ئەقڵە هاوچەرخەکان لە بەدەنە کۆنەکاندا ئه‌ناکساگۆراس (499 – 428)

”لە نێو
بچوکەکاندا بچوکترین و لە نێو گەورەکانیشدا گەورەترین بونی نییە، بەڵام هەمیشە
بچوکتر لە نێو بچوکەکان و گەورەتریش لە نێو گەورەکاندا بونی هەیە.” ئەناکساگۆراس

لە دورگەی ئایۆنیا، لە
تورکیای ئێستا، لە دایکبوە، ئەو دەڤەرەی فیساگۆرسی لێ هاتوەتە دونیاوە. سەبارەت بە
ژیانی زانیارییەکی ئەوتۆ لەبەر دەستادا نییە.

له‌ سه‌ده‌ی پێنجه‌مدا، له‌ سه‌ره‌تای ئه‌و
قۆناغه‌ گریکییه‌ی به‌ چه‌رخی ئاڵتونی ناوده‌برێت، ئه‌ناکساگۆراس Anaxagoras  (499 – 428) پز له‌سه‌ر بانگهێشتی پێریکل، کە سەرکردەیەکی سەربازی
گەورەی یۆنانی بووە و بانگەشەی بۆ بوژانەوەی، کلتور، زانست و دیموکراسی کردووە، دێته‌ ئه‌سینا و سی (30) ساڵ له‌وێ ده‌مێنێته‌وه‌. هه‌ندێک ده‌ڵێن
که‌ ئه‌ناکساگۆراس شاگردی ئه‌ناکسیمانێس بوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی پێویسته‌ لێره‌دا
ئیشاره‌ی پێ بدرێت ئه‌و هه‌قیقه‌ته‌یه‌ که‌ ئه‌ناکساگۆراس زۆر زیاتر له‌ ئوستاده‌که‌ی
هه‌نگاوی گه‌وره‌تر و بوێرانه‌تری ناوه‌ و به‌ هه‌قه‌ت ده‌بێت بگووترێت که‌ بیرمه‌ندێکی
ره‌سه‌ن و بلیمه‌تێکی خاوه‌ن ئاسۆیه‌کی خه‌یاڵ فراوان و بیرتیژ بووه‌، لە هەمووش
گرنگتر، توێژه‌رێکی له‌ ئاسا به‌ده‌ر وردبین و بە سەلیقە بووە. ئه‌ناکساگۆراس به‌
چه‌مکه‌ ‌‌غه‌یبناسی و هه‌نوکه‌ییه‌کانی رۆژگاره‌که‌ قایل نه‌بوو و له‌گه‌ڵ ده‌ره‌نجامه‌کانی
بیرکردنه‌وه‌ قوڵەکانی خۆیدا هاوته‌ریب نه‌بوون. که‌سایه‌تییه‌ک بوو له‌ به‌رانبه‌ر
هێزه‌ ده‌ره‌کییه‌کان و کارییگه‌رییان له‌سه‌ر بژێوی رۆژانه‌ی مرۆڤ هه‌میشه‌ خاوه‌ن
گومان بوو. جگه‌ له‌وه‌ی هاوڕێیه‌کی نزیکی شای ئه‌سینا، پێریکل بووه‌، پێده‌چێت
ئوستادیشی بوبێت و له‌ گه‌لێک بابه‌تدا ده‌رسی داوه و زانستی فێرکردووه‌‌.

بیروڕا ئه‌سترۆنۆمییه‌کانی
ئه‌ناکساگۆراس به‌ پێوه‌ری ئه‌و رۆژگاره‌ ماتێریالیستی بوون، ئه‌م بلیمه‌ته‌ بێهاوتایه‌‌ فه‌یله‌سوف و رۆشنفیکرێکی
رادیکاڵ و فیساگۆرسییه‌کی شۆرشگێڕ بوو،‌.له‌ هه‌مان کاتدا ماتماتیکناس و فه‌له‌کناسێکی
داهێنه‌ر و پڕ ئه‌ندێشه‌ بوو، جگه‌ له‌مانه‌ش، به‌ گوته‌ی هیرۆدۆته‌س، بابی په‌خشان
بوه‌ و نوسینه‌کانی وه‌ک په‌خشان دارشتووه‌. ئه‌ناکساگۆراس سووربوو له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی
که‌ ژیان بریتییه‌ له‌ توێژینه‌وه‌ له‌ خۆر و مانگ و ته‌نه‌ ئاسمانییه‌کان، باوه‌ڕی
وابوو که‌ خۆر به‌ردێکی کانزایی سپی زۆر گه‌رمی دره‌وشاوه‌یه‌‌ نه‌ک دیارده‌یه‌کی
ئیلاهی، به‌ هه‌مان شێوه‌ش ئه‌ستێره‌کان به‌ردی گه‌رمن و به‌ڵام به‌ هۆی دوورییان
له‌ ئێمه‌وه‌، عه‌رد گه‌رم ناکه‌نه‌وه‌. مانگیش، به‌ پێچه‌وانه‌وه‌، به‌ردێکی
سارده‌ و رووناکی درووست ناکات، به‌ڵکو رۆشنایی مانگ جگه‌ له‌ ره‌نگدانه‌وه‌ی
رووناکی خۆر هیچی تر نییه‌ و هه‌ر وه‌ک روی عه‌ردیش له‌ به‌رزایی و نزمایی، شاخ و دۆڵ و نشێو پێکدێت. ئه‌م
زانا مه‌زنه‌ توانیویه‌تی ته‌فسیرێکی ئه‌قڵانی سه‌باره‌ت به‌ فه‌یسه‌کانی مانگ
پێشکه‌ش بکات که‌ ده‌ڵێت هۆکه‌ی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ گۆڕینی مه‌وقعی مانگ به‌ نیسبه‌ت
عه‌رد و خۆره‌وه‌. جگه‌له‌وه‌ی لای وی هۆکاری مانگ-گیران ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئه‌و
دیارده‌یه‌ی که‌ سێبه‌ری عه‌رد باڵ ده‌کێشێت به‌سه‌ر مانگدا، به‌ گوزاره‌یه‌کی تر
مانگ ده‌که‌وێته‌ ژێر سێبه‌ری عه‌رده‌وه‌. به‌هه‌مان شێوه‌ له‌ کاتی خۆر-گیراندا
عه‌رد ده‌چێته‌ ناو سێبه‌ری مانگه‌وه‌.

له‌ هه‌موو گرنگتر ئه‌وه‌یه‌
که‌ ئه‌م بلیمه‌ته‌ پایه‌به‌رزه‌ تیورییەکی سه‌باره‌ت به‌ بناوان و په‌ره‌سه‌ندنی
سیسته‌می خۆری دارشتووه‌ که‌ به‌ پێوان و سه‌نگی هاوچه‌رخ مۆدڵێکی نایابه‌، هه‌روه‌ک
له‌م تیورییه‌دا، واته‌ لای ئه‌ناکساگۆراس، سیسته‌می خۆری، به‌ هه‌مو ته‌نه‌
ئاسمانییه‌کانیه‌وه‌، له‌ بناواندا له‌ بارسته‌ و سیسته‌مێکی ناڕێک و پشێوه‌وه‌ له‌دایکبوه‌
و وه‌ک دیسکێک هاتووه‌ و خولانه‌وه‌که‌ی بووه‌ته‌ هۆی جیابوونه‌وه‌ی ماده‌کانی له‌سه‌ر
بنه‌مای چڕییان، ماده‌ هه‌ره‌ چڕه‌کان له‌ ناوه‌ڕاستدا جێگیر ده‌بن و ماده‌ ناچڕه‌کانیش
به‌ره‌و که‌ناره‌کان هه‌ڵدێن و په‌رش و بڵاوده‌بنه‌وه‌. ئه‌م تیۆرییە‌ له‌ سه‌ره‌تایه‌ک
ده‌چێت به‌ره‌و هه‌نگاونانی ئنسان به‌ ئاڕاسته‌ی تیوری بیگ-بانگ. ئه‌ناکساگۆراس
باوه‌ڕی وابوو که‌ جگه‌ له‌م دونیایه‌ی ئێمه‌ تێیدا ده‌ژین، جیهانی تر هه‌یه‌ که‌
خه‌ڵک و زینده‌وه‌ری هه‌ر وه‌ک ئه‌مه‌ی ئێمه‌ لێی ده‌ژین.

