکی ئەستێرەکان لە گالاکسیەکدا، وا چاوەڕوان دەکرێت چەمانەوەی روناکی
هەتا ئاستی یەک لە ملیۆنێکدا تاقی بکاتەوە. بەمجۆرە، ئەمەش هیچ بۆشاییەک جێناهێڵیت
بۆ مۆدڵی بەدیلی تر.

لە راستیدا، چەمانەوەی روناکی بوە بە ئامرازێکی گرنگ لە
ئەسترۆنۆمی هاوچەرخدا. کێشکردن دەتوانێت هاوێنەی lens سەرچاوە دورەکان بە زۆر رێگای جیاواز ئەنجام بدات، وەکو فرە-وێنە،
کەوانە، یان لە هەندێک حاڵەتدا بازنەی کامڵیش پێکبهێنێت. دوای بەراوردکردن لەگەڵ
حساباتە وردەکاندا، ئەو روناکییە شێواوەی لە ئەسڵدا لە گەردونی دورەوە
هاتوە(بێگومان دوای ئەوەی زەمەنێکی ئێجگار زۆری پێچوە) سەرەداوێکمان لەمەر حزوری
مادە لە نێوان ئێمە و سەرچاوەکەدا پێشكەش دەکات. کاتێک ئەم زانیارییانە یەکدەخەین
لەگەڵ ئەو داتایەی، بۆ نمونە، لە ئاماری ئاسمانی دیجیتاڵی سلاونەوە (Sloan
Digital Sky Survey)  دێت، ئەوا نایابترین و
باشترین جڵەومان لەمەڕ مادەی تاریکی گەردون پێشکەش دەکەن.

بێگومان، گەشەکردنی سەعاتی ئەتۆمی دەروازەیەک بو بۆ تێگەیشتن لە ژمارەیەک تەجروبەی وردی تیوری گشتی. تیوری گشتی دەڵێت کێشكردن دەبێت بە هۆی خاوکردنەوەی سەعاتەکان. بەڵام لە ژیانی رۆژانەی خۆماندا کاریگەری ئەمە شتێکی بچکۆلەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، گەلێک رەنگدانەوەی هەیە. ئاینشتاین خودی خۆی سەرنجیدا کە شەپۆلی روناکی دەبێت بە ئاراستەی سور لابدات ئەمەش چونکە روناکییەکە هەوڵدەدات لە زەبری راکیشانی هیزی کێشکردنی خۆر هەڵبێت. لە بنەڕەتدا، روناکی خۆی کەمێک ”هیلاک” دەبێت، ئنجا برێک لە وزەکەی لەدەست دەدات و شەپۆلەکەی بەرەو نزمی دەچێت. یەکەم هەوڵدان بۆ پێوانی ئەم کاریگەرییە لە ساڵی 1917 دا ئەنجامدرا، بەڵام بە هۆی نەبونی تەکنەلۆژیای تۆکمە و پێشکەوتو لەو رۆژگارەدا، تەجروبەکە هەتا بڵێێ زەحمەت و سەخت بو( روی خۆریش ”شێواو بو”). بەمجۆرە لادانی-سوری خۆر هەتا ساڵی 1962 نەپێورا. ئنجا ئەو کاتە یەکەم تاقیکردنەوەی وردی لادانی-سوری لە لایەن رۆبێرت پاوەند و گلێن رێبکا، لە ناوەندی میت(MIT) ئەنجامدرا. لە ساڵی 1959 دا، لادانی وزەی ئەو فۆتۆنانەی لە بورجێکەوە، کە بەرزییەکەی 23 مەتر بو، دەکەونە خوارەوە بەراوردکرد بە لادانی وزەی ئەو فۆتۆنانەی بە ئاراستەی سەرەوە، بە هەمان بەرزی 23 مەتر، هەڵدەدرێن. لە جەوهەردا، ئەمە یەکەم پێوانەی بارستایی فۆتۆن بو.

دوای چەند ساڵێکی کەم، لە 1964 دا، ئیروین
شاپیرۆ کاریگەرییەکی پەیوەندیداری دۆزیەوە، ئەویش چوارەم تاقیکردنەوەی تیورییەکەی ئاینشتاین
بو. کاتێک روناکی بە کایەیەکی
کێشكردندا گوزەردەکات خاودەبێتەوە، کە بە ئاراستەی سیگناڵێکیش دەبزوێت، تۆزێک
درەنگتر لە پێویست دەگات. نمونەیەکی ئەم حاڵەتە بریتی بو لە دواکەوتنی ئەو
سیگناڵانەی کەشتی گاسینی کە دەرکەوت لەگەڵ تیورییەکەدا هەتا ئاستی  %0.001  تەبان.

رێگایەکی شیاو بۆ بەکارهێنانی سەعاتی ئەتۆمی لە
تاقیکردنەوەی تیوری ئاینشتایندا ئەوەیە سەعاتێک لەسەر عەرد هەبێت و سەعاتێکی تریش
لە ئاسمانی بەرزدا حزوری هەبێت. خۆ ئەگەر تیورییەکە راست بێت، ئەوا پێویستە سەعاتەکەی
ئاسمان کە لە حاڵەتی بەرزەفڕیندایە خێراتر لێبدات لەوەی لەسەر عەرد بەجێمان
هێشتوە. بەڵام ئەم تەجروبەیە هەروا ئاسان نییە وەک دەردەکەوێت، چونکە ئنسان دەبێت
ئەو هەقیقەتە لەبەرچاو بگرێت کە تیوری تایبەتی نسبییەت دەڵێت سەعاتێک کە لە حالەتی
جوڵەدایە خاودەبێتەوە.

یەکەم تاقیکردنەوەی سەرکەوتو لەم جۆرە لە ساڵی 1971دا،  لە لایەن
جۆزێف هافێڵ و ریچارد کیتنەوە ئەنجامدرا. یەکێک لەو سەعاتە ئەتۆمییانەی هێنا کە بە
فرۆکەی مەدەنی دەورانی دونیای کردبو. سەعاتەکە حسابی دو شوێنی بۆ کرابو، زانایان
لە هەردو جێگاکە سەعاتەکەیان جێگیرکردبو. کاتێک گەڕانەوە و کاریگەری هەردو تیوری نسبییان
یەکخست بۆیان دەرکەوت کە تەجروبەکە لەگەڵ بێشبینییەکاندا کۆک بون.

بێگومان وردەکاری پێوانەکردنی خاوبونەوەی سەعاتەکان لە
رۆژانی پێشڕەوانی ئەم پرۆسەیەوە بە ئاراستەیەکی بەرزرتر هەنگاوی هەڵگرتوە، بە شێوەیەکی
سەرەکیش دوای گەشتە ئاسمانییەکان. رابەری ئەمەش بریتی بو لە توێژینەوەی کێشكردنی
پرۆبی A ، کە
تاقیکردنەوەیەکی موشەکی بو لە ساڵی1976  دا هەڵدرا و
سەعاتی مەیسەری هایدرۆجینی[i] (مایکرۆیڤی هاوتای لەیزەر) لەگەڵ خۆی هەڵگرتبو. کاتێک
لە ئەتلەنتیک، دوای سەعاتێک و پەنجا و پێنج خولەک. نیشتەوە، پێشبینی تیورییەکەی
تاقیکردبوەوە و ئەنجامەکەشی لە %0.01 باشتربو.

هەمو هەوڵەکان بۆ دەستەبەرکردنی وردەکارییەکی بەرزتر هەر
بەردەوامە. لە ساڵی 2016
تاقیکردنەوەی سەعاتی ئەیسس/فاروا (ACES/Pharao) بەرەو فەزا
هەڵدەدرێت، ئەو پێوانەیەی ئەنجامی دەدات باشترین پێوانەی کات دەبێت هەتا رۆژگاری
ئێستاش.

پێویستە لێرەدا ئیشارە بدەین بە پرۆبی بی(Probe
B). دوای خۆئامادەکردن، کە
ماوەیەکی زۆری خایاندا، ئەم تاقیکردنەوەیە لە ساڵی 2004 وە چۆتە ئاسمانەوە. سەرکەوتوانە جایرۆسکۆپی هەستیاری
بەکارهێنا بۆ پێوانی چۆن زەوی ، کاتێک دەسوڕێتەوە، فەزا و زەمەن لەگەڵ خۆیدا راپێچ
دەکات و پێشبینییەکانی ئاینشتاین بە وردەکارییەکی باشتر لە %1  پشتڕاست دەکاتەوە.

ئەو هەقیقەتەی کێشکردن تەمەنی سەری ئنسان خێراتر دەکات
وەک لە پێیەکانی، ئەوەندە کاریگەری نییە لەسەر ژیانی ئنسانەکە، بەڵام زۆر لە ئێمە
ئەو تەکنەلۆژیایە بەکاردەهێنین کە ئەگەر حساب بۆ تیوری نسبییەت نەکەین ئەوا تەکنەلۆژیاکە
هیچ ئیش ناکات.

بۆ نمونە، سیستەمی جی.پی.ئێس ( GPS)، کە
بەهاکەی بلیۆنان دۆلارە، 24 سەتەلایتی
هەیە بە دەوری عەردا دەسوڕێنەوە، هەر یەکەیان سەعاتێکی ئەتۆمی ورد لەخۆدەگرێت و
یارمەتیمان دەدات بە وردی 15 مەتر و بە
زەمەنی دەڤەرەکە (بە نزیکەیی پەنجا لە بلیۆن چرکەدا) شوێنان بدۆزینەوە. سەتەلایتەکان
بە خێرایی 1400 کیلۆمەتر لە
سەعاتێکدا و رۆژانە دوجار بە دەوری زەویدا دەسوڕێنەوە، ئەم سەعاتانە زۆر خێراترن
لە سەعاتی سەر عەرد. تیوری تایبەتی پێمان دەڵێت کە سەعاتە جوڵاوەکان خاوتر
دەجوڵێن، خۆ ئەگەر حساباتی بکەین ئەوا لە رۆژێکدا دەکاتە حەوت لە سەر ملیۆنی
چرکەیەک. هەرچۆنێک بێت، لە فەزا-زەمەنی چەماوەدا، سەعاتەکانی سەر عەرد خاوتر
دەجوڵین. ئەم کاریگەرییە، لە خۆیدا، سەعاتە جوڵاوەکان یان سوڕاوەکان بە نیسبەتی 45 لە ملیۆنی چرکەیەک رۆژانە خێراتر دەکات. یەکخستن
و گەڵاڵەی کاریگەرییەکان، ئەو سەعاتانەی لە حاڵەتی سوڕانەوەدان بە 38 لەسەر ملیۆنی چرکەیەک رۆژانە خێراترن. دەرەنجامی ئەمە ئەوەیە،
ئەگەر نسبییەتمان فەرامۆش بکردایە، هەڵەی گەڕان بە رێژەی 10 کیلۆمەتر لە رۆژێکدا کەلەكە دەبو. ئەم هەڵەیە بەسە بۆ ئەوەی کە
سات-ناڤەکە خەتەر بڕوات.

*

دیسان ژیانەوە، یان بڵێین لەدایکبونەوەی نسبییەت بە زۆری
دەگەرێتەوە بۆ هیمەتی چەند تاکە کەسێکی زۆر جدی و کەم، لەوانە جۆن ویڵەر(2008-1911) لە زانکۆی پرینستن. پرسی دژەسازی بەرچاوی
هەرەسهێنانی کێشکردن سەرنجی ویڵەری راکێشا، بیرۆکەی ئەوەی کە کێشكردن لەوانەیە
پاڵنەرێک بێت بۆ هەرەسهێنانی تەنە زەبەلاحەکان، وەک عەبایەکی تاریک فەزا و زەمەن
بە دەوریدا دەچەمێنێتەوە، هیچ دەرناکەوێت. هەتا ساڵانی شەستەکانی سەدەی بیستەم، مشتومڕ
لەمەر بابەتی وەها –مەسەلەی ئەوەی پێی دەگوترێت چاڵە رەشەکان ( بێگومان لێرەدا
قەرداری جۆن ویڵەرین)- مایەی چەواشەیی بو. هیچ بەڵگەیەکی ڕاستەقینەش لە ئارادا
نەبو کە ئەم تەنانە لە گەردوندا بونیان هەیە.