ئەناکساگۆراس و پێریکل

لای ئه‌ناکساگۆراس ژماره‌ی توخمه‌کان گه‌لێک زیاترن له‌و ژماره‌یه‌ی که‌
زانایانی پێش خۆی مه‌زه‌نده‌یان کردووه‌ و جگه‌له‌وه‌ی گه‌لێک پێکهاته‌ی نوێ له‌
خۆده‌گرن، وه‌ک خوێن، ره‌نگ، قورقوشم و ئاگر، له‌ هه‌مو سه‌رنجراکێشتر ئه‌وه‌یه‌
که ئه‌قڵ‌ به‌ توخم له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات و لای وی ئه‌قڵ هێلانه‌ی هه‌مو شته‌ زیندووه‌کانه‌،
به‌ڵام ئه‌م لایه‌نه‌ فکرییه‌ی خۆی زۆر به‌ جدی نه‌گرتوه‌، به‌ڵکو زیاتر خولیا و
عه‌وداڵی ته‌فسیری ماتێریالیستی دیارده‌کانی هه‌بووه‌. هه‌ر له‌به‌ر ئه‌م هۆیه‌شه‌
که‌ ئه‌فلاتون و سوکرات زۆر بایه‌خیان پێنه‌داوه‌، چونکه‌ وه‌ک ئاشکرایه‌ لای ئه‌م
دوو فه‌یله‌سوفه‌ ئه‌قڵ باڵاترین و به‌هاترین پێگه‌یان هه‌یه‌.

هه‌رچه‌نده‌ دانیشتوانی ئه‌سینا
له‌و رۆژگاره‌دا فیکر و بیروباوه‌ری هه‌مه‌چه‌شنه‌یان پێ قبووڵ بوو، رۆشنفکران به‌
ئازادی له‌ ناوه‌نده‌کانی ئه‌سینادا بیروڕاکانی خۆیان ئاشکرا ده‌کرد و راده‌گه‌یاند.
به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌شدا شوبهاندنی مانگ و خۆر و ئه‌ستێره‌کان به‌ به‌رد جۆره‌
سوکایه‌تییه‌ک بوو که‌ به‌ خوداوه‌نده‌کانیان ده‌کرێت، کەچی هەر خۆشیان لە هەمان کاتدا هەیکەلی خوداکانیان لە
بەرد دروست دەکرد و دەیان پەرستن. له‌و سەردەمەدا ئاماده‌ نه‌بوون گوێڕایه‌ڵی حیکمه‌ت و فه‌لسه‌فه‌که‌ی
ئەناکساگۆراس ببن، ده‌رسه‌کانی به‌ جۆرێک ره‌تکرانه‌وه‌ که‌ به‌ کفر له‌ قه‌ڵه‌م
ده‌دران، خه‌ڵکان لێره‌ هێشتا به‌ توندی گیرۆده‌ی ئه‌وینی خوداکانیان بوون و ملکه‌چی
به‌زه‌یی و ره‌حمیان بون، کاروباری ژیانی رۆژانه‌یان له‌ سایه‌ی ده‌سه‌ڵات و هێزی
ئه‌م خواوەندانەدا ده‌گوزه‌راند. هه‌ربۆیه‌ش ئەناکساگۆراس و هزرە فەلسەفی و زانستییەکانی
بوونە‌ مایه‌ی ڕک و کینه‌ی خه‌ڵک و وه‌ک که‌سێکی شه‌رمه‌زار و نامۆ سه‌یریان ده‌کرد.‌ نه‌یارانی ئه‌ناکساگۆراس بانگه‌شه‌ی دژایه‌تی ئه‌م فه‌یله‌سوفه‌یان
کرد و بیرۆکه‌کانیان به‌ مه‌ترسیدار و وانه‌کانیان به‌ هانده‌رێک بۆ ووروژاندنی
کفر له‌ نێو خه‌ڵکاندا له‌ قه‌ڵه‌مدا. ئەناکساگۆراس بە هیچ جۆرێک ئاماده‌ نه‌بوو
ملکه‌چی ته‌فسیری خواوه‌نده‌ ئه‌فسانه‌ییه‌کانی خەڵکی یۆنان ببێت و ئه‌و چه‌مکه‌
زاڵ و باوه‌ی رۆژگاره‌که‌ی به‌ توندی ره‌تکرده‌وه‌ که‌ گه‌ردون و سروشت و ته‌نه‌
ئاسمانیه‌کان ملکه‌چی قانون و یاسای ته‌فسیره‌ ئیلاهیه‌کان ببن. ئه‌ناکساگۆراس له‌و
چه‌رخه‌دا بووه‌ هیمایه‌کی یاخی له‌ به‌رانبه‌ر ئه‌قڵی رۆژەکەدا. له‌گه‌ڵ ره‌وتی
زه‌مه‌ندا، رک و کینه‌ی خه‌ڵک هه‌تا ده‌هات که‌ڵه‌که‌ ده‌بوون، به‌ تایبه‌ت له‌و
لایه‌نه‌شه‌وه‌ که‌ دانیشتوانی ئه‌سینا ته‌واو له‌گه‌ڵ شا پێریکڵدا ناکۆک بوون، وه‌ک
زاڵمێک سه‌یریان ده‌کرد، ته‌واو هیلاک بوون، ئه‌ناکساگۆراسیش مامۆستا و دۆستێکی
نزیکی پێریکڵ خۆی بوو. بەڵام پێریکڵ خۆی حاکمێکی هێندە بەهێز بوو کەس جورئەتی نەبوو
لە هەمبەر خودی خۆیدا قسان بکات، هه‌ر بۆیه‌ش پەنایان بردە بەر هێرشکردنە سەر
دۆستەکانی، بێگومان یەکەم مەبەست و ئارمانجیان ئه‌ناکساگۆراس بوو. له‌ ئاکامی هه‌ڵمه‌تی
نه‌پساوه‌ی ناحه‌زاندا، که‌ داوای مه‌رگیان ده‌کرد، پێریکل ناچاربوو گوێ بگرێت له‌
داواکانیان، به‌ڵام توانی ده‌سه‌ڵات و کاریگه‌ری کەسایەتی خۆی بخاته‌گه‌ڕ
و له‌ حوکمی مردن‌ رزگاری
بکات، ئه‌ناکساگۆراس ده‌ربه‌ده‌ر بوو، سه‌ره‌نجام به‌ره‌و لامپساکه‌س Lampsacus  له‌ ئاسیای بچووک نه‌فی کرا. ئه‌م زانایه‌ هه‌تا
رۆژی مه‌رگ له‌ مه‌نفا ژیا. ئەناکساگۆراس لە مەنفا سەریکردە سەر حلکردنی یەکێک لە سێ پرسە ماتماتیکییە
ناودارەکەی ئەو ڕۆژە کە بە پرسەکانی دێلیان ناسراون.

به‌مجۆره‌ پرسی رکه‌به‌ری نێوان خه‌ڵکی ئه‌سینا و ئه‌ناکساگۆراس له‌ مێژوی
رۆشه‌نفکری مرۆڤایه‌تیدا به‌ یه‌که‌م ململانێی تۆمارکراوی فکری ئازاد و فکری
ئاینیی داده‌نرێت. کاتێک ئه‌ناکساگۆراس ماڵئاوایی له‌م مه‌نزڵه‌ کرد گوتی” ئه‌وه‌
ئه‌سینیەکانن منینان پێویسته‌ نه‌ک من مەجبوری ئەسینیەکان بم.”




تەفسیرە بچکۆلەکان بۆ ئایدیا گەورەکان

تەفسیرە بچکۆلەکان بۆ
ئایدیا گەورەکان

پرسیارە گەردونییەکان.

96  ئایا گەردون چەند گەورەیە؟

97. بیگ-بانگ
چی بوو؟

.98 بیگ-بانگ لە
کوێدا رویدا؟

99 . چۆن
دەزانین بیگ-بانگ رویداوە؟

100 . پێش
بیگ-بانگ چی ڕویدا؟

.101 بە چ
خێراییەک گەردون دەکشێت؟

102 . بۆچی بە
شەو ئاسمان تاریکە؟

103 . مادەی
تاریک چییە؟

104 . وزەی
تاریک چییە؟

105 ئایا گەردون –کاڵا بە قەد باڵا – یە بۆ ژیان؟

106 ئایا لە گەردونێک زیاتر هەیە؟

گرفت:
بۆچی ئێمە لەم گەردونەداین لە یەکێکی تردا نین؟

96  ئایا گەردون چەند گەورەیە؟

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە،
سەرەتا پێویستە بزانین مەبەست لە گەردون چییە؟.

دەروازەی راستییەکان: گەردون هەرگیز لە ئەزەلەوە بوونی نەبووە. بەڵکو 13.7 بلیۆن ساڵ پێش ئێستا لە
تەقینەوەیەکی زۆر گەورەدا لەداکبووە. ئەو تەقینەوەیە پێی دەگوترێت بیگ-بانگ.
بەمجۆرە کاتێک باس لە لەدایکبوون دەکەین مەبەستمان لە گالاکسییەکانە کە 13.7 بلیۆن ساڵیان پێچووە بۆ ئەوەی
بگەنە ئێرە. ئەو تەنانەی ئێمە دەیان بینین – کە نزیکەی سەد بلیۆن گالاکسیین – وەک
بڵقی زەبەلاح لە فەزادا بڵاوبونەتەوە و لەسەر روی عەردەوە بە هۆی تەلەسکۆپی ئێجگار
پێشكەوتووەوە سەرنجیان دەدەین و زانیارییان لەسەر تۆمار دەکەین.

دوری ئێمە لە کەناری
گەردونی بەرچاوەوە نزیکەی 42 بلیۆن ساڵ
روناکییە، دووریش بە پانتایی گەردون خۆیدا نزیکەی 84 بلیۆن ساڵی روناکییە.

پرسیار: باشە ئەگەر کەناری گەردون 42 بلیۆن ساڵ روناکی دوورە، ئەی
چۆن دەبێت گەردون تەمەنی 13.7 بلیۆن ساڵ
بێت؟

 وەڵام: لە سەرەتادا، گەردون زۆر خێراتر لە
خێرایی روناکی کشاوە، یاخود فووی تێکراوە.

ئەو گەردونەی دیارە، یاخود
گەردونی بەرچاو، بە پشتێنێکی خەیاڵی دەوردراوە، پێێ دەگوترێت ‘ ئاسۆی روناکی’. ئەم
سنوورە، دورترین کەنارە کە بە تەلسکۆب ببینرێت.

بەڵام ئاسۆی کۆزمۆیی زیاتر
لە ئاسۆی دەریا دەچێت. هەروەک چۆن دەریا بە ئاسۆوە دیارە، ئاواش گەردون بە ئاسۆوە
دیارە.

بە گوێرەی تیوری ‘هەڵئاوسان’
دەشێت بڕی ناکۆتای گەردون، لەو دیو سنورەکانی ئاسۆوە بێت. بە واتایەکی تر گەردون
ناکۆتایە!

 97. بیگ-بانگ
چی بوو؟

نزیکەی 13.7 بلیۆن ساڵ پێش ئێستا، هەموو
فەزا، زەمەن، وزە و مادە لەدایکبون، بە واتایەکی تر تەقینەوە، ئەم تەقینەوەیە وەک
تۆپێکی ئاگرین هاتە دونیاوە.

ئیتر هەر لەگەڵ بیگ-بانگ
دا، گەردون لە پرۆسەی کشاندایە، گالاکسییەکان، هەروەک ئەوەی خۆمان، کە نێوی رێچکەی
شیرییە، لە خاشاکی ساردەوەبوو تۆپەڵ بوون و لەدایکبوون.

لە ساڵی 1916 دا، ئەلبێرت ئاینشتاین تیورییەکەی
خۆی لەمەڕ کێشکردن، تیوری گشتی نسبییەتی، بەسەر گەورەترین تەنی کێشکردندا واریکرد،
ئەو تەنەش گەردون بوو. تیورییەکە دەڵێت پێویستە گەردون لە جوڵەدا بێت. بەڵام
باوەڕی وابوو گەردون ناگۆڕێت، پەیامی هاوکێشەکانی خۆی نەپێکا و گوێی نەگرت.

ئەلێکسندەر فرەیدمان، لە
ساڵی 1922 دا، و جۆرج
لێمەترا لە ساڵی 1927 دا، هەردوک
سەربەخۆ لە یەکتر، هەقیقەتیان پێکا. گەردون ستاتیک نییە، بەڵكو لە( بیگ-بانگەوە)،
لە جەرەیانی پەرەسەندندایە.

لە ساڵی 1929 دا، ئەدوین هەبڵ، رایگەیاند
گەردون لە کشاندایە. ئەو گالاکسییانەی نزیکن لێمانەوە نزیک دەبنەوە، ئەوانەش
لێمانەوە دوورن دووردەکەونەوە. خۆ هەتا دورتربن، بە خێراییەکی بەرزتر لێمان
دوردەکەونەوە.

ئەگەر گالاکسییەکان لە
یەکتر دوردەکەونەوە، ئەوا لە رابردوودا زیاتر لە یەکترەوە نزیک بوون. 13.7 بلیۆن ساڵ پێش ئێشتا ئەوەندە نزیک بوون لە یەکتر، بەسەر یەکدا
کەڵەکە بووبوون، یەک تۆپەڵ بوون، ئەوە بیگ-بانگە.

کاتێک گەردون بچوکتربوو،
گەرمتربوو، . بەمجۆرە بیگ-بانگ، بیگ-بانگێکی گەرم بوو.

لە 1948 دا، فرێد هۆیڵ، بۆندی و گۆڵد
هەرسێکیان پێکەوە تیورییەکی رەقیبیان پێشکەشکرد، تیورییەکە ناوی ‘ تیوری حاڵەتی
نەگۆڕ’ بوو. گوتیان بەڵێ راستە گەردون لە کشاندایە، بەڵام مادەی نوێ هەمیشە لە
لەدایکبون و دروسبوندایە، گەردون هەمیشە وەک خۆیەتی و ئەزەلییە.

فرێد هۆیڵ، لە سالی  1949 دا وەک قۆشمە وشەی بیگ-بانگی خستە نێوەندە ئەکادیمی و زانستییەکانەوە – کە خۆی
هیچ باوەڕی بە تیوری بیگ-بانگ نەبوو- لە پرۆگرامێکی رادیۆی بی.بی.سی دا وشەکەی
خستە سەر زاران و بە دونیادا بڵاوبوەوە.

سەرەتای ساڵانی 1960 کان، تەلەسکۆپە رادیۆییەکان،
گەلێک کوەیزەریان لە مەوقیعە دورەکانی گەردوندا واڵاکرد. کە لە گەردونی ئەمڕۆدا
بونیان نییە. ئەو گەردونەی ئەمڕۆ لە پرۆسەی پەرەسەنداندایە، پشگیری تیوری بیگ-بانگ
دەکات.

لە 1965 دا، ئارنۆ پێنزایس و رۆبێرت
ویڵسن، گەرمییەکیان کەشفکرد کە ئەنجامی راستەوخۆی تۆپی ئاگرینی دوای بیگ-بانگە –
ئەم تیشکە پێی دەگوترێت تیشكی باکگراوندی کۆزمۆیی. بەمجۆرە تیوری بیگ-بانگ هەتا
ئێستاش هەر لە سەرکەوتندایە و تیوری حاڵەتی نەگۆڕ تەسلیم بوو.

.98 بیگ-بانگ لە کوێدا رویدا؟

وشەی بیگ-بانگ وێنەیەکی
هەڵەی لە خەیاڵاتی ئنساندا کێشاوە، بە تایبەت، زۆربەی خەڵک وەک تەقینەوە تەسەوری
دەکەن.

تەقینەوەیەکی داینەمایت لە
جێگایەکدا رودەدات، بەڵام ناتوانین مەوقیعێک دیاری بکەین و بڵێین بیگ-بانگ ئا لێرەدا
رویدا.

لە بیگ-بانگدا، فەزا
دەتەقێتەوە و یەکسەریش لە هەموو جێگایەکدا دەست دەکات بە گەشەکردن. واتە لە هەموو
شوێنێکدا لە هەمان کاتدا رودەدات.

تەسەورکە مێوژ لە نێو کێکێکدایە
و کێکەکە هەڵدێت. ئەگەر هەر یەکێک لە مێوژەکان بگرین، ئەوا هەموو مێوژەکانی تر لێی
دوردەکەونەوە، بەڵام ئێستا بیهێنە بەرچاوی خۆت ئەگەر کێکەکە لە گەورەییدا ناکۆتا
بێت و هیچ کەناریشی نەبێت!

گالاکسییەکان کە لە باوەشی
فەزادان، لە کاتی کشانی فەزادا هەروەک مێوژەکان وەهان. لە چاوی هەر گالاکسییەکەوە
هەموو گالاکسییەکانی تر لێی دوردەکەونەوە.

بەمجۆرە، لە گەردونێکدا کە
لە پرۆسەی کشاندایە، هەر کەسێک دەگریت، ئەوا بە هەمان شێوە پێگەی خۆی دەبینێت. واتە
هەموو کەسێک، وا دەزانێت لە چەقی تەقینەوەکەدایە (هەرچەندە کەسیش لە چەقدا نییە.)

لە تەقینەوەی داینەمایتدا،
پڕیشکەکان لە فەزایەکی پێشینەدا دەتەقنەوە. بەڵام لە بیگ-بانگدا، گەردونی پێشینە
بونی نەبووە.