کاتێک یەکەم هێڵی تیشکی-ئێکس X-ray لە دەرەوەی
سیستەمی خۆری لە سالی 1962 دا کەشفکرا،
وەزعەکە بە شێوەیەکی درامایی گۆڕانی بەسەردا هات. کاتێک یەکێک لە سەرچاوە بەهێزەکان،
سیگنەس ئێکس-1 (Cygnus X1)، دەرکەوت لە مەودایەکی زەمەنی زۆر کورتدا
دەگۆڕێت، پێشنیازکرا لەوانەیە چاڵی رەش بێت. ئەوەی بە داتاوە بە توندی پشتگیری ئەم
پرسەی کرد سەتەلایتی ئوهورو (Uhuru) بو، کە لە
ساڵی 1970 هەڵدرا. تێڕامانە تۆمارکراوەکانی ئوهور
دەلالەتی ئەوەبون کە زۆربەی سەرچاوەی تیشکە-ئێکسییەکانی x-ray گالاکسییەکان مادەی پەستێنراوی کەڵەکەبوی
هاوڕێی دوانەیین. ئنسان دەتوانێت داتاکان بەکاربهێنێت بۆ ”پێوانی” هاوڕێ
تاریکەکەی ئەم سیستەمانە، ئێستا دڵنیاین کە سیگنەسی ئێکس-1 چاڵە رەشێکە
و بارستاییەکەی پازدە ئەوەندەی بارستایی خۆر دەبێت، ئەمە شتێکی تەواو زەبەلاحە کە زەحمەتە
بتوانین تەفسیرێکی(ئەقڵانی) بەدیل لە بارەیەوە پێشکەش بکەین. کاتێک بەڵگە لەم
بارەیەوە دەرکەوت ئەوەندە گەورەبو، تەنانەت ستیفن هۆوکین سازشی لەسەر مەتەڵە
بەناوبانگەکەی کرد کە لەگەڵ کیپ تۆرن لەوەبەر کردبوی[ii].’

هەر لە ساڵانی 1970 کانەوە،
بۆمان ساخبوەتەوە کە چاڵە رەشەکان بە قەبارەی جیاواز دەردەکەون. لە نێو دڵی هەر
گالاکسییەکدا چاڵە-رەشێکی تەواو زەبەلاح خۆی مەڵاس داوە.

لە مانگی ئایاری 1994 دا، ناسا بڵاویکردەوە کە تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵ (HST)
چاڵە-رەشێکی لە نێو جەرگەی گالاکسی M87 ”بینیوە”.
ئەو گازەی بە دەوری ناوەڕاستی گالاکسییەکەدا حزوری هەیە بە خێراییەکی بەرز
دەسوڕێتەوە. پێوانە سپێکترۆگرافیکییەکان[iii] ئاراستەیان بەرانبەر تەنێک بوە کە بارستاییەکەی دو بلێۆن ئەوەندەی بارستایی خۆر بو(هەر بە راستی گەورەیە). حاڵەتێکی
تری سەرنجڕاكێش لەمەڕ چاڵە رەشەکە دوای ساڵێک دەرکەوت، ئەویش بریتی بو لە
بەکارهێنانی هێڵەکانی پەخشکەر لە (ئاوی مەیزەر) بۆ ئەوەی بە وردی نەخشەی جوڵەی
گازی نێو گالاکسییە حەلزونییەکانی  NGC
4258 بکێشن. حساباتە دورودرێژەکان
هەمو ئیشارەیاندا بەوەی لە دیسکێک دەچێت و دەورەی تەنێکی چڕ و پەستێنراویان داوە کە
خێرایی سوڕانەوەکەی ئیشارەیەک بو بۆ بونی چاڵە رەشێک کە بارستاییەکەی چل ملیۆن
ئەوەندەی بارستایی خۆر دەبێت. لە حالی حازردا بەڵگەی هاشێوەی زۆر هەن و ئێمەش لە سەرەتای
ئەو تێگەیشتنەداین کە چۆن ئەم چاڵە رەشە گەورانە کاردەکەنە سەر گالاکسییەکان و
پێکهێنانی بونیاتی فراوانی گەردون.

لەوانەیە مایەی سەرسامی بێت، چونکە باشترین بەڵگە لەمەڕ
هەبونی چاڵە-رەشی زەبەلاح لای خۆمانەوە دێت. هەر لە سەرەتاکانی ساڵانی 1970 کانەوە دەزانین کە سەرچاوەیەکی رادیۆیی
نائاسایی کەوتوەتە نێو چەقی داینامیکییانەی گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆمان (واتە رێگای
شیری). ئەم سەرچاوەیە، ساگیتاریەس ئەی (Sagittarius A*,) ماوەیەکی زۆرە بە تاکە کاندیدی چالە-رەشی
سوپەر-بارستایی حساب دەکرێت. باشترین بەڵگەش بۆ ئەمە، کە بە بەردەوامی تۆکمەتر
دەبێت، بەندە لەسەر تێڕامانی تیشکی ژێرسوری نایاب کە وەدوی جوڵەی ئەو ئەستێرانە دەکەوێت
بۆ دە ساڵ دەچێت نزیکن لە چەقی گالاکسییەکەوە. ئەو جوڵە و تێڕامانەی لەمەڕ ئەم
ئەستێرانەوە تۆمارکراون ئەوە دەخەنەڕو کە ئەمانە یاوەری چاڵە رەشێکن کە بارستاییەکەی
سێ ملیۆن ئەوەندەی بارستایی خۆر دەبێت.

ئەمە گۆڕانێکی گەورە و نایاب بو. لە ماوەیەکی زەمەنی
کورتی بیست ساڵیدا، چاڵە-رەشمان بینیوە، واتە لە بانگەشەوە بوە بە بابەتی گرنگی
ئەسترۆنۆمی.

*

بە پێی تیوری ئاینشتاین، فەزا و زەمەن، دو شتن قابیلی
گۆڕانن. دەکرێت بە جۆرێک بکشێن کە سەعات تێێدا بە تەواوی بچێتە حاڵەتی وەستانەوە –
وەکو حالەتی ئاسۆی چاڵی-رەش یان ئاسۆی روداو[iv] Event Horizon . بەڵام
نەرمی و گۆڕانەکەیان شرۆڤەکاری زیاتر لەخۆدەگرن. تیورییەکە پێشبینی ئەوە دەکات کە
هەمو گۆڕانێک لە کێشكردندا وەک شەپۆل خۆی بڵاودەکاتەوە، واتە وەک نەرمە شەپۆل لە
فەزا-زەمەندا بە خێرایی روناکی گوزەردەکات.

.ئەم شەپۆلی کێشکردنانە، ئەوەیان سەلماندوە کە زەحمەتە
کەشف بکرێن[v](لە ئەیلولی 1915 دا کەشفکران). عەیامێکی زۆر بو زانایان مشتومڕی ئەوەیان
بو کە ئایا ئەمانە راستن – ئاینشتاین خۆشی مشتومڕی لەسەر کردوە و دژی بوە. هەر کە
پرسەکە لە ساڵانی پەنجاکانی سەدەی رابردودا یەکلاییی بوەوە – ئەمەش وەک ئەنجامی
مشتومڕەکانی هێرمان بۆندی و ئەوانی تر بو لە کۆلێژی کینکز – یەکەم هەڵمەت بۆ دۆزینەوەی
شەپۆلەکان دەستیپێکرد. ئەم هیمەتە، بە رابەری جۆزێف وێبەر بو لە وڵاتە
یەکگرتوەکانی ئەمەریکا، چل ساڵی خایاندوە بێ ئەوەی سەرکەوتن بەدەست بهێنێت، بەڵام
هەمو هۆیەکمان هەیە کە ئەمە دەگۆڕێت.

پێش هەمو شتێک، بەڵگەیەکی بەهێزی ناراستەوخۆ هەیە کە تیورییەکە راستە. وەدوکەوتنی درێژخایەنی گۆڕانی رەوتی سیستەمی دو ئەستیرەیی نیوترۆن Binary Pulsar کۆکە لەگەڵ پێشبینییەکاندا. لە حاڵەتی بەناوبانگی دوانەیی پۆلساردا، رێژەی پەخشی کێشکردنەکە ( بە کەرتێکی سەدی) تەبایە لەگەڵ تیورییەکی ئاینشتایندا.

دوەمیش، تەکنەلۆژیای کەشفکردن ئێستا گەیشتوەتە پلەیەک کە
دەتوانین دەڤەرەکان یان سەرچاوەکانی ئەودیو گالاکسییەکەی خۆشمان کەشف بکەین.
ئامرازی وەهای پێشکەوتومان لەبەردەستدایە کە بە دوری چەندین کیلۆمەتر دەتوانێت پێوانەی
گۆڕانێک بکات کە زۆر بچکۆلەترە لە قەبارەی ناوکی ئەتۆمی- ئەمەش لە خۆیدا دەستکەوتێکی
نایابی ئەندازیارییە.. شانبەشانی ئەمەش، بریتییە لە سیمای جۆری و چڵۆنایەتی ئەو مۆدڵسازی
سوپەر-کۆمپیۆتەریەی کە هەمانە، هەر بۆ نمونە هی بەیەکدادانی چاڵە رەشەکان – وەها
ورد و نایاب بوە کە دەتوانین دڵنیابین لەوەی دەزانین عەوداڵی چین و بۆچی.

بەمجۆرە
هۆکاری ماقوڵ لە ئارادا هەن بۆئەوەی دواجار هەنگاو هەڵبگرین و بچینە نێو دونیای چەرخی ئەسترۆنۆمی شەپۆلی-
کێشكردنەوە.

*

هەروەک بینیمان، تیوری گشتی بە پلەیەکی بەرزی ورد و
دانسقە خراوەتە ژێر تاقیکردنەوەوە، هەم لە سیستەمی خۆری و هەم لە کایەیەکی
کێشکردنی بەهێزی وەک ئەستێرە نیوترۆنییەکان. بەڵگەی موقنیعمان هەیە کە چاڵە
رەشەکان بونیان هەیە. بەڵام ئەی سەبارەت بە گەردون لە مەودای گەورەدا؟ چی دەبێت
ئەگەر ویستمان بارستایی گەردون بپێوین؟

بۆ تێگەیشتن لە ناوەڕۆکی کۆزمۆلژیای هاوچەرخ، با جارێکی
تر چاو بخشێنین بە هاوکێشەکانی ئاینشتایندا، شیوەی فەزا هاوسەنگی حزور و جوڵەی
مادەی راگرتوە. لە پرینسیپدا، هەر یەک لە حلەکانی ئەم هاوکێشانە دەگریت بۆ خۆی
گەردونێکە. لەوانەیە ئەم گەردونەی ئێمە تێێدا دەژین یەکێک نەبێت لەم حلانە، بەڵام
هەرچۆنێک بێت هەر گەردونە.

کاتێک ئاینشتاین تیورییەکەی بەرجەستە و فۆرمولەکرد،
باوەڕی باڵادەست وەهابو کە گەردون ستاتیکە، واتە نەگۆڕ و ئەزەلییە، یان بڵێین
پەرەناسێنێت. هەرچۆنێک بێت، تیوری گشتی ئاینشتاین ئاراستەیەکی جیاوازی خستەڕو،
ئاراستەیەک کە گەردون لە کشان یان چونەیەکدایە. بۆ چارەسەری ئەم ”کێشەیە” ،
ئاینشتاین رادەکی parameter نەگۆڕی خستە
دوتوێی هاوکێشەکانییەوە. رۆڵی ئەم رادە نەگۆڕە – کە ئێستا پێی دەگوترێت نەگۆڕی
کۆزمۆلۆژی- بریتی بو لە پێچەوانەکردنەوەی ئەرکی کێشکردن لە راکێشانەوە بۆ
دورخستنەوەی گالاکسییەکان لە یەکتر. ئا بەم رێگایە ئاینشتاین توانی گەردونی ستاتیک
بهێنێتەوە سەرشانۆ.

بەڵام تەمەنی گەردونی ستاتیک ئەوەندە درێژەی نەکێشا،
مێژوش پێمان دەڵێت شتێکی هەڵەبو. چونکە لە ساڵی 1929 دا، ئەدوین
هەبڵ (1953-1889) دەریخست کە
گالاکسییە دورەکان لێمان دوردەکەونەوە و گەردون لە پرۆسەی کشاندایە. کۆزمۆلۆژیا
دەستبەرداری نەگۆڕی کۆزمۆلۆژییەکەی ئاینشتاین بو، بەڵام هەرگیز بە تەواوی
ئاوانەبو.

باشە ئەگەر گەردون لە کشاندایە، ئەوا وا پێویست دەکات لە
رابردودا بچوکتر بوبێت. خۆ ئەگەر بە ئاراستەی دواوە و بۆ زەمەنێکی دور وەدوی ئەم
پەرەسەندنە بکەوین، تۆ بڵێی بگەینە خاڵێک کە گەردون تێێدا دەستی پێکردوە؟ یەکەم
بەڵگە لەمەڕ تەقینەوەی بەرایی –بیگ-بانگ- لە ساڵی 1964 دا دەرکەوت،
ئەویش کاتێک هەردو ئەندازیاری ئاڵوگۆڕی تەلەفۆنی، ئارنۆ پێنزایس و رۆبێرت ویڵسن،
نوزەیەکی پەنهانی و سەیریان لە ئەنتێنا رادیۆییەکاندا دۆزییەوە. نوزەکە زۆر چڕتربو
لەوەی چاوەڕوانیان دەکرد، بە رێکی و یەکسانی بە ئاسماندا بڵاوبوبوەوە، هەم بە رۆژ
و هەم بە شەو خۆی لە ئەنتێناکەدا(ئارێل) نمایش دەکرد. نوزەکە نیشانەی
تیشکدانەوەیەکی رێک و نەگۆڕی گەردون بو، پلەی گەرماکەی لە دەوروبەری 3 پلەی کەلڤیندا بو. ئەم پاشخانی مایکرۆیڤی
کۆزمۆییە چرپەی بیگ-بانگ بو.