بیگ-بانگ بە هیچدا
نەتەقییەوە، بەڵگو لەگەڵ خۆیدا فەزا لەدایکبوو و هەموو شتێک بە دورکەوتنەوە لە
یەکتر دەستیان کرد بە کشان.

دیسانەوە بیر لە کێکێکی
ناکۆتای گەورە بکەرەوە. ئەگەر ناکۆتایە، ئەوا دەرەوە بونی نییە هەتا بە باوەشیدا
بکشێت. مەبەست لە کشان ئەوەیە هەموو شتەکان لە ناوەوە گەشەدەکەن و پەرەدەستێنن.

بە دڵناییەوە، فەزا
لەوانەیە بە دەوری خۆیدا بچەمێتەوە، هەروەک لە حاڵەتی روی میزەڵانێکدا. دیسانەوە
دەرەوە بونی نییە.

 هەرگیز ناتوانین بە شمولی بیگ-بانگ ئەزم بکەین و
لە سیمای ئەبەدییەتی حاڵی ببین. تەنها تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاین دەتوانێت لە
روی ماتماتیکییەوە بەرجەستەی بکات.

99 . چۆن
دەزانین بیگ-بانگ رویداوە؟

چونکە گەردون لە کشاندایە،
ئەوا دەبێت لە رابردودا بچکۆلەتر بووبێت. تەنها تەفسیر بۆ هەبوونی هیلیۆم (10%ی ئەتۆم پێکدەهێنێت ) لە گەردوندا بریتییە لە فڕنە
گەرمەکەی بیگ-بانگ و لەو ناوەندەدا دروستبووە.

بەڵگەی رۆژانە سەبارەت بەم
پرسە: لە 1% ئەو تەشویشە
سپییەی لە کەناڵەکانی تەلەفزیۆندا (بێگومان تەلەفزیٶنی ئەنەلۆگ) دروست دەبێت
راستەوخۆ لە بیگ-بانگەوە دێت.

تۆپە ئاگرینەکەی بیگ-بانگ
وەک بۆمبای هایدرۆجینی وایە. بەڵام گەرمای هایدرۆجینی بە دەوروبەرەکەدا پەرش و بڵاو
دەبێتەوە، ئەوەی بیگ-بانگ نەخێر.

گەرمای بیگ-بانگ شوێنی
نییە بۆی بچێت. گەردون وەک بوتڵێک وابوو، ئەوەی هەبوو لە بوتڵەکەدا بوو.

گەرمای بیگ-بانگ هێشتا
ماوە، بەلام لە 13.7 بلیۆن ساڵی
رابردوودا بە هۆی کشانی گەردونەوە ساردبووەتەوە. ئێستا گەرماکەی لە سێ پلە لە
سەروو سفری رەهاوەیە( -270  سەدی).

لە بری ئەوەی وەک
روناکییەکی بەرچاو دەرکەوێت، شەفەقی بیگ-بانگ وەک تیشکی مایکرۆیڤی وەک روناکییەکی
نەبیراو لە لایەن تەلەفزیۆنەوە وەردەگیرێت.

بەر
لەوەی خۆی بە ئالێری تەلەفزینەکاندا بکێشیت، تیشکی مایکرۆیڤی بیگ-بانگ 13.7  بلیۆن ساڵی بڕیوە. لە 99.9% ی
سەرتاپای فۆتۆنەکانی(تەنۆلکەی روناکی) گەردون لە ئەستێرە و گالاکسییەکانەوە نایەن،
بەڵکو لە شەفەقی بیگ-بانگەوە دێن.

ئەگەر
لە دەرەوە سەیری گەردون بکەین، ئەوا زەقترین دیاردە بریتی دەبێت لە شەفەقی دوای
ئەفراندان. هەموو گەردون وەک ناوەوەی گڵۆپیک دێتە بەرچاو.

هەم
ئەتمۆسفێر و هەم هەموو شتێکی سارد (تەنانەت تۆش) بە تیشکی مایکرۆیڤی درەوشاوەیە، بەمجۆرە
ئەم روناکییە ئەوەندە زاڵە و فەزای تەنیوە کە زەحمەتە ببینرێت.

تیشکی
باکگراوندی کۆزمۆیی لە ساڵی 1965 بە رێکەوت لە لایەن دوو
ئەندازیاری ئەسترۆنۆمی رادیۆییەوە لە بنکەی تاقیگەکانی ‘بێڵ’ لە نیوجێرسی
دۆزرایەوە. سەرەتا وایان زانی ئەو خشە خشەی ئەنتێناکەیان پێکاویەتی هی کۆتر و
هێلانەی کۆترە لە نێو ئەنتێنەکەدا. دوایی دەرکەوت نەخێر ئەمە سیگنالی تیشكی
ساتەوەختی دوای تەقینەوەی هەرە مەزن بیگ-بانگە و هێشتا ئەسەرەکەی لە گەردوندا
ماوە. ئەم دوو ئەندازیارە، کە ناویان ئارنۆ پێنزایس و رۆبێرت ویڵسن بوو، لەسەر ئەم
دۆزینەوەیە، لە ساڵی 1978  دا خەڵاتی نۆبڵی فیزیایان وەرگرت(هەتا بڵێی
رۆژێکی ناخۆش بوو بۆ رۆبێرت دایک، چونکە لە دووری چەند کیلۆمەترێکەوە بۆ ئەم تیشکە
دەگەڕا).

ئەم تیشکە لەگەڵ خۆیدا
‘فۆتۆی کۆرپەلەی’ گەردونمان بۆ نمایش دەکات کاتێک تەمەنی گەردون تەنها 380000 ساڵ بووە. پێگەی ناوچە گەرم و
ساردەکانی ئەم درەوشانەوەیە تۆپەڵبوونی مادەمان ‘تۆوی گالاکسییەکان’ دوای بیگ-بانگ
بۆ واڵادەکات.

لە ساڵی 2006 دا، دوای دۆزینەوەی ‘تۆوەکان’
یەکەم بونیاتی کۆزمۆیی، هەردوو فیزیکناس، جۆن ماتەر و جۆرج سمووت خەڵاتی نۆبڵیان
وەرگرت.

100 . پێش
بیگ-بانگ چی ڕویدا؟

سەرەتا ‘بۆشاییەکی چەواشە’
بوونی هەبوو، داستانەکە بەمجۆرە هات، خاسیەتێکی زۆر شازی هەبوو – هێزی
”کێشکردنی” لە یەکتردورکەوتنەوە-ی هەبوو ئنجا هەڵئاوسان دەستی پێکرد. تا زیاتر
بۆشایی دروسبوو، هێزی لە یەکتردورکەوتنەوە زیاتر بوو، پاشان کشانی بۆشایی خێرا و
خێراتر بوو.

تا بۆشایی زیاتر خەڵق بووایە،
وزە زیاتر دەبوو. خاسیەتێکی تری شاز، وزە لە هیچەوە دروستبوو، ئەوەی بە
ئنگلیزی پێی دەڵێن ‘ خواردنی بەلاش هات’.

بەڵام بۆشاییە چەواشەکە
ناسەقامگیربوو. هێدی هێدی شت بووە – بۆشایی راستەقینە – ئەو بۆشاییەی ئێستا. وێنای
بڵق بکە لە نێو دەریایەکی زۆر گەورەدا دروست دەبێت. وزەکەی نێو بۆشاییە چەواشەکە
پێویست بوو بچێتە شوێنێکی تر. مادەی لە گەردونە بڵقییەکەدا دروستکرد و ئنجا
گەرماکەی چووە پلەیەکی زۆر بەرزەوە. بەمجۆرە بیگ-بانگ لەدایکبوو.

لەم وێنەیەی کە بە هەڵئاوسان
ناسراوە، گەردونەکەی ئێمە لە نێو ژمارەیەکی بێشومار گەردوندا، بە هۆی هەمیشە کشانی
بۆشاییە چەواشەکەوە بۆ هەتاهەتایە، بۆ ئەبەدییەت جودابوەوە.

کە هەڵئاوسان چیتر هەڵمی
نەما، کشانی ئاسایی دەستی پێکرد. زیاتر لە فیشەکە شێتە یان دەمەقاچان دەچوو، بە
بەراوردیش وەک بۆمبای هایدرۆجینی وابوو.

بۆشایی چەواشەی وزە بەرز
لە کوێوە هاتبوو؟ تیوری کوانتەمی مۆڵەت دەدات بەوەی وزە لە هیچەوە لەدایک
ببێت(پرینسیپی هایزنبێرگ.) پێدەچێت بەشێکی بچکۆلەی بۆشاییە چەواشەکە دەرپەڕیبێت و
کشان دەستی پێکردبێت. هەڵئاوسان ناوەستێت، چونکە بۆشایی هەر لە گەورەبوندایە.

پرسیاری ئایندە: ئەو یاسا فیزیکییەی (تیوری کوانتەم) مۆڵەت دەدات بە
دروسبونی وزە لە هیچەوە، لە کوێوە هاتووە؟

گەڕانەوەی ناکۆتا.
لەوانەیە لەوەش باشتر نەبێت ئەگەر بڵێین گەردون لەسەر پشتی کیسەڵێک وەستاوە. کە
ئەمیش ئەو پرسیارە دەوروژێنێت: ئەی باشە کیسەڵ لەسەر پشتی چی وەستاوە؟

هەروەک پیرێژنێک جارێک لە
کۆڕێکی کۆزمۆلۆژیدا بە بێرتراند رەسڵ دەڵێت: تۆ کابرایەکی زۆر زیرەکیت. هەتا
خوارەوە کیسەڵ لەسەر کیسەڵ وەستاوە.

.101 بە چ خێراییەک گەردون دەکشێت؟

نەگۆڕی هەبڵ رێژەی کشانی
گەردونی کردە فۆرمێکی چەندایەتی، واتە کردە بڕێکی ژمارەیی. باشترین رێژە لە
ئێستادا  73 کم/  چرکە/ مێگاپارسێک (1 مێگاپارسێک دەکاتە  3.26 ملیۆن ساڵی
روناکی).

ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە
گالاکسییەک 3.26 ملیۆن ساڵ
روناکی دوورە لە گالاکسییەکی تر بە خێرایی 73 کم/چرکە خێراتر بە هۆی
بیگ-بانگەوە دوردەکەوێتەوە.

هەرچەندە گەردون هەمیشە
بەو رێژەیەی ئەمڕۆ نەکشاوە. لە راستیدا، مێژووی کشانی گەردون سیمایەکی کڵێشەیی و
رێکی لەخۆنەگرتووە.

لەوانەیە ئنسان ساویلکانە
وەها بیربکاتەوە کە گەردون لە بیگ-بانگەوە خێرا دەکشێت و ئنجا لەو کاتەوە خاوبووەتەوە،
چونکە کشانەکە هیچ هەڵمی پێ نەماوە. بەڵام پرسەکە لەوە ئاڵۆزترە.

سەرەتا بۆشایی هەبوو، ئنجا
هەڵئاوسان هاتە ئاراوە، بەڵام بە خێراییەکی لە ئاسابەدەر، بوو بە هۆی گەورەبونی
قەبارەی گەردون، بە جۆرێک گەورەبوو کە لە یەکەم کەرتی ساتە چرکەیەدا شەست جار بوو
بە دوو ئەوەندەی گەردون.

کە هەڵئاوسان تەواوبوو،
بۆشاییەکی گەورەی وزە بووە هۆی دروستبوون و گەرمبونی هەتا پلەیەکی زۆر بەرز. ئەمەش
بۆ خۆی ئەو بیگ-بانگەیە کە بە بیگ-بانگی گەرم ناسراوە.

دوای هەڵئاوسان، گەردون بە
رێژەیەکی ئارامتر و رێکتر کەوتە کشان، هەتا هێدی هێدی 13.7 بلیۆن ساڵ بخایەنێت هەتا بگاتە
ئەو حالەتەی ئێستا تێیدایە.

بەڵام بیگ-بانگ،
پارادۆکسەکەمان بۆ تەفسیرناکات، پارادۆکس بوونی نییە. تەنانەتە لە گەردونێکدا کە
تەمەنی ناکۆتا بێت، ئاسمانی شەویش هەر روناک نابێت.

یۆهان کێپلەر ( 1630-1571) بە شێوەیەکی هامشییانە
ئیشارەیدا بەوەی کە ئەستێرەکان هەتا هەتایە دەتوانن بسوتێن و بڕێکی ناکۆتا روناکی
برێژنە فەزاوە، بەلام ئەمە راست نییە. لە هەقیقەتدا، ئەگەر سەرتاپای ئەستێرەکانی
گەردونیش هەموو وزەکەیان بکەنە روناکی ئەستێرەیی، بەس نییە بۆ پڕکردنەوەی فەزا و
ئاسمانی زەوی بە شەو رۆشن بکەنەوە.

بیر لە حەوزێکی گەورە بکەرەوە
و بتەوێت بە چۆڕێک ئاو پڕی بکەیت. گەردونیش هەر بەوجۆرەیە. ئەستێرەکان هەتا بڵێی
بڕێکی زۆر کەم وزەیان تێدایە بۆ ئەوەی بتوانن گەردون پڕبکەن لە روناکی.

کێ دەیگوت، کێ خەیاڵی بۆ
ئەوە دەچوو کە تاریکایی ئاسمان دەبێت بە مەتەڵێکی چوار سەد ساڵە و ئەوەندە بیرکردنەوە
و خەیاڵاتی گەردونیی دەوروژاند!

102 . بۆچی بە
شەو ئاسمان تاریکە؟

یەکەم کەس ئەم پرسیارە
بکات. لە ساڵی 1610 دا، یۆهان کێپلەر بوو، ئەو کاتە ماتماتیکناسی کۆشکی شاهانەی
ئیمپراتۆڕیەت بوو لە پراگ.

لە پادوا، تەلەسکۆپە نوێ و
جیاوازەکەی گالیلۆ ئەوەی واڵاکرد کە ئەستێرەکان بە شێوەیەکی سادە بە چاوان نابینرێن.
کێپلەر وردبووەوە: چی دەبێت ئەگەر ئەستێرەکان بۆ ئەبەد بسوتێن؟

بە هەمان شێوەی چۆن لە
دارستانێکی چڕی دارچنار دەڕووانیت، جگە لە دار هیچی تر نابینیت، ئاواش کاتێک سەیری
گەردون دەکەیت جگە لە ئەستێرە هیچی تر نابینیت.

کێپلەر گەیشتە ئەو
ئەنجامەی بڵێت: بە پێچەوانەی ئەوەی چاوەڕوانی دەکەین، شەوانی ئاسمان نابێت تاریک
بێت بەڵکو دەبێت وەکو روی ئەستێرەیەکی نمونەیی گەش بێت. وەکو خۆر درەوشاوە بێت،

لە راستیدا، ئەستێرەی
نمونەیی بریتییە لە ‘گرگنە سوورەکان’ – لە سەدا
هەفتای هەموو ئەستێرەکانی ئاسمان پێکدەهێنن – بەمجۆرە دەبێت ئاسمان بە شەو هەر لە
ئاسۆوە بۆ ئاسۆ خوێناوی بێت.

مەسەلەی شەو بۆچی تاریکە و
گەش نییە بوو بە مەتەڵ و لە سەدەی نۆزدەدا بە پارادۆکسی ئۆڵبەر ناسرا، ئەویش بە
ناوی فەلەکناسی ئەڵمانی ئۆڵبەرەوە، چونکە هەر خۆی وەک مەتەڵ بڵاوی کردەوە.

ئێدگار ئالان پۆ نزیکترین تەفسیری
بۆ ئەم پرسە هەبوو. ئاسمان تاریکە، لەوانەیە هۆکەی ئەوە بێت کە روناکی لە ئەستێرە
دوورەکانەوە هێشتا نەگەیشتبێتە سەر زەوی.

کاتێک دەرکەوت کە تەمەنی
گەردون کۆتادارە، واتە لە ئەزەلەوە گەردون بوونی نەبووە، ئەمە بۆ خۆی پشتگیرییەک
بوو بۆ ئایدیاکەی ئالان پۆ. چونکە ئێمە تەنها ئەو تەنانە دەبینین کە روناکییەکەیان
کەمتر لە 13.7 بلیۆن ساڵی خایاندووە بۆ ئەوەی بگەنە ئێرە.

بەڵام بیگ-بانگ پارادۆکسەکە
تەفسیر ناکات – خۆ پارادۆکسیش بوونی نییە! تەنانەت لە گەردونی تەمەن ناکۆتادا،
ئاسمان بە شەو رۆشن نابێت.

کێپلەر بە بێدەنگی ئەو
فەرزیەیەی خستە ئاراوە کە ئەستێرەکان دەتوانن هەتا ئەبەد بسوتێن و بڕێکی نادیار
روناکی بڕێژنە فەزاوە. ئەمە راست نییە.

لە هەقیقەتدا، تەنانەت ئەگەر
هەر هەموو ئەستێرەکانی ئاسمان وزەکەیان بگۆڕن بۆ روناکی، بەس نییە بۆ ئەوەی فەزا
پڕبکەن و ئاسمانی زەویش لە شەودا بدرەوشێتەوە.