لە دو دەیەی رابردودا، کۆزمۆلۆژی بوە بە زانستی پێوانەی
وردەکاری. بە هۆی ئامرازە فەزاییەکانی وەکو کۆب COBE وە لە
هەشتاکانی سەدەی رابردودا و لەم دواییانەشدا بە هۆی ئامێرەکانی ومپ WMAP  و پلانکەوە،
توانیومانە بونیاتێکی نایاب و وردی گەردون وێنابکەین کاتێک تەمەنی 400 000 ساڵ بوە. ئەوەی دەیبینین بریتییە لە گۆڕانی
بچکۆلە و ورد کە بە ئەسڵ هەڵبەزودابەزی کوانتەمییە لە قۆناغە هەرە بەراییەکانی
گەردوندا.

ئەم تەجروبە سەرسام و سەرنجڕاکێشانە مۆڵەتمان پێ دەبەخشن
کە تیۆرییەکانمان بخەینە بواری شرۆڤەکارییەوە.

کاتێک سێ پۆل داتا پێکەوە رێکخران، ئەوا پێویستمان بە سێ
رەهەند هەیە بۆ تەفسیری گەردون. تەنها کەرتێکی بچکۆلە، کەمتر لە %5 ، شتە ئاساییەکەمان بۆ پێکدەهێنێت،
ئەتۆم، مۆلیکیول و ئەستێرەکان، ئنجا من و تۆش. نزیکەی چارەکی گەردون لە مادەی
تاریک پێکهاتوە، ئەو مادەیەی نابینرێت، بەڵام بە هۆی هاوێزی کێشکردنەوە gravitational
lensing
دەزانین بونی هەیە. ئەوەی تر کە ماوە، بریتییە لە سەدا هەفتای گەردون، ئەویش وزەی
تاریکە – ئێستا پێی دەلێن نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی- ئەم وزەی تاریکە لە تەفسیری ئەو
هەقیقەتەدا پێویستە کە کشانی گەردون خێرادەکات یان تاودەدات. ئەم پێکهاتەیەی
گەردون هێزێکە و بۆشایی نێوان گالاکسییەکان فراوان دەکات.

پێشکەوتنە کۆزمۆلۆژییەکانی ئەم چەند ساڵانەی دوایی مایەی
سەرسامین، بەڵام هێشتا تێگەیشتنی هەنوکەییمان جێگای رەزامەندی نییە. لە بنەمادا،
دەتوانین تەفسیری بەشێکی بچکۆلەی گەردون بکەین، ئەویش مادەیە. چەند فکرەیەکیشمان
لەمەڕ بەشێکی گەورەتری هەیە( مادەی تاریک)، بەڵام تەفسیری تەواومان لە بەرانبەر
پێکهاتە گەورەکەی گەوردون (وزەی تاریک) هیچ سودێکی وەهای نییە. ئەمە یەکێکە لە
ئاڵنگارییەکانی (تەحەداکانی) فیزیک لە ئەمڕۆدا. نەک هەر تاقیکردنەوەیەکی تیوری
کێشكردنەکەی ئاینشتاینە – هەرچەندە ژمارەیەکی زۆر تیوری بەدیل بۆ تەفسیرکردنی
داتاکان پێشکەشکراوە- بەڵکو کێشەی فیزیکی بنەڕەتییە.

بەمجۆرە، دوای گوزەری سەدەیەک بەسەر گەردونی چەماوەی
فەزا-زەمەنی ئاینشتایندا، گەیشتینە کۆتایی گەشتەکەمان. ئایا ئاینشتاین راست بو؟ بێ
هیچ گومانێک راست بو. تەنانەت بە شیوەگەلێک راست بو کە خۆشی هەرگیز تەسەوری
نەدەکرد. بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە کە تێگەیشتنی ئێمە لەمەر کێشکردن لە ئاستێکی
کەماڵدایە. تەنها ئەوە دەگەیەنێت کە تۆزێک باشتر لە گەردون حاڵی دەبین و تێدەگەین.
تیوری گشتی نسبییەت دوا-وەڵام نییە.

بۆ کۆتاییهێنان، با لە ئایندە بڕوانین. چی رودەدات؟ بێگومان
من نازانم کەی بازدان رودەدات، بەڵام، تەواو بە یەقینەوە، باوەڕم وایە، لە
ئایندەیەکی نزیکدا شەپۆلەکانی کێشکردن کەشف دەکەین(لە راستیدا دوایی، بە ماوەیەکی
زۆر کورت دۆزرایەوە). ئەمە دەبێتە مایەی جۆش و خرۆش و یارمەتیمان دەدات کە لایەنی
تاریکی گەردون تاووتوێ بکەین. ئنجا لەوانەیە بزانین ئەو چاڵە-رەشانەی لە فەزادا
هەن هەر ئەو چاڵە-رەشانەی تیورییەکەی ئاینشتاینن. لە ئایندەدا مومکینە تەجروبەی شەپۆلی
کێشکردن( بۆ نمونە ئیڵسا eLISA کە ساڵی 2030  دەست بە گەشتەکە دەکات) لە فەزادا ئەو توانایەمان
بداتێ کە نەخشەیەکی وردی جیومەتری چاڵە رەشەکان بکێشین. تاقیکردنەوەی تری وەکو
تەلەسکۆپی روداوی ئاسۆ، زانیاری زیاترمان پێشکەش دەکات. لە مەودایەکی ئێجگار
گەورەتردا، تەجروبەکانی ئایندە تێگەیشتنی ئنسان لەمەڕ کۆزمۆلۆژی فراوانتر و
نایابتر دەکەن. بەو هیوایەین سەبارەت بە پرسی وزەی تاریک پێشكەوتنی بەرچاو بەدەست بهێنین.
باشە وەڵامەکە چییە؟ مومکینە وەڵامەکە پێویستی بە گرێدان و دەست لە ملانی دو دونیا
هەبێت، دونیای زۆر گەورە و دونیای زۆر بچکۆلە، بەڵێ، وەڵامەکە بریتییە لە تیوری
کوانتەم لەمەڕ کێشکردن!

ئێمە هەوڵدەدەین بۆ پەرەپێدانی تیورییەک کە سازشێک لە
نێوان تیوری گشتی چەمانەوەی فەزا-زەمەن و نایەقینییەکانی تیوری کوانتەمدا تەبەننا
دەکات. ئەم داخوازییە لە تەمەنی سەد ساڵەی نزیک بوەتەوە و مەخابن هێشتا دورین لە
وەڵامەکەوە. خۆ ئەگەر ئەمە ”پێشبڕکێیەکی تیوری نێو خەڵک” بوایە، ئەوا بێگومان
وەڵامەکە یەکسەر ”تیوری ژێ” دەبو. بەڵام واقیع تۆزێک لەوە زیاتر ئاڵۆزە. لە حاڵی
حازردا، تیوری ژێ کەمێک لە کەشتییەکی بەتاڵ دەچێت. دەتوانین چۆن بمانەوێت، بە هیوا
و خەونەکانمان، پڕی بڕکەینەوە، بەڵام هێشتا نەمان توانیوە تیوری ژێ بکەینە
تیورییەک کە توانای پێشبینی هەبێت. ژمارەی ئیحتیمالەکان گەلێک زۆرن و هیچ
تەجروبەکیش نییە خەیالاتمان سنوردار بکات. هەر هیچ نەبێت، شتەکە هێشتا بەو جۆرەیە.

بە درێژایی ئەم سەد ساڵەی گەردونی چەماوەی فەزا-زەمەنی ئاینشتاین گەلێک دۆزینەوە و روئیای نایابمان بینیوە، بەڵام هێشتا کار و پرۆژە زۆر ماوە ئەنجامی بدەین. زۆر ئاستەنگ و ئاڵنگاری هەن زاڵ بین بەسەریاندا. من باوەڕم وایە هێشتا گەلێک شت هەن لە سەد ساڵی داهاتودا یەکلایی بکرێنەوە.

شێرکۆ رەشید قادر لە نوسینێکی نیلس ئەندرسن 2015 بە دەستکارییەوە وەریگێڕاوە.


[i]  سەعاتی مەیسەری
هایدرۆجینی، وردترین جۆری سەعاتە لە جیهاندا.

[ii]  مەتەڵەکەی
هۆوکین و کیپ تۆرن زۆر بەناوبانگە کە پەیوەست بو بە ونبونی زانیاری لە نێو چاڵە
رەشەکاندا. مەتەڵەکە لە نێوان کیپ تۆرن و هۆوکین لە لایەک و جۆن پریسکل لەلایەکی
ترەوە بو، دوایی هۆوکین سازشی کرد.

[iii]  سپێکترۆگرافیک:
Spectrographic : ئامێرێکە بۆ
پەرشکردنی تیشكدانەوە( وەکو تیشكدانەوەی ئەلکترۆماگنێتیک یان شەپۆلەکانی دەنگ) بۆ
شەبەنگ و ئنجا تۆمارکردن یان کێشانی شەبەنگەکان.

  [iv]ئاسۆی روداو Event
Horizon : لە چاڵە رەشەکاندا دەڤەرێکی فەزا-زەمەنییە و بە شێوەیەکی
بازنەیی دەوری چاڵە-رەشی داوە. لەو دیو سنورەکانی ئاسۆی روداوەوە هیچ شتێک،
تەنانەت روناکیش توانای هەڵاتنی نییە، چونکە هێزی کێشکردن ئەمەندە بەهێزە. چاڵە
رەشەکان دیسانەوە یەکێکە لە بەرهەمە دەرکەوتەکانی هاوکێشەکانی کێشكردن لە تیوری
گشتی کە بە راستی ئاینشتاین خۆی هەر هیچ باوەڕی پێ نەبو.

[v]  شەپۆلەکانی
کێشکردن Gravitational Waves : بریتین لە نەرمە شەپۆلەکانی
فەزا-زەمەنی، بە هۆی جوڵەی لە ئاسابەدەری تەنە زەبەلاحەکانی گەردونەوە دروست دەبێت.
نمونەی هەرە دیاری ئەمە بریتییە لە بەیەکدادانی دو چاڵە-رەش، یان دو ئەستێرەی
نیوترۆنی. سەرەتا ئەوەندە بە خێرایی بە دەوری یەکتردا دەخولێنەوە و لە یەکتر نزیک
دەبنەوە، سەرەنجام بە یەکدا دەدەن و شەپۆلی زۆر گەورە پەخش دەکەن و دەبێت بە هۆی
دروستکردنی پشێوی فەزا-زەمەن، ئەمانە بە خێرایی روناکی بە پانتایی گەردوندا
رەتدەبن، لەگەڵ خۆیاندا زانیاری لەمەڕ بناوانی خۆیان بۆ تەلەسکۆپەکان دەهێنن. بۆ
یەکەمجار لە ساڵی 1916 دا، بە هۆی شیکاری ماتماتیکی هاوکێشە گشتییە
نسبییەکانی ئاینشتاینەوە پێشبینیکرا، بەڵام تەنها لە ساڵی 1974 دا، واتە بیست ساڵ دوای مردنی
ئاینشتاین بەڵگەی تۆکمە لەمەڕ چاڵە رەشەکان هاتە ئاراوە. لە ئەیلولی 2015 بۆ یەکەمجار، هەردو بنکەی فەزایی
(کەشفکەری لیگۆ LIGO و ڤیرگۆ VIRGO ) تێڕامانی خۆیان لەمەڕ کەشفکردنی شەپۆلەکانی کێشکردن راگەیاند،
ئەویش بە هۆی بەکارهێنانی ئامرازی کەشفکەری پێشکەوتوی لیگۆوە.


[i] سەعاتی ئەتۆمی
atomic clock : ناوێکی گشتییە بۆ ئامرازی کات،
بەندە لەسەر لەرینەوەی رێکوپێکی ئەتۆمەکان. یەکەمجار لە ساڵی 1948 پەرەی پێدرا، ئەم سەعاتانە بەندن
لەسەر پێوانی لەرینەوەکانی ئەتۆمی نایترۆجین کە بۆ پێش و پاش دەجوڵێن لە مۆلیکولە
بێڕەنگەکاندا، وردەکاری ئەم سەعاتانە هەتا بڵێی شتێکی سەرسامە، رێژەی لەرینەوەیان 23,870 لەرینەوەیە لە چرکەیەدا.

 [ii]کوەیزەرەکان بریتین لەو تەنە زەبەلاحانەی ئێجگار دورانەی
لە ئاسماندا هەن، بڕێکی ێشومار و  لە
ئاسابەدەر وزە پەخشدەکەن، سیمایان لە تەلەسکۆپدا زۆر لە ئاستێرەوە نزیکە، پێشنیازی
فەلەکناسان سەبارەت بە کوەیزەرەکان وایە کە چاڵە رەش لەخۆدەگرن و لەوانەشە تەمسیلی
قۆناغێک بکەن لە پەرەسەندنی هەندێک لە گالاکسییەکان.