تەسەوری بانویەک بکە و
بتەوێت بە چۆڕێک ئاو پڕی بکەیت. گەردونیش هەمان شتە. ئەستێرەکان بڕێکی زۆر بچکۆلە
وزەیان تێدایە کە بتوانن ئاسمان بە روناکی پڕبکەن.

کێ دەیزانی کە تاریکستانی ئاسمان لە شەودا مەتەڵێکی چوار سەد ساڵە بووە و ئەوەندە بیرکردنەوەی کۆزمۆیی بەخۆوە سەرقاڵ کردووە.

103 . مادەی
تاریک چییە؟

کەس نازانێت چۆنە. وەکو
مادەی ئاسایی نییە(ئەتۆمەکان)، روناکی پەخش ناکات، تەنانەت تۆزقاڵێکیش پەخش ناکات،
بۆ ئەوەی هەر هیچ نەبێت بتوانرێت بە هۆی باشترین تەلەسکۆپ و ئامرازەکانی ئێستاوە
کەشف بکرێت.

لە سەرتاپای مادەی بەرچاو
یان بینراوی فەزا-ئەستێرە و گالاکسییەکان- بە بڕێک کە لە نێوان شەش بۆ حەوت
ئەوەندە، قورسترە. دەزانین ئەم مادە تاریکە بوونی هەیە، ئەویش بە هۆی ئەو فشارە
کێشکردنەی دەیخاتە سەر ئەستێرە بەرچاوەکانی گەردون و بە جۆرێک دەیان جوڵێنێت کە
دەڵێی مادەی زیاتر لە ناوەندەکەدا حزوری هەیە. بەڵگەی سەرەتایی لەمەڕ بارستایی
نادیار، یان مادەی تاریک: جوڵەی شاقوڵی ئەستێرەکانی رێچکەی شیری زۆر خێرابوون. لە
ساڵی 1932 دا، جان
ئۆورت بانگەشەی ئەم جۆرە مادە تاریکەی راگەیاند. ئنجا لە 1934 دا، فریتز زویکی  1974-1898)) فیزیکناسی سویسری سەیری کرد و بۆی دەرکەوت گالاکسییەکان بە تەرزی
هێشویی بە دەوری چەقی هێشوەکەدا بە خێراییەکی بەرز دەسوڕێنەوە. کاردانەوەیان لە
هەمبەر کێشكردنی مادەیەکی نەبینراودا هەیە.

لە ساڵی 1980 دا، ڤێرا روبین (2016-1928 ) گوتی ئەستێرەکان لە دەوری
گالاکسییە حەلزۆنییەکان زۆر بە خێرایی دەسوڕێنەوە. هەروەک چۆن مندال پێویستە لەو
فیلکانەی کە خێرایی تێدا بەرزە فڕێ بدرێنە دەرەوە. کەچی دەبینین ئەستێرەکان بەرەو
فەزای نێو گالاکسییەکان هەڵنایەن، هەروەک فەلەکناسان دەڵێن، چونکە هێزی کێشکردنی
مادەیەکی نەبینراو (مادەی تاریک) بە خۆیەوە گرتوونی و ناهێڵێت هەڵبێن.

ئەمڕۆ باوەڕی باڵادەست
بەوجۆرەیە کە هەموو گالاکسییەکی حەلزۆنی – گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆشمان، واتە رێچکەی
شیری- لە باوەشی خەرمانەیەکی گۆیی زەبەلاحی مادەی تاریکدایە، زۆر زیاتریش لە
ئەستێرەکان قورسترە.

شوناسی مادەی تاریک یەکێکە
لە مەتەڵە هەرە گەورەکانی فیزیک لە سەردەمی ئەمڕۆماندا. پرسێکە لای زۆربەی زانایان
شتێکی مەحبوبە و هەمووان لەم کایەیەدا تێدەکۆشن. هەر بۆیەش دەبینین وەک
تەنۆلکەیەکی ژێر-ئەتۆمی نەدۆزراوە وایە.

بەمجۆرە، چونکە مادەی
تاریک حزوری هەیە، ئەوا پێویستە بە عەردا گوزەربکات. زۆر تەجروبە دابینکراوە و ئەنجادراوە
بۆ دۆزینەوە و ناساندنی مادەی تاریک. ئیحتیمالی ئێجگار زۆرە کە مادەی تاریک لە
لایەن ناوەندی گەورەی هیدرۆن کۆڵایدەرەوە، بنکە زانستییە گەورەکەی جێنەڤای
سویسراوە، کەشف دەکرێت.

ئەوەی مەتەڵە گەورەکەمان
لەمەڕ مادەی تاریک بۆ حل بکات، ئەوا بە بێ هیچ گومانێک خەلاتی نۆبڵ بۆ خۆی
دەباتەوە.

104 . وزەی
تاریک چییە؟

دیاردەیەکی نادیار و
نەبینراوە. سەرتاپای فەزای تەنیووە. سیمای هێزی لە یەکتردوورکەوتنەوە
(دژە-کێشکردن)ی تەنە ئاسمانییەکانی هەیە، بووە بە هۆی خێراکردنی کشانی گەردون.

وزەی تاریک لە ساڵی 1998 دا لە لایەن دوو گرووپەوە
دۆزرایەوە – یەکێکیان ساوڵ پێرلمەتەر و ئەوی تریشیان گروپێکی ئوسترالی بوون کە
پێکهاتبون لە نیک سەنتزێف و برایان شمیدت.

‘مۆمی ستانداردی’
سوپەرنۆڤاکان لە گەردونی دوورەدەستدا زۆر لەوە زیاتر کز و نوتەکن کە چاوەڕوان
دەکرێت دەسوتێن و دەدرەوشێنەوە. پێدەچێت هێزێک هەبێت کە بە خێراییەکی زیاتر
دووریان دەخاتەوە، شتێک کە زۆر زیاتر لە کشانی ئاسایی گەردون گەورەترە. بە
پێچەوانەی هەموو پێشبینی و چاوەڕوانییەک، کشانی گەردون لە خێرابووندایە( ئەمە لە
راستیدا خۆی دەبوو خاوبێتەوە چونکە کاریگەری هێزی کێشکردن لە نێو گالاکسییەکاندا
کەم دەبێتەوە، ئەویش بە هۆی دورکەوتنەوەیان لە یەکتر.)

بەمجۆرە فەزا دەبێت جۆرە
شتێکی سپرینگی – شتێک، وزەی تاریکی- تێدابێت بۆ ئەوەی لە هەمبەر هێزی کێشكردندا بوەستێتەوە
و بە پێچەوانەی کێشكردنەوە چالاک بێت و کاربکات.

وزەی تاریک لایەنێکی
گەورەی گەردونە. نزیکەی لە 73% ی هەمو
وزە-بارستایی گەردون پێکدەهێنێت (مادەی تاریک 23% و مادەی ئاسایی لە 4% ی گەردون پێکدەهێنن). سەیرە
ئنسان تەنها لە ساڵی 1998 دا توانی
پێکهاتەی هەرە گەورەی گەردون بدۆزێتەوە. ئەمە دەرسێکە بۆ ئەو فیزیکناسەی لە سەدەی
نۆزدەدا گوتی فیزیک هیچی وای نەماوە کەشف بکرێت و هەموی تەواوبووە.

لە راستیدا وزەی تاریک زۆر
روونە، بەڵام کاریگەرییەکەی کۆدەبێتەوە. هەر ئەمەش تەفسیری ئەوەمان بۆ دەکات کە
بۆچی لەسەر رووی زەوی زۆر سەنج نادرێت، کەچی قەبارەیەکی وەهای لە گەردوندا هەیە.
بێ هیچ گومانێک، دۆزینەوەی وزەی تاریک یەکێک بوو لە شتە هەرە چاوەڕوان نەکراوەکانی
مێژوی زانست، ئەمە جگە لەوەی هەتا بڵێی زەحمەت بوو ئنسان لێی تێ بگات.

تیوری کوانتەمی کۆمپیوتەر،
لەیزەر و کارلێکی ناوکی پێشکەش بە ئنسان کردووە، ئەو تەفسیرەی خستووەتە بەردممان
بۆچی خۆر دەدرەوشێتەوە و بۆچی عەردی ژێر پێمان رەقە….کەچی لەگەڵ ئەمانەشدا
دەبینین کاتێک کوانتەم بەکاردەهێنرێت بۆ پێشبینیکردنی وزەی بۆشایی –وزەی تاریک-
ئەنجامە ژمارەییەکەی 10^120 (واتە 1 و 120 سفر لە پێشەوەیدا) گەورەترە لەوەی سەرنجی دەدەین. وزەی تاریک
تەمسیلی گەورەترین ئیشکالاتی زانستی دەکات کاتێک دێتە سەر مەسەلەی پێشبینی و تێڕامان،
ئەمە بۆ خۆی دیاردەیەکی سەیر و مایەی مشتومڕێکی گەرمە، هەم لە مێژوودا و هەم لە
ناوەندی زانستیدا، هەڵەیەک لە ئارادایە؟!