[iii]  پۆلسار: Polsar  بریتین لەو
ئەستیرە نیوترۆنانەی دەخوڵینەوە، وەک بارستایی ئەوەندە و نیوی بارستایی خۆر دەبن،
بەڵام لە قەبارەدا زۆر بچکۆلەن و تیرەکەیان تەنها 24 کیلۆمەترە. پۆلسارەکان تیشکی
شەپۆلی رادیۆیی پەخش دەکەن کە وەک زنجیرەیەک ترپە کەشف دەکرێن.   

[iv]  نزیکەی دو
سەدە پێش فەلەکناسان دەرکیان بەو هەقیقەتە کردوە کە جوڵەی هەسارەی زاوە (مێرکیوری)
بە دەوری خۆردا کێشەیەکی بچکۆلەی تێدایە، هەروەک چۆن یاساکانی نیوتن پێشبینی ئەم
دیاردە نائاسییەیان کردوە. کاتێک لە خۆرەوە لە حاڵەتی نزیکترین مەوقیعدایە، ئەوا
لە دەڤەرێکی سیستەمی خۆریدا دەسوڕێتەوە کە بە هۆی بارستایی خۆرەوە فەزا-زەمەنەکەی
شێواوە. بەمجۆرە هەمو سوڕانەوەیەکی هەسارەی زاوە بە دەوری خۆردا، کە رەوتەکەی
هێلکەییە، تۆزێک لادان لەخۆدەگرێت بە جۆرێک کە نزیکترین خاڵی لە خۆرەوە هەمو جارێک
تۆزێک دێتەوە پێشەوە.


[i]  کەوانە/چرکە
arc second پێوەری گۆشە. 60 کەوانە چرکە دەکاتە یەک کەوانە خولەک.
یەک کەوانە خولەک دەکاتە یەک پلە. 360 پلەش دەکاتە یەک بازنە.


[i]  کالکیولەسی
تێنسەر Tensor calculus یان شێکاری تێنسەر، هەتا بڵێی
لقێکی ئاڵۆزی ماتماتیکە و فراوانبونی شیکاری ڤێکتەرەکان. کاتێک ئاینشتاین لە
مێشکیدا هاوکێشەکانی تیوری گشتی نسبییەت گەڵاڵەبون، سەرەتا توانای گوزارشتی ئەم
هاوکێشانەی بە زمانی ماتماتیکی نەبو، چونکە لە راستیدا ماتماتیکناسێکی بە قودرەت
نەبو، بەڵام هاوڕێی دێرین و رۆژانی زانکۆ مارسیل گرۆسمان یارمەتیدا رێگانیشاندەری
بو بۆ دارشتنی تیوری گشتی بەو ماتماتیکەی پێی دەگوترێت کالکیولەسی تێنسەر.




هێزی کێشكردن لە نیوتنەوە بۆ ئاینشتاین

هێزی کێشکردن لاوازترین چوار هێزە بنەڕەتییەکەی سروشتە – ئەوانی تر، واتە سیانەکەی تر بریتین لە هێزی ئەلکترۆماگنێتیک، هەردوک هێزی ناوکی بە هێز  strong و هێزی لاواز weak یان بێ هێز. کەچی سەرباری هەموو ئەمانەش دەبینین تەنها هێزی کێشکردنە لە مەدایەکی دوردا باڵادەستە و کۆنترۆڵی دونیای کردووە. هۆکاری ئەمەش ئەوەیە هێزی کێشکردن بریتییە لەوەی دوو تەن یەکتر بۆ لای یەکتر کێش دەکەن. بەمجۆرە دەبینین لە حاڵەتێکدا زۆربەی زۆری تەنە گەورەکان لە روی کارەباییەوە هاوبارگەن، کەچی هەرگیز لە باری کێشکردنەوە هاوبارگە نین. هێزی کێشکردن لە نێوان تەنەکاندا کە بارستاییان هەیە هەمیشە یەکتر کێش دەکەن، پاشان ئەگەر ئەم دوو تەنە بارستاییەکانیان گەورەتر بێت ئەوا ئەم هێزی کێشكردنە زیاد دەکات.

کێشکردن بەر لە مێژوو

لە راستیدا بە هۆی گەورەیی
بلیمەتانی وەکو نیوتن و ئاینشتاینەوە بوو کە لە حاڵی حازردا خەڵکانی وەکو ئێمە لە
هێزی کێشكردن دەگەین، کەچی لەگەڵ ئەمەشدا سەیردەکەین هێزی کێشکردن، لە هەموو
هێزەکانی تر، بە بەردەوامی خۆی لەبەردەم زانایاندا وەکو مەتەڵ قوتکردووەتەوە. بۆ
تێگەیشتن لەم پرسە کە بۆچی وایە؟ با لە سەرەتاوە دەست پێ بکەین و رەچاوی مێژوی
پەرەسەندنی هێزی کێشكردن بکەین.

ئنسان هەر لە دێرزەمانەوە هەمیشە ئەو هەقیقەتەی زانیووە کاتێک تەنێک بەردەدەیتەوە بە ئاراستەی خوارەرە دەکەوێتەوە. ئا بەم سەلیقەیەوە، هەمیشە دەرکمان بە بوونی کێشکردن کردووە. هەر بۆیە دەبینین هەر سروشت و تەبعی ئەم جۆرە جوڵەیە بووە کە بووە بە پێگە و سەرنجی زۆر لە هزرمەندانی دێرین.

ئەرستۆ، کە کتێبەکەی بە
نێوی فیزیکەوە بوو، هەتا کۆتاییەکانی سەدەی هەڤدەهەم رۆڵێکی کارا و باڵادەستی لە
زانستی رۆژئاوادا هەبوو، تەفسیرەکەی لەمەڕ کێشکردن بەندبوو لە سەر ئەو ئایدیایەی
کە تەنەکان لە گەردوندا بە تەبیعەت مەیلی جوڵەیان هەیە بۆ مەنزڵی ئەسڵی خۆیان. لای
ئەرستۆ، بۆ ئەوەی بزانین ئەم مەنزڵە کوێیە، ئەوا پێویستە بزانین پێکهاتەی ئەم تەنە
چییە کە پرسەکەی دروستکردووە. ئەگەر وردتر قسە بکەین، ئەوا کێشکردنەکە بەندە لەسەر
بڕی هەر یەکە لە چوار توخمەکە کە بریتین لە: خۆڵ، ئاو، هەوا و ئاگر.

مشتومڕەکەی ئەرستۆ وەهابوو
کە ئەو تەنانەی پێکهاتەکەیان بە شێوەیەکی سەرەکی خۆڵ و ئاوە ئەوا بەرەو چەقی
گەردون دەجوڵێن. لای وی چەقی گەردون لە بەردەم پێی خۆیدا بوو. ئەو تەنانەی لە خۆڵ
پێکهاتوون، ئەگەر فڕێدرانە هەواوە ئەوا پێویستە بگەڕێنەوە بۆ سەر عەرد. ئنجا
لۆژیکانە بیریکردەوە، ئاو سوکترە لە خۆڵ و ئەمەش دەتوانرێت بە ئاسانی بسەلمێنرێت
کاتێک تۆزێک خۆڵ دەرژینە نیو پەرداخێک ئاوەوە، ئاوەکە سەردەکەوێت. بەمجۆرە لەسەر
روی زەوی ئاو دوای خۆڵ دێت. بە هەمان شێوەش، هەوا لە ئاو سوکەڵەترە، هەروەک چۆن دەبینین
بڵقی هەوا سەر ئاو دەکەوێت، واتە پێگەی سروشتی هەوا لە سەروو ئاوەوەیە و مەوقیعی
سروشتی ئاگریش لە سەروو هەواوەیە.

بەمجۆرە ئەم دیدە ئەرستۆییە
نیزامێکی لۆژیکیمان لەمەر گەردونی بەرچاو پێشکەش دەکات، ئەو نیزامەی بەندە لەسەر
یەکە بنەڕەتییەکانی مادە لەو رۆژ و سەردەمەدا. تەنانەت یارمەتی ئنسانیش دەدات کە چەند
حاڵەتێک سەبارەت بە خێرایی کەوتنەخوارەوەی تەنەکان بخاتەڕوو. ئەرستۆ گفتوگۆی لەمەڕ
ئەو پرسەش کردووە کە خێرایی کەوتنەخوارەوەی تەنێک راستەوانە لەگەڵ بارستاییەکەیدا
و پێچەوانەش لەگەڵ چڕی ناوەندەکەدا، کە گوزەری پێدا دەکات، دەگۆڕێت. بەمجۆرە ئەگەر
تەنێک بارستاییەکەی دوو کلیۆگرام بێت دوو ئەوەندە خێراتر لە تەنێکی یەک کیلۆگرامی
دەکەوێتە خوارەوە.

بە داخەوە، تیورییەکەی
ئەرستۆ ناکرێت راست بێت. ئێمە باش دەزانین هیچ چەقێک نییە لە گەردوندا تەنەکان بە
ئاراستەی (ئەو چەقە) بجوڵێن. هەروەها، لە رێگای تەجروبەی راستەوخۆوە، دەتوانین
ئەوەش بخەینەڕوو کە رێژەی تاودانی تەنێک لە سایەی هێزی کێشكردندا پەیوەندی بە
بارستایی هەمان تەنەوە نییە. لە راستیدا، دەتوانین ئەوە پیشان بدەین کە هەموو
تەنەکان بە هەمان رێژە دەکەونە خوارەوە. ئەم دۆزینەوەیە بە یەکێک لە دەسکەوتە
نایابەکانی تێگەیشتنی هاوچەرخانە و نوێی ئنسان لەمەڕ کێشکردن حیساب دەکرێت، بۆیە
پێویستی بە هەڵوێستە و لێکدانەوەی زیاتر هەیە.

ئەو راستییەی کە هەموو
تەنەکان لە سایەی هێزی کێشكردندا بە هەمان رێژە تاودەدەن شتێکی رون نییە. لە
راستیدا ئەگەر پەڕێک لە دەستە چەپمەوە و پارچە ئاسنێک لە دەستە راستمەوە
بەربدەمەوە، ئەوا نابێت چاوەڕووانی ئەوە بکەم کە هەردوک لە هەمان کاتدا بەر عەرد
بکەون. پارچە ئاسنەکە یەکەمجار بەر عەرد دەکەوێت. کەواتە مەبەست لەم رستەیە،”
هەموو تەنەکان لە سایەی هەمان کێشکردندا، بە هەمان رێژە تاودەدەن یان دەجوڵێن.”
بۆ تێگەیشتن لەم دەستەواژەیە، پێویستە بیر لەو هەموو هێزانە بکەینەوە کە
کاریگەرییان لەسەر ئەم تەنانە هەیە.

کاتێک پەڕەکە بەردەدەمەوە، ئەوا هێزی کێشكردن کاریگەری لەسەر هەیە، بەڵام هێزگەلی تریش کاردەکەنە سەری. کە دەست دەکات بە کەوتنەخوارەوە، لە هەمبەر جوڵەکەیدا هێزی بەرهەڵست هەیە کە ئەویش هەوایە. ئەم هێزە دەبێت بە هۆی خاوکردنەوەی پەڕەکە و کاریگەرییەکەشی لەسەر پەڕەکە زیاترە وەک لەوەی لەسەر ئاسنەکە هەیەتی. ئنجا خۆ هەتا هەواکە بە هێزتر بێت ئەوا کاریگەری زیاتر دەبێت لەسەر پەڕەکە وەک ئەوەی لەسەر پارچە ئاسنەکە هەیەتی. بەمجۆرە، مەبەست لە دەستەواژەکەی سەرەوە، ” هەموو تەنەکان لە سایەی هەمان کێشكردندا بە هەمان تاودان دەجوڵێن.” ئەوەیە کە ئەمە حاڵەتێک نییە تەمسیلی جوڵەی تەنەکان بکات لەو ناوەندە راستەوخۆیەی ئێمە تێێدا دەژین. بەڵکو زیاتر حاڵەتێکە سەبارەت بەوەی کە چی بەسەر تەنێکدا دێت ئەگەر بە تەواوی و تەنها لە ژێر کاریگەری هێزی کێشکردندا بێت. بە واتایەکی تر، ئەگەر کارلێکی هەموو هۆکارەکانی تر پەراوێز بخەین و فەرامۆشیان بکەین، ئەوا هەموو تەنەکان بە هەمان رێژەی تاودان دەکەونە خوارەوە.

لەم بارەیەوە، گالیلۆ پاداشی یەکەم و پشکی شێری بەردەکەوێت لە بەرانبەر خستنەروی هەقیقەتی ئەم پێشنیازە لۆژیکییە. لە ساڵی 1638 دا، وەک دەڵێن، تۆپی(موشەک – هاوێژی) بارستایی جیاجیا لە ترۆپکی بورجی پیزاوە فڕیداوەتە خوارەوە. سەیریکردووە تۆپەکان لە هەمان کاتدا کەوتونەتە سەر زەوی. لە سەردەمانی دواییشماندا، کە شتەکە زیاتر درامایی بوو، هەمان ئەنجام بەدەستهات، ئەویش کاتێک دەیڤید سکۆت، فەلەکناسی ئەپۆڵڵۆ خستییەڕوو. سکۆت، کاتێک چووە سەر مانگ، پەڕێك و چەکوشیکی لە دەست بەردایەوە، چونکە هیچ هەوا لەسەر روی مانگ بونی نییە هەتا جوڵەکە خاوبکرێتەوە، بەڵام هەردوک تەنەکە، چەکوش و پەڕەکە لە هەمان کاتدا و لەبەردەم قاچیدا کەوتنەخوار و بەر عەردی کەوتن (وێنەی ژمارە یەک). لە رۆژگاری ئەمڕۆماندا ئەم دیاردەیە بە گەردونێتی یان گشتگیری کەوتنەخوارەوەی ئازاد ناودەبرێت. پێکهاتەی سەرەکی تیوری کێشكردنی هەردوو فیزیکناسی مەزن، نیوتن و ئاینشتاینە.

تیوری نیوتن لەمەڕ کێشکردن

تیوری نیوتن لەمەڕ کێشکردن
و جوڵە یەکەمجار لە ساڵی 1687 لە کتێبی ”پرینسیپی ماتماتیک”
دا بڵاوبوەوە و دونیاشی بۆ هەتاهەتایی گۆڕی. ئەمە بۆ خۆی یەکەم تیوری جدی زانستی
بوو کە هێزی کێشکردن چۆن ئیش دەکات و میکانیزمەکەی چۆنە. بە پێچەوانەی ئەرستۆوە،
نیوتن عەوداڵ نەبوو لە دوی تەفسیری کێشكردن و ئەو هەوڵەشی نەدا. لە بری ئەمە
کاریگەری هێزی کێشکردنی فۆرمەلەکرد، واتە کاریگەری هێزی کێشکردنی کردە دیاردەیەکی
چەندایەتی(ماتماتیکی)، لە پرۆسەکەدا یاسا فیزیکییەکانی بە جۆرێک کورتکردەوە کە
کاتێک وەسفی جوڵە دەکات، تەنها باس لە تەنەکانی سەر زەوی ناکات، بەڵکو جوڵەی عەرد
خۆشی دەگرێتەوە، بە هەمان شێوە جوڵەی هەموو تەنە ئاسمانییەکانی تریش کە لە سیستەمی
خۆریدا هەن.

دەسکەوتی نیوتن بە هەقەت بەرهەمی ئنسانێکی بلیمەت بوو. چەندین لقی نوێی ماتماتیکی خوڵقاند، بۆ یەکەم جار سەلماندی کە ئەو یاسا فیزیکییانەی لەسەر زەوی بەسەر خۆماندا راڤەدەکرێن، هەر هەمان ئەو یاسایانەن کە بەسەر تەنە ئاسمانییەکاندا واری دەکرێن. ئەو هەموو ئاڵۆزییەی جوڵە، کە ئەرستۆ تێکۆشا تەفسیری بکات، لە بۆتەی چەند یاسایەکی کەم و سادەدا گەڵاڵەبوون. تیوری نیوتن شتێکی پڕشنگدار بوو و بۆ دوو سەد ساڵ هیچ نەیار و ئاڵنگارییەکی (تەحەدا) نەبوو. تەنها لە کتێبەکەێدا، نیوتن شۆڕشێکی لە دونیای هەر یەک لە زانست، پیشەسازی و جەنگدا بەرپاکرد، جگە لەوەی دونیابینییەکی پێشكەشکرد کە هەموو ئێمەی ئنسان هەتا ئێشتاش تەبەننای دەکەین.

پێکهاتەی بنەڕەتی
تیورییەکەی نیوتن بریتییە لە یەکەم، هەبوونی فەزا و زەمەنی رەها لە قۆناغێکدا کە
هەموو جوڵە تێیدا رودەدات، دوومیش بونی هێزی گەردونی(گشتی) کێشکردن کە لە هەمان
ساتەوەختدا لە گەردوندا لە نێوان دوو تەنی زەبەلاحدا دێتەگۆڕێ. ئەمە هەر
هەموویەتی.

لای نیوتن فەزا، هەروەک
خۆمان رۆژانە راڤەی دەکەین و دێتە بەرچاومان، بە زمانێکی سادە بریتییە لەو
گۆڕەپانە ئەبەدی و نەگۆڕەی هەموو مادە بوونی تێدا هەیە. ئنسان دەتوانێت تەنێک، x، لە
نوقتەیەکی ڤەزادا دابنێن، ئنجا بە ئاسانی دەتوانێت دووری ئەم تەنە لە تەنێکی
ترەوە، y ، وە تەنها بە مەترەیەکی رێک و
راست دیاری بکەین. لە میکانیکی نیوتندا هیچ غامزییەک لەم پرۆسەیەدا بونی نییە. دوو
تەنەکە، واتە x و y لەوانەیە لە
فەزادا لە حاڵەتی جوڵەدا بن، بەڵام فەزا خۆی جێگیرە و هەتاهەتایە نەگۆڕە.

بە هەمان شێوە، چەمکی نیوتن
بۆ زەمەن ئەنجامی سەلیقەیەکە کە زۆربەمان لەگەڵیدا گەورەبوین. ساتەوەختەکانی زەمەن
لە تیوری نیوتندا، یەک لەدوی ئەویتر خۆیان واڵادەکەن. لە نێوان چەندین ساتەوەختدا،
تەنەکان مەوقیعی خۆیان دەگۆڕن، بەلام زەمەن خۆی شتێکی گەردونییە و بۆ هەموو کەسێک
هەر هەمان شتە. لە تیورییەکەی نیوتندا، هەموو سەعاتە راستەقینەکان بە هەمان شێووە
زەمەن پێوانەدەکەن، هەروەک چۆن هەموو دوری – پێوەکان(مەترە) هەمان دووری نێوان دوو
تەن پێوانە دەکەن.

ئەو کات، لە تیوری نیوتندا،
هەموو تەنەکان بە رێژەی نەگۆڕ دەجوڵێن، تەنها مەگەر هێزێکی دەرەکی کارباکەتە
سەریان (ئەمە نوقتەی ماڵئاوایی بوو لە فیزیکی ئەرستۆ). ئەگەر هێزێک کاربکاتە سەر
تەنێک، ئەوا کاریگەری هێزەکە بە جۆرێکە دەبێت بە هۆی تاودانی تەنەکە. هەتا هێز
زیاتر بێت، تاودان زیاتر دەبێت، خۆ ئەگەر بارستایی تەنەکە گەورەتر بێت، ئەوا
هێزێکی گەورەتر پێویستە بۆ ئەوەی هەمان تاودانی هەبێت. لەسەر ئەم بنەمایە، بە
زمانی سادە هێزی کێشکردن بریتییە لە هێزێکی دەرەکی کاردەکاتە سەر هەموو تەنە
زەبەلاحەکان، هەر هەموویان رادەکێشێت.

نیوتن هێزی کێشکردنەکەی
وەها کورتکردەوە کە راستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ بارستایی هەردوو تەنەکە کە لە
نێوانیاندا کاریگەری هەیە و پێچەوانەش لەگەڵ دوجای دووری نێوانیان. واتە هێزی
کێشكردن لە نێوان دوو تەنەکەدا خۆ لەم هاوکێشەیەدا نمایشدەکات:

 M  و m بریتین لە
بارستایی دوو تەنەکە

 F  بریتییە لە هێزی کێشکردن و r یش بریتییە
لە دووری نێوان دوو تەنەکە.

ئەم هاوکێشە ساکارە، پێکەوە
لەگەڵ یاساکانی نیوتن لەمەڕ جوڵە، بەسن بۆ ئەوەی بۆ ئەوەی بەهایەکی باشی نزیکەیی
جوڵەی زۆربەی هەرە زۆری تەنە ئەسترۆفیزییکیەکان و هەموو ئەو تەنانەی لەسەر عەردیش
هەن بزانین.

کاتێک باس لە کێشکردنی نیوتن دەکەین و دەڵێین هەموو تەنەکان بە هەمان تاودان دەکەونە خوارەوە و ئنجا هەموو ئەمانە ملکەچی رامانەکانی گالیلۆن، ئەوا دەتوانین بڵێین ئەمانە هەموو لەو هەقیقەتەوە دەبینرێن کە لە یاسای میکانیکی نیوتندا هێزێکی دراو دەبێت بە هۆی خاوکردنەوەی تاودانی تەنێکی بارستایی قورس بە بەراورد لەگەڵ تەنێکی سوکەڵەدا. ئەمە لەگەڵ ئەو راستییەدا رەچاوبکە کە بە حسێبی نیوتن، دەبێت هێزی کیشکردن زیادبکات کاتێک بارستاییەکە زیاددەکات. لە تیوری نیوتندا، ئەم دوو شتە بەو رێژەیەی تەواو پێویستە رودەدات. ئەمەش بۆ ئەوەی یەکتر بسڕنەوە. ئەگەر هێزی کێشکردنی نیوتن کاریکردە سەر تەنێک و ملکەچی یاسای جوڵەی نیوتن بێت، ئەوا ئەو تەنە پێویستە بە رێژەیەکی نەگۆڕ و سەربەخۆ لە بارستاییەکەی، تاوبدات. کاێک ئەمە رودەدات هەروا لە خۆڕا نییە و رێکەوت نییە: گەردونێتی کەوتنە خوارەوەی ئازاد هەر لە سەرەتاوە لە نێو هەیکەلی تیوری نیوتندا هەیە.

یەکەم سەرکەوتنی گەورەی
تیوری نیوتن لەوەدا بوو کە دەکرێت لە داتاشینی یاساکانی جوڵەی هەسارەکاندا
بەکاربهێنرێت. ئەم یاسایانە بە هۆی تەجروبەی داتاییەوە لە لایەن کێپلەرەوە لە
سەرەتای سەدەی هەڤدەیەمدا کورت کراونەتەوە، بۆ ئەم مەبەستە کێپلەر داتایەکی
ئەسترۆنۆمی دەوڵەمەندی بەکارهێناوە. یاساکانی کێپلەر لەمەڕ جوڵە بەمجۆرەیە:

رەوتی سوڕانەوەی هەسارەکان
بە دەوری خۆردا فۆرمێکی هێلکەییان هەیە و خۆریش دەکەوێتە یەکێک لە دوو فۆکەسی شێوە
هێلکەییەکەوە.

ئەگەر هێڵێکمان لە نێوان
هەسارەکە و خۆردا کێشا، ئەوا ئەو روبەرە پانتاییەی هێڵەکە لە کاتی سوڕانەوەی
هەسارەکە بە دەوری خۆردا دروستی دەکات لە هەمان کەوانەی زەمەنیدا هەمیشە یەکسانە.

دوجای کاتی خایاندراو بۆ ئەوەی هەسارەکە یەک سوڕ بە دەوری خۆردا تەواوبکات راستەوانە دەگۆرێت لەگەڵ سێجای دووری نێوان دوورترین خاڵی هەسارەکە لە خۆرەوە( واتە تەوەری گوزەری شێوە هێلکەییەکە.(خوێنەری بەڕێز سەیری وێنەکە بکە بۆ تەفسیری ئەم سێ یاسایە.)

یاساکانی کێپلەر (1630 –
1571) بەسەر
هەموو هەسارە ناسراوەکاندا راڤەدەکرێن، هەرچەندە لە رۆژگاری خۆیاندا( 1609) هیچ بناغەیەکی زانراویان لە
تیوری فیزیکیدا نەبوو. ئەم یاسایانە وەها دیاربوون کە پڕ بە پێستی ئەوا داتایانە
بوون کە فەلەکناسی گەورە تیکۆ براهە( 1600- 1546) خستییە
بەردەمی کێپلەر.

نیوتن شارەزایی لە یاساکانی
کێپلەردا هەبوو، لە کتێبە هەرە ناودرەکەیدا، پرینسیپەکانی ماتماتیک، تەفسیری
کردوون کە چۆن لە یاساکانی خۆی لەمەڕ جوڵە و یاسای گشتی هیزی کێشكردنەوە
داتاشێنیان بۆ بکات.

داتاشینی ئەم یاسانەی
کێپلەر لە لایەن نیوتنەوە بە یەکێک لە داستانە گەورە سەرکەوتووەکانی دونیای فیزیک
حساب دەکرێت. ئەو یاسا تەجریبییانەی لە تێرامانی پوختی هەسارەکانەوە، کە ئەو سەردەمە نوێ
بوون، پێشکەشکرابوون، بۆ یەکەمجار (لە لایەن نیوتنەوە) بە گوزارشتی سادە لە
هاوکێشەی ماتماتیکییەوە لەدایکبون. نیوتن ئەوەی پیشاندا کە دەکرێت هەر هەمان ئەو
یاسایەی وەسفی جوڵەی تۆپێکی موشەک – هاوێژی لەسەر زەوەی دەکات دەکات بەکاربهێنرێت
بۆ تەفسیرکردنی جوڵەی هەسارەکان خۆشیان. ئەمە سەرەتای زۆربەی هەرە زۆری ئەو زانستی
فیزیکییەی ئەمڕۆیە کە خۆمان دەیزانین.