زۆربەی
فیزیکناسان باوەڕیان وایە ‘ ئایدیایەکی گەورە’ نادیارە. تەنها ئەو کاتەی یەکێک دێت
و دەیدۆزێتەوە چییە! ئەو کاتە سەرەنجام هەموو لە وزەی تاریک دەگەین.

105 ئایا گەردون –کاڵا بە قەد باڵا – یە بۆ ژیان؟

پێدەچێت
شتەکە وا بێت، هەرچەندە پێویستە وریا بین کاتێک دێتە سەر ئەم پرسە، چونکە روخسار و
رواڵەت لە زانستدا لەوانەیە چەواشەکار بیت.

ئەگەر
هێزی کێشکردن تۆزقاڵێک% (مەبەستمان ئەوەیە لە سەدا تۆزقاڵێک) بەهێزتر بێت، ئەوا
کرۆکی خۆر دەگوشرێت/گەرم دەبێت، ئیتر ئەو وزەیە لە یەک بلیۆن ساڵدا بەکاردێت-
ئەمەش وەک پێویست بەس نییە بۆ گەشەسەندنی ژیانی ژیری. لە لایەکی ترەوە، خۆ ئەگەر
کێشکردن تۆزقاڵێک% لاوازتر بێت، ئەوا کرۆکی خۆر وەک پێویست ناگوشرێت/گەرم نابێت بۆ
ئەوەی بە هیچ جۆرێک بسوتێت. ژیانیش بە هیچ جۆرێک لەسەر روی عەرد پەرەناسێنێت.

هەر
بە هەمان شێوە، ئەگەر هێزی ناوکی تۆزقاڵێک% زیاتر بێت، ئەوا خۆر، لە بری ئەوەی 10 بلیۆن
ساڵ بسوتێت، لە کەمتر لە یەک چرکەدا دەسوتێت و دەتەقێتەوە!

بە
هەر گۆشە و شوێنێکی سروشت دەڕوانین، دەڵێی یاساکانی سروشت وەها نیزامین و بە جۆرێکی
ورد بۆ ئێمە دیزاین کراون.

پرسیار:
دەرەنجامی ئەم گوتانەمان چییە؟

ئیحتیمالێک
ئەوەیە – هەرچەندە ئەمە زانستی نییە – خودا یاساکانی فیزیکی وەها ورد و بە نیزامی نوسیووە.
هەرچۆنێک بێت، بەڵگە بوونی نییە کە سوپەر-سروشت گەردون بەڕێوەدەبات.

ئیحتیمالی
تر، ئەوەیە گەردونی تر بوونی هەیە، هەر یەکەیان یاسای جودای خۆیان هەیە و ئێمەی
ئنسانیش لە یەکێک لەم گەردونانەدا دەژین کە بە وردی گونجاوە بۆ ژیان.

ئەو
ئایدیایەی دەڵێت یاساکانی فیزیک بۆیە بەوجۆرەیە کە ئێستا هەن چونکە ئەگەر بە
جۆرێکی تر بێت ئەوا ئێمە بونمان نەدەبوو کە سەرنجی لێ بدەین، ئەو ئایدیایە پێی
دەگوترێت ‘ پرینسپی ئەنترۆپیک’.

وریابە:
هەتا ئێستا، تیورییەکی قووڵی وەک ‘تیوری هەموو شت’ بوونی نییە، لەوانەیە پیشانی
بدات کە هێزەکانی سروشت پێکەوە پەیوەستن، لەوانەیە مەبست لەوە بێت کە وردەکارییەکی
کەمتر لە ئارادا هەیە وەک لەوەی بیری لێ دەکەینەوە.

هەرچۆنێک
بێت، دەبێت پرینسیپی ئەنترۆپیکی تەفسیرێ خۆی لەسەر شتێک – ئەویش بڕێکی زۆر کەمی
وزەی تاریکە-  هەبێت.

وزەی
تاریک پێویستە بچکۆلە بێت، چونکە نەیتوانیوە رێگری بکات لە تۆپەڵبونی هەورییە
گازییەکان بۆ ئەوەی ئەو گالاکسییانە دروست ببن کە هۆکاری بنەڕەتی هەبونی ئێمەن لەم
گەردونەدا.

.106 ئایا لە گەردونێک زیاتر هەیە؟

دەڵێی
گەردون دەکێشێت بە سەرماندا و هاوارمان لێدەکات کە ئەمە تەنها گەردون نییە. بەڵگە
لەسەر ئەم مەسەلەیە لە زۆر ئاراستەوە دێت. گەلێک تەرزی جیاواز لەمەر فرە-گەردونی
بونی هەیە. هێشتا ئاشکرا نییە کە چۆن ئەم هەمووە پێکەوە لە یەک بەرگدا خۆ نمایش
دەکەن. ئەمە بۆ خۆی پارادیمێکی نوێیە و سەری هەڵداوە.

بە
دڵنیاییەوە زانیاریمان لەمەڕ گەردون زۆر زیاترە. بە گوێرەی تیوری هەڵئاوسان ژمارەی
بوارەکانی وەک ئەوەی گەردونی ئێمە ناکۆتایە. هەر بوارێک دەگریت بیگ-بانگی خۆی
هەیە، بەڵام دوای ساردبوونەوەی خاشاکەکە، جۆرەها گالاکسی/ ئەستێرە تۆپەڵ بووە و
پاشان جۆرەها مێژوو لەدایکبووە. هەبوونی یاساکانی فیزیک بەوجۆرە ورد و نایابییەی
لای ئێمە هەیە ئیشارەیە بۆ ئەوەی گەردونی تریش بوونی هەیە بەڵام بە یاسای فیزیکی
جیاوازی خۆیانەوە.

ئەو
چوارچێوە تیورییەی گەلێک بوارمان پێشکەش دەکات کە یاسای جودای خۆیان هەیە بریتییە لە
‘تیوری ژێ’، کە تێیدا تەنۆلکەکان بریتین لە ژێی بارستایی-وزە. تیوری ژێ ئیشارە بە
ژمارەیەکی زۆر گەردون دەکات، لەوانەیە لای ئەم تیورییە ژمارەی گەردونەکان 10^500 (واتە
یەک و پێنچ سەد سفر لە بەردەمیدا بێت)ە.

گرفت:
بۆچی ئێمە لەم گەردونەداین لە یەکێکی تردا نین؟

لەو
کاتەوە تیوری ژێ بانگەشە دەکات و دەڵێت گەردون دە رەهەندی هەیە، بوارەکە بە جۆرێکە
کە نەک فرە-گەردونی و یاسای فیزیکی جودای خۆیان هەیە، بەڵکو ژمارەی جیاوازی
رەهەندیشیان هەیە.

هەروەها
تیوری کوانتەمیش پێسنیازی ئەوە دەکات کە یان ئەتۆمەکان بە زۆر شێوازی واقیعی
تەریبییانە بونیان هەیە، یان هەر بەو جۆرە رەوشی خۆیان نمایش دەکەن ( زۆربەی
فیزیکناسان لەگەڵ دیدی دووەمدان).

فیزیکناس،
ماکس تاگمارک، تەنانەت رای وایە کە نەک هەر فرە-گەردونی هەیە، بەڵکو سەرتاپا هەموو
وەکو بوکەڵەی روسی هەڕەمیان دروست کردووە. 

شێرکۆ
ڕەشید قادر بە دەستکارییەوە ئامادەی کردووە

Schilling, Govert. Tweeting
the Universe: Tiny Explanations of Very Big Ideas. Faber & Faber. Kindle
Edition.




چۆن لە گەردوون تێبگەیت کاتێک لە ناویدا گیرت خواردووە

چاوپێکەوتن لەگەڵ لی
سمۆلین

وەرگێڕانی سەروەر محەمەد

لی سمۆلین[1]،
خاوەنی ئادیایەکی ڕادیکاڵە بۆ چۆنیەتی تێگەیشتن لە تەنێک کە دەرەوەی نییە: وێنای
ئەوە بکە نەختە نەختە لە پەیوەندییەکانی نێوان ڕووداوەکانەوە درووست بووبێت.