تیوری کێشكردنی ئاینشتاین

دوو
سەد ساڵ دوای بڵاوکردنەوەی، تیورییەکەی نیوتن لەمەڕ کێشکردن لە لایەن ئاینشتاینەوە
روبەڕوی ئاڵنگاری بوەوە. خۆ ئەگەر تیورییەکەی نیوتن سادە و بە سود بوو، ئەوا ئەوەی
ئاینشتاین جوان و هەر بە راستی گەردونی یان گشتی بوو. ئاینشتاین نەک هەر ئەو
هاوکێشانەی گۆڕی لە تیورییەکەی نیوتندا هەبوون، بەڵکو هات ئەو بناغەیەشی دەرهێنا کە
لەسەری وەستابوو. ئاینشتاین هەموو شتێکی گۆڕی.

وەک زۆر لەو بەرەوپێشچونانەی
لە فیزیکدا رودەدەن، ئیلهامبەخشی سەرەکی لە تیورییەکەی ئاینشتایندا بریتی بوو لەو
ناڕێکی و نایەکێتییەی لە ئایدیا هەنوکەییەکاندا هەبوون. نیوتن تیورییەکی پێ بەخشین
سەبارەت بە چۆنیەتی کارکردنی کێشکردن و جوڵە. بەڵام هزرەکانی نیوتن لەگەڵ ئەو
تیوری روناکییەدا تەبا نەبوون کە جەیمس ماکسوێڵ لە ناوەراستی سەدەی نۆزدەدا پەرەی
پێدابوو. تیورییە نوێکەی ماکسوێڵ ئەوەی خستەڕوو کە هەموو ئنسانێک لە گەردوندا
دەبێت خێرایی روناکی وەها پێوانەبکات کە هەمان بەهای هەبێت: ئەو بەهایەش بریتییە
لە 300 ملیۆن مەتر
لە چرکەیەکدا. ئەمە لەوانەیە وەک شتێکی قووڵ نەیەتە بەرچاو، بەڵام چەند دەقەیەک
خۆت خەریک بکە و رەچاوی ئەوە بکە کە چی دەگەیەنێت.

لێرەدا مەسەلەکە لەوەدایە کە، بە پێی میکانیکی نیوتن، ئەگەر لە نێو شەمەندەفەرێکدا دانیشتبم، ئنجا شەمەندەفەرەکە بە خێرایی 100  میل لە سەعاتێکدا بڕوات و منیش فیشەکێک بە ئاراستەی پێشەوە بە خێرایی 1000 میل لە سەعاتێکدا بتەقێنم، ئەوا لە چاوی کەسێکی ترەوە کە لەسەر شۆستەی پلاتفۆرمەکە، واتە لە دەرەوەی شەمەندەفەرەکەوە دانیشتووە و سەیردەکات، خێرایی فیشەکەکە دەبێت بە 1100 میل. بە واتایەکی تر، بە زمانی ماتماتیکی دەڵێین خێرایی فیشەکەکە لە چاوی بینەری سەر شۆستەکەوە دەکاتە کۆی خێرایی قیتارەکە و خێرایی فیشەکەکە. ئێستا با بڵێین من لایتێکم بە دەستەوەیە و دایدەگیرسێنم، هێشتا لەسەر هەمان کورسی خۆم دانیشتووم، ئا لێرەدا سەیردەکەم، واتە لەسەر کورسییەکەی خۆمدا، روناکی لایتەکە بە ئاراستەی پێشەوە بە خێرایی روناکی ( 300 ملیۆن  میل لە چرکەیەدا) بە فارگۆنەکاندا پەخش دەبێت. ئنجا با بێینەوە سەر کابرای سەر شۆستەکە کە لە دەرەوە سەیرمان دەکات، ئا لێرەدا ئەگەر گوێ لە نیوتن بگرین، ئەوا چاوەڕوانی ئەوە دەکەیت کە روناکییەکە بە خێرایی 300 ملیۆن میل لە چرکەیەدا و زائیدەن 100 میلی تر لە سەعاتێکدا( کە هی قیتارەکەیە) تێدەپەڕێت. بەڵام ئەگەر بگەڕێینەوە لای ماکسوێڵ، ئەوا شتەکە بەم جۆرە ڕوونادات. ماکسوێڵ دەڵێت کابرای سەر شۆستەکە لە دەرەوەی شەمەندەفەرەکە، پەخشی روناکییەکە بە هەمان خێرایی دەبینێت کە نەفەری نێو شەمەندەفەرەکە دەیبینێت. بە واتایەکی تر، هاوکێشەکانی ماکسوێڵ ئەوە راڤەدەکەن کە خێراییەکان کۆناکرێنەوە.

ئەو دژەسازییەی ئێستا
ئیشارەمان پێدا و باسمان کرد، شتێکی قووڵ و بنەڕەتییە. ئەگەر ئێمە کۆک نەبین لەسەر
چۆنیەتی کۆکردنەوەی خێراییەکان، ئەوا هەرگیز ناتوانین فیزیک بخەینەگەڕ بۆ ئەوەی
جوڵەی تەنەکان حساب بکەین. بەمجۆرە، مەحاڵە هەردوکیان، واتە نیوتن و ماکسوێڵ راست
بن. خۆ هیچ نەبێت دەبێت یەکێكیان هەڵە بێت. لەوانەیە کەسێك کە کەمتر زانایە هەوڵی
دابێت تیورییەکەی نیوتن یان ماکسوێڵ بنوسێتەوە، بەڵام ئاینشتاین ئەمەی نەکرد.
ئاینشتاین بە چاوی رێزەوە مامەڵەی لەگەڵ بەرهەمی نیوتن و ماکسوێڵ کرد. دەرکی بە
هێز و قودرەتی هەردوکیان کرد و تێکۆشا ئەو دژایەتییەی لە نێوانیاندا هەیە بە
شێوەیەکی زیرەکان حل بکات.

ئاینشتاین ئەو فەرزیەیەی
رەچاوکرد ئەگەر خێرایی روناکی بۆ هەموو کەسێک وەک یەک بێت، ئەوا ناکرێت زەمەن و
فەزا چەمکی گەردونی بن. لە بری ئەمە، ئاینشتاین بیریکردەوە، هەر سەیرکەرێک بگریت،
پێویستە چەمکی تایبەتی خۆی تەبەننا بکات و چەمکی فەزای شەخسی خۆی هەبێت. بە پێی
تیورییە نوێکەی ئاینشتاین، ئەو کەسەی لە قیتارەکەدا بە خۆی و سەعاتەکەیەوە
دانیشتووە، کابرای سەر شۆستەکەی دەرەوە، سەعاتەکە وا دەبینێت کە بە بەراورد لەگەڵ
سەعاتەکەی خۆیدا، خاو گوزەردەکات. بە هەمان شێوە، نەفەری نێو شەمەندەفەرەکە سەعاتی
کابرای سەر شۆستەکە دەبینێت لە سەعاتەکەی خۆی خاوتر دەڕوات.

ئەنجامەکە لە سەرەتادا وەک
شتێکی غەریب دێتە بەرچاو، بەڵام ئەمەش تەنها لەبەر ئەوەی هەر لە مێردمنداڵییەوە وا
راهاتووین کاتێک بیر لە زەمەن دەکەینەوە، ئەوا وەک دیاردەیەکی گەردونی سەیری
بکەین. ئەوەی ئاینشتاین پێشكەشی ئێـمەی کرد ئەوەبوو کە تێگەیشتنی منداڵی ئێـمە
لەمەڕ زەمەن شتێکی هەڵەیە. زەمەن چەمکێکی گەردونی نییە، بۆ هەموو کەسێک بە هەمان
رێژە خۆی واڵا بکات. زەمەن شتێکی شەخسییە، بەندە لەسەر جوڵەی نسبیمان بە رەچاو و
نیسبەت ئەوانی ترەوە. بە هەمان شێوە، ڤەزاش، باکگراوندێکی جێگیر نییە وەک ئەوەی خۆمان
بیری لێ دەکەینەوە. ئەوەی وەک دورییەکان بیری لێ دەکەینەوە، درێژی شتەکان و
تەنەکانیش، لە راستیدا بەندە لەسەر  رەوشی
جوڵەی ئێمە و چۆن دەجوڵێین.

ئەمانە ئایدیای سەرسوڕهێنن. سەرەتا ناجێگیر دێنەبەرچاو، چونکە ئەو هۆکارانەی بەکارمان هێناون بۆ تێگەیشتن لە دونیا، لە پڕ پەرواێزخراون. بەڵام نابێت نائومێدبین. لە تیورییەکەی ئاینشتایندا چەمکێک هەیە کە بۆمان ماوەتەوە و پەیوەستە بە فەزا و زەمەنەوە، ئەو چەمکە پارێزگاری لە واقیعی سەربەخۆی سەرنجدەر دەکات. ئەمە پێی دەگوترێت فەزا – زەمەن. لە بری چەمکی گەردونی فەزا (لای نیوتن) و چەمکی گەردونی زەمەن (لای نیوتن)، ئەوەی بۆمان ماوەتەوە بریتییە لە بونیاتێکی فراوانتر کە هەردوکیان (فەزا و زەمەن) لەخۆدەگرێت. کەسێک یان تەنێک، من یان تۆ، وەدوی هێڵێک دەکەوێت کە لە بونیاتێک پێکهاتووە، پێی دەگوترێت هێڵی دونیاکەمان. زەمەنی شەخسی هەر یەکەمان بە درێژایی هێڵی – دونیاکەمان پێوانەکراوە، کاتێکیش دەبینین هێڵی – دونیاکەی من لەوانەیە لەوەی تۆ جیاوازبێت ، بەڵام هەردوکیان لە هەمان فەزا – زەمەندا بونیان هەیە.

بەمجۆرە گۆڕانی فەزا و
زەمەن بۆ فەزا – زەمەنە کە بوارمان دەداتێ میکانیکی نیوتن لەگەڵ ماکسوێڵدا تەبا
یان یەکانگیربێت. ئەم دۆزینەوەیە یەکێک بوو لە رۆڵە سەرەتاییە نایابەکانی
ئاینشتاین لە زانستدا و ئێستا بە بڕبڕەی تیوری تایبەتی نسبییەتی ئاینشتاین حیساب
دەکرێت. گەلێک دەرەنجامی جیاواز و قوڵی هەیە، زۆریشیان لە روی تەجروبەوە سەلمێنراون.
یەکێک لە بەناوبانگترین دەسکەوتەکانی ئەمە لەوانەیە ئەم هاوکێشەیە بێت:

ئەم هاوکێشەیە پێمان دەڵێت
کە بارستایی و وزە بە شێوەیەکی ورد و ئالٶز پێکەوە گرێدراون (ئەمە هەقیقەتێک بوو
کە بوو بە ماڵوێرانییەکی بەرچاو کاتێک چەکی ناوکی هاتە ئاراوە.) هەندێک دەرەنجامی
تر بریتییە لەو تەنۆلکە ناسەقامگیرە تەمەن درێژانەی وەها دەردەکەون خێرا دەجوڵێن،
ئەمە و جگە لەو حەقیقەتەی کە هیچ شتێکی تر نییە خێراتربێت لە روناکی.

ئەم ئەنجامەی دوایی کە
ئیشارەمان پێدا لەگەڵ چەمکە نوێکەی فەزا – زەمەندا رێگەیان خۆشکرد بۆ ئاینشتاین بۆ
ئەوەی تیورییەکەی لەمەڕ کێشکردن دابڕێژێت. دیسانەوە هێزی هاندەر لەم پەرەسەندنەدا
بریتی بوو لە دژژەسازییەکی ئاشکرا و بەرچاو. جارێکی تریش، لێرەدا تیورییەکەی نیوتن
بوو کە کێشەی دەخوڵقاند. بەڵام ئەم جارەیان، هەرچۆنێک بێت، دیاربوو دژەسازی لە
کارەکەی ئاینشتاین خۆیدا بوو. ئەمەش چونکە هێزی کێشکردنی نیوتن لەو ساتەوەختەدا لە
نێوان تەنەکاندا کاردەکات یان کاریگەری هەیە. بە واتایەک، ئەگەر خۆر لە ناکاو
تەقییەوە، ئەوا بە حسابی نیوتن بێت دەبێت یەکسەر و لە هەمان ئەو ساتەوەختەدا کە
رودەدات هەست بە کاریگەرییەکەی بکەین. بەڵام ئاینشتاین بۆی دەرکەوت شتەکە بەوجۆرە
نییە و مەحاڵە. یەکەم، ئاینشتاین دەرکی بەوە کرد کە هیچ شتێک هێندەی خێرایی روناکی
گوزەرناکات. دووەمیش، ئەوەی خستەڕوو کە دیاردەیەکی وەک زەمەنی گەردونی بە هیچ
جۆرێک بونی نییە، بەمجۆرە ئەو ئایدیایەی کە دوو شت لە هەمان ساتەوەختدا لە دوو
جێگەی جیاواز ڕوودەدەن شتێکە ئەقڵ بە هیچ شێوەیەک قبوڵی ناکات (ئەگەر لە هەمان
ساتەوەختدا لە چاوی سەرنجدەرێکەوە ڕووبدەن، ئەوا بۆ هەر کەسێکی تر لە حاڵەتێکی
جیاوازی جوڵەدایە وا نابێت.) بەمجۆرە، دیسانەوە جارێکی تر، دەرکەوت ئیشکالاتێک
هەیە و پێویستە چاک بکرێت.

حلەکەی ئاینشتاین بۆ ئەم
کێشەیە زۆر لەوە زیاتر مایەی تێڕامان و سەرسامی بوو. ئاینشتاین ئەو فەرزییەیەی
ڕەچاوکرد کە کێشکردن دەرەنجامی چەمانەوەی فەزا – زەمەنە، نەک هێزێک بێت لە فەزادا شتەکان
بۆ لای یەکتر رابکێشێت. لای ئاینشتاین، ئەو هەقیقەتەی کاتێک تەنە زەبەلاحەکان بە
ئاراستەی یەکتر دەجوڵێن، تەنها دەرەنجامی ئەوەیە کە ئەم تەنانە، لەو فەزا – زەمەنە
چەماوەیەی کە تێیدا هەن، هەتا بتوانن وەدوی کورتترین رەوت دەکەون. ئایدیاکەش
بەوجۆرەیە کە بارستایی و وزە دەبن بە هۆی چەمانەوەی فەزا – زەمەن، ئنجا ئەم
چەمانەوەیە بۆ خۆی دەبێت بە هۆی لارکردنەوەی رەوتی ئەو تەنانە کە لە فەزادا بۆ لای
یەکتر دەجوڵێن. جوانی ئەم هزرە لەوەدایە کە چیتر پێویست ناکات کێشکردن وەک هێزێکی
زیادە، کە لە گەردوندا هەیە، باس بکەین. لەم وێنە نوێیەدا، تەنها شت کە بەرپرسە لە
راكێشان لە نێوان تەنە زەبەلاحەکاندا بریتییە لە فەزا – زەمەن خۆی ( بە هەرحاڵێک
بێت هەر دەبێت لەوێدا حزوری هەبێت.) ئەمەش ئایدیای بنەڕەتییە لە پشت تیوری گشتتی
نسبییەتی ئاینشتاینەوە.

لەوەش سەرنجڕاكێشتر ئەوەیە
کە ئایدیای ئاینشتاین بۆ تەفسیری دەرنجامەکەی گالیلۆ کە هەموو تەنەکان، کاتێک
دەکەونە خوارەوە، پێکەوە بەر عەرد دەکەون. با ئەوە بهێنینەوە بەرچاوی خۆمان لە
تیوری نیوتندا ئەم دەرەنجامە بە راستی هیچ تەفسیرێکی نییە. تەنها وەک هەقیقەت مامەڵەی
لەگەڵ کراوە و یاسای کێشكردنیش وەها ئیفرازکراوە کە لەگەڵیدا بگونجێت و بەس. ئاینشتاین
باشتر بۆ شتەکە چوو. لە تیورییەکەیدا، ئاینشتاین هێزێکی دەرەکی بە ناوی کێشکردنەوە
بوونی نییە؛ جوڵەی هەموو تەنێک تەنها بریتییە لە ئەنجامی چەمانەوەی فەزا – زەمەن.
بەڵام هەموو تەنەکان لە هەمان فەزا – زەمەندا دەجوڵێن، هەر بۆیەش هەموو تەنەکان
هەمان رەوت دەگرنەبەر. بە واتایەکی تر، هەموو تەنەکان پێویستە بە هەمان رێژە
بکەونە سەر زەوی، هەروەک چۆن گالیلۆ خۆی سەرنجیداوە.

ئەم ئایدیانە گەلێک جار دوچاری چەواشەمان دەکەن، بۆیە با بیر لە نمونەیەک بکەینەوە. تەسەورکە رەوتی دوو تەن کە هیچ هێزێک کاریگەری لەسەریان نییە. رەوتی دوو تەنەکە، لە فەزایەکی تەختدا هێڵێکی راستە، وەک لەم وێنەیەدا دێەبەرچاو.

خۆ ئەگەر فەزا چەماوە بێت، ئەا ئەمە چیتر راست نییە. با رەچاوی سادەترین فەزای چەماوە بکەین: رووی گۆیەک. کورتترین دووری یان رەوتی نێوان دوو خاڵ لەسەر ڕووی گۆیەکە بە بازنەی گەورە ناودەبرێت ( ئیستوا نمونەی بازنەیەکی گەورەیە – لەسەر گێتییەکە( ئەگەر دوو تەنمان هەبێت و دوو بازنەی گەورەی جودایان هەبێت لەسەر هەمان گۆیەکە، ئەوا سەرێک لە یەکتر دووەدەکەونەوە، بەڵام دوایی دیسانەوە بە یەکتر دەگەنەوە. سەیری ئەم وێنەیەی خوارەوە بکە.

ئا بەمجۆرە ئاینشتاین وێنای
چۆنیەتی کارکردنی کێشکردنی کرد. تەسەوری کرد ئەوەی بەرپرسە لە رەوتی ئەو تەنانەی
بە یەک دەگەن بریتییە لە چەمانەوە نەک شتێکی دەرەکی بە لای چەپدا یان راستدا
بیجوڵێنێت. عادەتەن چەمانەوەی فەزا – زەمەن زۆر ناڕێکترە لە روی گۆیەک ، بەڵام
ئایدیا بنەڕەتییەکە هەر هەمان شتە. ئەوەی پەیوەستە بە دەرەنجامی کێشكردنەوە،
دەرکەوت کە گەورەترین کاریگەری تیورییە نوێکەی ئاینشتاین هەروەک ئەو یاسایە وەهایە
کە نیوتن دوو سەد ساڵ پێش باسیکردووە. جیاوازییەکە لەوەدایە کە ئەم یاسایە بە
تێگەیشتنێکی تازەوە لەمەڕ فەزا و زەمەن هاتووەتە ئاراوە و جگە لەوەش، پێشبینی
فرەچەشنەی بچکۆلەی کاریگەری پێشکەشکردووە.

ئێستا با بیربکەینەوە کە
هەموو ئەمانە لە حاڵەتێکی پراکتیکیدا چی دەگەیەنن. ئەگەر کەسێک بە مەلە – ئاسمانی skydiving خۆی لە
فڕۆکەیەک هەڵبداتە خوارەوە و بە شێوەیەکی ئازادانە بکەوێتە خوارەوە. بە پێی
تیورییەکەی ئاینشتاین، رەوتی ئەو کەسە(مەلەوانە ئاسمانییەکە skydiver ) هەتا
بکرێت راسترین هێڵ لە خۆدەگرێت بە درێژایی فەزا – زەمەنە چەماوەکەی دەوری زەویدا.
لە گۆشەنیگای کابرای مەلەوانە ئاسمانییەکەوە، ئەمە تەواو بە شتێکی سروشتی دێتە
بەرچاو. جگە لەو هەوایەی بە توندی بە لایدا گوزەردەکات، مەلەوانە ئاسمانییەکە بە
هیچ جۆرێک هەست بە هیچ هێزێکی تر ناکات. لە هەقیقەتدا، ئەگەر بەرهەڵستی هەواکە
نەبێت، ئەوا بە هەمان شێوەی زانایەکی فەازیی لە ئاسماندا هەست بە بێ کێشی خۆی
دەکات. تەنها هۆ کە وامان لێ بکات مەلەوانە ئاسمانییەکە دەچێتە حاڵەتی تاودانەوە
ئەوەیە کە ئێمەی ئنسان وا راهاتوین کە روی سەر زەوی چوارچێوەی ژێدەرەکەمانە. خۆ
ئەگەر بتوانین خۆمان لەم دیاردە تەقلیدییە قوتاربکەین، ئەوا هیچ هۆیەکمان نییە بۆ ئەوەی
بڵێین کابرای مەلەوانە ئاسمانییەکە بە هیچ جۆرێک لە حاڵەتی تاوداندا نییە.

با ئێستا ئیعتیبارێک لەسەر
زەوەی بۆ خۆمان دابنێین، سەرهەڵبڕین و سەیری ئەو کەوتنەخوارەوە سەرچڵییە ترسناکەی
خۆمان بکەین. عادەتەن، زەینمان وەها وەسفی جوڵەمان دەکات کە لە حاڵەتێکی
وەستانداین. ئەمەش دیسانەوە هۆکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی چونکە ئێمە وەها فێربووین عەرد
بڕیاردەدات کە چی لە وەستاندایە و چی لە جوڵەدایە. خۆت لەم زیندانە رزگاربکە و بۆت
دەردەکەوێت کە خۆت، لە هەقیقەتدا، لە پرۆسەی تاوداندایت. هەست دەکەیت هێزێک فشاری
خستووەتە سەر بنی پێت و بەرەو سەرەوە پاڵت پێوەدەنێت، هەر بە هەمان شێوەی کاتێک لە
مەسعەدەکەدایت و زۆر بە خێرایی بە ئاراستەی سەرەوە تاودەدات. لە وێنەکەی تیوری
ئاینشتایندا هیچ جیاوازییەک نییە لە نێوان خۆت کاتێک لەسەر زەویت و کاتێکیشش لە
نێو مەسعەدەکەدای. لە هەردوو حاڵەتەکەدا بە ئاراستەی سەرەوە لە تاوداندایت. لە
نمونەی دووەمدا(واتە مەسعەدەکە) مەسعەدەکەیە کە بەرپرسی تاودانەکەی تۆیە. لەوەی پێشودا،
هەقیقەتەکە ئەوەیە کە زەوی پتەوە و بەرەو سەرەوە بە نێو فەزا – زەمەندا پاڵت پێوەدەنێت، شەقێکت
تێهەڵدەدا و لە کەوتنە خوارەوەی ئازادت دەخات کە رەوتەکەی کەوانەییە. ئنجا کاتێک
روی زەوی لە هەموو خاڵێکدا بەرەو سەرەوە تاودەدات هۆکەی ئەوەیە کە لە فەزا –
زەمەنێکی چەماوەییدایە نەک تەخت، ئەمە لە کاتێکدا وەک تەنێکی پتەویش هەر
دەمێنێتەوە.

بە لەبەرچاوکرتنی ئەم گۆڕانە
سروشتی راستەقینەی کێشكردنمان بۆ روون دەبێتەوە. مەلەوانە – ئاسمانییەکە بە
شێوەیەکی ئازادانە بەرەو عەرد دەکەوێتە خوارەوە چونکە ئەو فەزا – زەمەنەی تێیدا دەکەوێتە
خوارەوە سیمایەکی چەماوەیی هەیە. لە راستیدا هێزێکی دەرەکی نییە کە بە ئاراستەی
خوارەوە کێشی دەکات، بەڵکو جوڵەی سروشتی خۆیەتی بە نێو فەزایەکی چەماوەییدا. لە
لایەکی ترەوە، کاتێک کابرایەک لەسەر عەرد بە پێوە وەستاوە، ئەو فشارەی لەسەر
پاژنەی پێی هەستی پێدەکات دەگەڕێتەوە بۆ رەقی و توندی زەوی کە بە ئاراستەی سەرەوە
پاڵ دەنێت. دیسانەوە هیچ هێزێکی دەرەکی بوونی نییە کە بەرەو عەرد راتبکێشێت. تەنها
ئەو هێزە ئەلکترۆستاتیکیەیە کە لە بەردەکانی ژێر پێتدا هەیە و زەوی وا پتەو کردووە
و ئنجا ناهێڵێت وەدوی رێچکەی جوڵەی سروشتی خۆت بکەویت(کە ئەمیش دیسانەوە هەر
کەوتنەخوارەوەی ئازادانەیە.)

بەمجۆرە، ئەگەر بێتوو خۆمان
لە پێناسی جوڵەی خۆمان بە نیسبەت رووی عەردەوە ئازادبکەین، ئەوا بۆمان دەردەکەوێت
کە مەلەوانە – ئاسمانییەکە تاونادات، لە کاتێکدا ئەو کابرایەی لەسەر
روی زەوی بە پێوە وەستاوە تاودەدات. تەواو بە پێچەوانەی بیرکردنەوەی
تەقلیدیمانەوەیە. با بگەڕێینەوە بۆ تەجروبەکانی گالیلۆ لەسەر ترۆپکی بورجی پیزا، ئێستا
حاڵی دەبین کە بۆچی گالیلۆ کاتێک تێڕامانی ئەنجامدەدا، سەیریکرد هەموو تۆپەکان لە
هەمان ساتەوەختدا بەر عەردی دەکەوتن. لە راستیدا تۆپەکان نەبوون لە گالیلۆ دوور
دەکەوتنەوە و تاویان دەدا، بەڵکو گالیلۆ خۆی بوو کە دەچووە تاودانەوە و لە تۆپەکان
دوردەکەوتەوە! بەمجۆرە ئەگەر ژمارەیەک تەنمان هەبێت و لە هەندێک نوقتەی فەزادا لە
حاڵەتی وەستاندا بن و خۆم لە پرۆسەی تاوداندا بم و لێیان دوربکەومەوە، بە هیچ
جۆرێک پێویست ناکات سەیرم لێ بێت کە دووری نێوان من و هەر یەک لە تەنەکان بە هەمان
رێژە زیاددەکات. نمونەکەی گالیلۆش هەر بە هەمان شێوەیە.

لای هەندێک، جوانییەکە لەم وەسفەدا شتێکی ڕون و ئاشکرایە. بەڵام لای هەندێکی تر هەقیقەتەکە لەوەدایە کە دەشێت ئنسان لە رووی تەجروبەوە تیورییەکەی ئاینشتاین ئەزم بکات، کە ئەمەش جێگای قەناعەتە. ئەم تاقیکردنەوانە گەلێک شت دەگرنەوە، هەر لە گەڕان لە دوی لادانێکی بچکۆلەی هەسارەکان لە خولگەی خۆیان هەتا دەگاتە چەمانەوە یان لاربونەوەی روناکی بە دەوری خۆردا و گەلێک شتی تریش. لە چاپتەرەکانی داهاتوودا گەلێک لەم دیاردە سەرنجڕاكێشانە تاووتوێ دەکەین. بەڵام بە درێژایی ئەم چاپتەرانە، ئەوەمان لە بیرنەچێت کە: چەمانەوەی فەزا – زەمەنە کە بەرپرسە لەم هەموو دیاردانە.

شێرکۆ رەشید قادر
Clifton, Timothy. Gravity: A Very Short Introduction (Very Short Introductions) . OUP Oxford. Kindle Edition




چوار وانەی زێڕین بۆ زانستکاران

نوسینی ستیڤن واینبێرگ
وەرگێڕانی: موحسین بورهان

ستیڤن واینبێرگ

کاتێک شەهادەی بەکالۆریۆسم بە دەستهێنا و ویستم دەستکەمە خوێندنی باڵا(نزیکەی سەدت ساڵ لەمەوبەر) تێکستەکانی فیزیک لە بەرچاوم زۆر زۆر و گەورە دەردەکەوتن، چەشنی زەریایەکی فراون و بەرین، کە پێم وابوو دەبێت سەرتاپایان بخوێنمەوە و تێبگەم، پێش ئەوەی هەر جۆرە توێژینەو و لێکۆڵینەوەیەک دەست پێ بکەم. چۆن دەکرێت دەست کەمە توێژینەوە لە شتێکدا بێ ئەوەی هەموو کارە کراوەکانی پەیوەست بەو بوارە نەخوێنمەوە؟ خۆشبەختانە لە ساڵی یەکەمدا، بەختم هەبوو کەوتمە بەر دستی کۆمەڵە فیزیکزانێکی لێهاتوو کە زیاتر دووپاتیان لەسەر ئەوە دەکردەوە دەبێت سەرەتا دەست بکەم بە توێژینەوە و دواتر شانەبشانی ئەمە هەرچییەکم پێویست بوو فێری بم. ئەمە دەکرا سەرکەوتوو بێت یان فەشەل، بەڵام دوای ماوەیەک بە سەرسوڕمانەوە بۆم دەرکەوت ئەم شێوازە ئەنجامی باشی هەیە. هەر بۆیە یەکسەر پلانێکم داڕشت تاکو خێرا شەهادەی دکتۆرا بەدەست بهێنم، هەرچەندە کاتێک دکتۆراکەم تەواو کرد، تەقریبەن هیچـم لە فیزیک نەدەزانی. بەڵام شتێ زۆر گەورە فێربووم: ئەوەی کە کەس هەموو شتێک نازانێت و تۆش پێویست ناکات بزانیت. 

وانەیەکی دیکە کە دەبێت فێری بیت( گەر بمەوێت لە سەر مێتافۆری زەریا کە بەردەوام بم)ئەوەیە کە کاتێک تۆ مەلەدەکەیت و نوقوم نابیت، دەبێت لە ئاوە پڕ جۆش و خرۆشانەکاندا مەلە بکەیت. لە کۆتایی شەستەکاندا کاتێک سەرقاڵی وانە وتنەوە بووم لە ئینستیتیوتی ماساچوست، خوێندکارێک پێی وتم دەیەوێت لە بواری ڕێژەیی گشتی ئانیشتایندا کاربکات وەک لە بواری تەنۆلکە بونیادییەکان( کە من سەرقاڵی ئیشکردن بوم تیایدا)، چونکە پرینسیپەکانی ڕێژەیی گشتی بە تەواوی زانراون لە کاتێکدا بوارەکەی من بە بڕوای ئەو پەروشبڵاو و بێ نەزم دەهاتە بەرچاو. ئەم ڕووداوە تێی گەیاندم کە ئەو ئارگومێنتێکی تەواو لۆجیکیی بۆ ڕەخنە گرتن لە بوارەکەی من خستوووەتە ڕوو. فیزیکی تەنۆلکە بونیادییەکان بوارێک بوو کە هێشتا ئەنجامدانی کاری خەلاقانە و نوێ تیایدا مومکین بوو. ئەم بوارە لە شەستەکاندا بە ڕاستی ناسەقامگیر و بێ نەزم بوو. بەڵام لەو کاتەوە تا ئێستا هەوڵ و کۆششی ژمارەیک لە فیزیکزانی تیۆریی و کرداریی توانیویەتی ڕێکی بخات و هەموو شتەکان(تەقریبەن هەمووی) لە پاڵی یەکتردا لە چوارچێوەی تیۆرییەکی جوان بە ناوی “ستاندارد مۆدێل” دا یەکبخات. ئامۆژگاری من هەڵبژاردانی ئەو بوارانەیە کە کە پڕئاشوب و بێ نەزمن، واتە شونێک کە تیایدا گۆرانکارییە گەورەکان ڕوودەدەن.

ڕەنگە سێهەم وانەم جێبەجێکردنی لە هەموو ئەوانی دیکە قورستر بێت، ئەوەش کە خۆتان ببەخشن لە بەفیڕۆدانی کاتدا.هەمیشە داوا لە خوێندکاران دەکرێت تا کێشە و بابەت گەلێک حل بکەن کە پرۆفیسسۆرەکانیان(مەگەر بە شێووەیەکی سەیر بێ رەحم بن) دەزانن قابیلی حەلکردنن. لە ڕاستیدا گرنگ نیە ئەم بابەت و کێشانە لە ڕووی زانستیەوە گرنگ بن یان نا ، بە کورتی دەبێت حل بکرێن تاکو لە کۆرس و وانەکاندا دەرچێت و نەکەویت.. بەڵام لە دنیایی راستەقینەد،ا ئەوەی کە کام کێشە و بابەت گرنگ و شایەنی خۆپێوە خەری کردنە زۆر قورسە و تۆ قەت ناتوانیت نازانێت کە ئایا لەم ساتەیی مێژوودا کێشەیەک دەکرێت حل بکرێت یان نا. لە سەرەتایی سەدەی بیستەمدا ژمارەیەک لە فیزیکزانی کارامە لەوانە لۆرێنز و ئابراهام هەوڵیاندەدا کە لە سەر تیۆریی ئەلیکترۆن کار بکەن. ئەمە تاڕادەیەک لە بەر ئەوە بووە بزانن بۆچی هەموو هەوڵەکان بۆ دیاریکردنی کاریگەرییەکانی جوڵەی زەوی لە لایەن” ناوەندی ئیسە”رەوە شکستی هێناوە.ڕاستیەکە ئەوەیە ئێستا ئێمە دەزانین کە ئەو زانایانە لە سەر کێشە و بابەتیکی هەڵە کاریان کردووە. لەو سەردەمەدا کەس نەیدەتوانی تیۆرییەکی سەرکەوتوو بۆ ئیلیکترۆن بخاتەڕوو چونکە هێشتا میکانیکی کوانتەم کەشف نەکرا بوو. ئەوە بلیمەتی ئالبێرت ئانیشتاین بوو کە لە ساڵی ١٩٠٥ دا ئەو بابەتە دوستەی کە دەبوو کاری لەسەر بکرێت، دۆزییەوە کە بریتیبوو لە بابەتی کاریگەری جوڵە لە سەر کات و شوێن. ئەمە کارە ئانیشتاینی بەرەو تیۆری ڕێژەیی تایبەت ئاراستە کرد. بەو پێیەیی تۆ هیچ کات ناتوانی لەوە دڵنیا بیت چ بابەتێک بۆ لێکۆڵینەوە و ئیشکردن دروستە ، زۆربەی ئەو کاتەی کە لە تاقیگەدا یان لە پشتی مێزەکەتەوە بەسەری دەبەیت، بە هەدەر دەڕوات. گەر دەتەوێت داهێنەر وخەللاق بیت، دەبێت بەوە ڕا بێیت کە بەشێکی زۆر لە کاتەکانت سەرفی خەللاق نەبوون بکەی، بەو ماناییەی خۆت لە زەریای مەعریفەی زانستییدا ئارام بکەیتەوە.

کۆتا ئامۆژگاریم ئەوەیە شتێک لە سەر مێژووی زانست فێربە یان بەلای کەمەوە لەسەر مێژووی بوارە زانستییەکەی خۆت. ناچیزترین هۆکار بۆ ئەمە ئەوەیە کە دەکرێت مێژوو یارمەتی دەر بێت بۆ ئەو کارە زانستییەی کە دەیکەیت. بۆ نمونە ئێستا و لە داهاتوودا زاناکان ڕێگریان لێدەکرێت بەهۆی باوەڕبوون بە یەکێک لە مۆدێلە فرە سادەکراوەکانی زانست کە لە لایەن فەیلەسوفەکانەە لە ڕابردودا خراوەتە ڕوو(لە فرانسس بەیکنەوە تا تۆماس کون و کارل پۆپەر). باشترین “دەرمان” بۆ ژەهری فەلسەفەی زانست، هەبوونی مەعەریفەیەکی باشە بە مێژووی زانست.

لەمە گرنگتر، مێژووی زانست دەتوانێت کارەکەت لا بەنرخ بکات. بەو پێیەی تۆ وەکو زانستکارێک بە ئەگەری زۆر پلانی ئەوەت نیە ببیتە سەرمایەدار و بزنسمان، هەروەها دۆست و خزمانت بەزۆری تێناگەن لەو شتەی کە تۆ دەیکەت. وە ئەگەر لە بوارێکی وەک تەنۆلکە بونیادییەکانیشدا کار بکەیت، ئەوە تۆ تەنانەت ساتسفاکشنی ئەنجامدانی کارێک نابێت کە کە کەڵک و سودی ڕاستەوخۆی هەبێت. بەڵام تێگەشتن لەوە کە ئەوەی دەیکەیت دەبێت بەشێک لە مێژووی زانست دەکرێت ساتتسفاکشنێکی زۆت پێ ببەخشێت .

بگەڕێنەوە بۆ سەد ساڵ لەمەوبەر، ساڵی ١٩٠٣، لەم ساتەدا ئەوەی کە چ کەسێک سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا یان سەرۆکی ئەمریکا بوو لەو ساڵەدا چەنێ گرنگی هەیە؟ ئەوەی کە زۆر دیارە ئەوەیە کە لە زانکۆی “مەک گیڵ” ،ئێرنێست ڕەزەرفۆرد و فریدریک سادی لە سەر سروشتی ڕادیۆئەکتیڤیتی کاریان دەکرد لەو ساڵەدا. ئەم کارە(بە تەئکید!) بەجێهێنانی کرداری زانستیشی هەبوو بەڵام گرنگ تر لەوە کاریگەریە پەروردەیی و کلتوریەکانی بوو. تێگەشتن لە رادیۆئەکیتڤئتیی وای لە فیزیکزانەکان کرد بزانن چۆن ناوەخنی زەوی و خۆر دوای ملیۆنان توانیویانە هێشتا هەر بە بەگەرمی بمێننەوە. ئەم کارە دواهەمین ڕەخنەی زانستی دژ بە ڕای زەویناسەکان کە پێیان وابوو تەمەنی زەوی و خۆر ملیۆنان ساڵە، پوچەڵ کردوە. دوای ئەمە مەسیحیی و جولەکەکان یا دەبوو واز لەو بیروباوەڕە بێن کە بە تێکستە پیرۆزەکانیان هەیانبوو یان ئەم دۆزینەوەیە هزرییە قبوڵ بکەن. ئەمە تەنیا یەک هەنگاوێک بوو لەو زنجیرە هەنگاوەی کە لە گالیلۆوە دەست پێکرد و بە نیوتن و داروینەوە گەیشت بە ئێستا و بە تێپەڕبوونی کات هێزی دۆگماتیسمی ئاینیی لاواز کرد. ئەمڕۆ خوێندەوە هەر رۆژنامەیەک بەسە تا دەریبخات ئەم هەنگاوانە هێشتا بەتەواوی بە کۆتا نەگەشتوون . بەڵام ئەمە کارێکی شارستانییە کە زانایان دەتوانن شانازی پێوە بکەن