گەردوون تەنێکی شێوە مەحاڵە. ناوەوەی
هەیە بەڵام دەرەوەی نییە، دراوێکی تاک ڕوویە. ئەم تەلارسازییە مۆبیوسە[2] ئاڵەنگارییەکی
تاقانە دەخاتە بەردەم گەردوونناسان، ئەوانەی کە خۆیان لە پێگەیەکی نابەجێدا
دەدۆزنەوە؛ گیربوون لەناو ئەو سیستمەدا کە هەوڵی لێ تێگەیشتنی دەدەن.

ئەمە بارودۆخێکە کە لی سمۆلین لە
زۆربەی تەمەنی کارکردنیدا لەبارەیەوە بیری کردووەتەوە. فیزیکزانێک لە پەیمانگای
پێریمیتەر[3] بۆ
فیزیای تیۆریی لە واتەرلوو[4]،
کەنەدا. سمۆلین لە گرێی ئاڵۆزی یەکتربڕ لە نێوان میکانیکی کوانتەم، ڕێژەیی و
گەردوونناسیدا کاردەکات. با دەنگە نەرم و دەرکەوتە هێمنەکەی لەخشتەت نەبات- بە
بیریارێکی یاخی بەناوبانگە و هەمیشە دوای ڕێبازی خۆی کەوتووە. لە ساڵانی ١٩٦٠ دا
سمۆلین وازی لە خوێندنی ئامادەیی هێنا، لە باندێکی ڕۆک دا خەریکی ژەنین بوو بەناوی
ئدیۆپلاستۆس[5]
، هەروەها ڕۆژنامەیەکی نهێنی بڵاوکردەوە. لە پێناوی بنیاتنانی ئەو گومەزە
ڕاگیرانەی وەک  ئەوانەی ئاڕ. بەکمینیستەر فولەر [6]،
سمۆلین خۆی فێری بیرکاریی ئاست بەرز کرد- دەرکەوت کە هەمان ئەو بیرکارییەیە کە
پێویستە بۆ شیکارکردنی هاوکێشەکانی ڕێژەیی گشتیی ئاینشتایین. ئەوە ئەو کاتە بوو کە
هەستی بەوەکرد بووە بە فیزیکزان. لە زانکۆی هارڤارد خوێندی و لە پەیمانگای خوێندنی
باڵا لە پرینستن[7]
، نیو جێرسی، کورسیەکی بۆخۆی مسۆگەرکرد، لە کۆتایشدا بووە ئەندامی دەستەی
دامەزرێنەری پەیمانگای پێریمیتەر.

لە ڕاستیدا، بۆ باسکردن لە شوێنی سمۆلین لە نزیک سنووری  ڕێڕەوی گشتیی فیزیا “پێریمیتەر” (چێوە) باشترین وشەیە. لە کاتێکدا زۆربەی فیزیکزانان مژۆڵی تیۆری ڕێسمان[8]  بوون، سمۆلین ڕۆڵێکی بنەڕەتی گێڕا لە بنیاتنانی تیۆرییەکی ڕکابەردا بەناوی کێشکردنی کوانتەمیی ئەڵقەیی[9]. کاتێک زۆربەی فیزیکزانان وتیان یاساکانی فیزیا نەگۆڕن، ئەو وتی بەپێی شێوە داروینیزمێکی گەردوونی پەرەدەستێنن. کاتێک زۆربەی فیزیکزانان وتیان کات وەهمێکە، سمۆلین سووربوو لەسەر ئەوەی کە کات ڕاستەقینەیە.

زۆر جار سمۆلین سەرۆ لە
زیندەوەرناسان، ئابووریناسان، پەیکەرسازان، شانۆنووسان، میوزیسیانان و تیۆریسازە
سیاسییەکان وەردەگرێت. بەڵام لەوانەیە گەورەترین سەرۆ لە فەلسەفە وەربگرێت-
بەتایبەت لە کارەکانی فەیلەسوفی ئەڵمانی گۆتفرید لایبنز[10] ،
کە لە سەدەی ١٧ و ١٨ دا کاری کردووە، شانبەشانی ئایزک نیۆتن کاڵکوڵەس[11] ی
داهێناوە. لایبنز وتوویەتی (لە دژی نیۆتن)، کە هیچ پاشخانێکی جێگیر بۆ گەردوون
بوونی نییە، شتێک نییە بەناوی فەزا، فەزا تەنها ڕێگایەکی بەسوودە بۆ وەسفی
پەیوەندییەکان. ئەم چوارچێوەی پەیوەندیییە خەیاڵی سمۆلینی داگیرکرد، هەروەک چۆن
تێکستە نهێنی ئامێزەکەی لایبنز واتە مۆنادۆلۆجی[12] هەمان
کاری کرد، تێیدا لایبنز پێشنیاری ئەوە دەکات کە یەکەی بنچینەیی پێکهێنەری جیهان
بریتییە لە “مۆناد”، شتێک لە شێوەی ئەتۆمی ناو حەقیقەت، هەر مۆنادێک
دیمەنێکی تاقانەی تەواوی گەردوون پێشکەش دەکات. ئەمە چەمکێکە کە سەرۆ دەداتە دواین
کاری سمۆلین کاتێک هەوڵ دەدات لە گۆشەنیگاکانەوە حەقیقەت بینابکات، هەریەک لەوانە
ڕوانینی بەشەکین بۆ گەردوونێکی داینەمیکیی پەرەسەندوو. گەردوونێک کە لە ناوەوە
بینراوە.

کوانتا مەگەزن[13] لەبارەی ڕێگاکەی بۆ گەردوونناسی و میکانیکی کوانتەم قسەی لەگەڵ سمۆلین کردووە، کە لە تازەترین کتێبیدا بە ناوی “شۆڕشە تەواونەکراوەکەی ئاینشتایین” بە وردیی باسی کردووە. بە خاتری ڕۆشنیی چاوپێکەوتنەکە دەسکاری کراوە و چڕکراوەتەوە.

تۆ دروشمێکت هەیە ” پێویستە
یەکەم ڕێسای گەردوونناسی بریتی بێت لە: هیچ شتێک لە دەرەوەی گەردوون نییە.”

لە فۆڕمولە جیاوازەکانی یاساکانی
فیزیادا، لە وێنەی میکانیکی نیۆتن و میکانیکی کوانتەم، پێکهاتەی پاشخان هەیە-
پێکهاتەیەک کە پێویستە دیاریکراو بێت و جێگیرە. بابەتی پەرەسەندن نییە، هەر شتێک
کە ڕوودەدات کاری تێناکات. پێکهاتەکەی لە دەرەوەی سیستمەکە داڕێژراوە.
چوارچێوەیەکە کە شتە بینراوەکانی لەسەر جێگیر دەکەین- چاودێر، کاتژمێرێک و شتی لەو
شێوەیە. ئەو گوتەیەی کە دەڵێت هیچ شتێک لە دەرەوەی گەردوون نییە- هیچ چاودێرێک لە
دەرەوەی گەردوون نییە- مانای ئەوەیە کە پێویستمان بە فۆڕمولەیەکی فیزیا هەیە بەبێ
پێکهاتەی پاشخان. هەموو ئەو تیۆرییە فیزیاییانەی هەمانن، جا بە هەر ڕێگایەک، تەنها
بەسەر نیمچە-سیستمەکانی گەردووندا جێبەجێ دەبن. بەسەر گەردوون وەک گشتێکدا جێبەجێ
نابن، لەبەرئەوەی پێویستیان بە پێکهاتەی پاشخان هەیە.

ئەگەر بمانەوێت تیۆرییەکی گەردوونیی
دابمەزرێنین، بۆ ئەوەی لەسەر ئاستێکی گەردوونیی لە سروشت تێبگەین، پێویستە خۆمان
لەوە بپارێزین کە فەیلەسوف ڕۆبێرتۆ ئەنگەر[14] و
من بە “سەرلێشێوانی گەردوونیی” ناوی دەبەین، ئەو بڕوا هەڵەیەی کە دەڵێت
دەتوانین ئەو تیۆرییانە  پەرە پێ بدەین و بەسەرگەردوون وەک گشتێکدا جێبەجێیان
بکەین کە بەسەر نیمچە-سیستمەکاندا جێبەجێ دەبن. پێویستمان بە فۆڕمولەیەکی
داینەمیکی هەیە کە پشت نابەستێت بە چاودێر یان ئامێری هەژمارکەر یان هەر شتێکی
دەرەوەی سیستمەکە. ئەمەش مانای ئەوەیە پێویستمان بە جۆرێکی جیاواز لە تیۆرییە.

بەم دواییانە تیۆرییەکت پێشنیار
کردووە- ئەوەی کە تێیدا هەروەکو خۆت دەڵێیت “مێژووی گەردوون لە دیمەنە
جیاوازەکانی خۆی پێکهاتووە”. ئەمە مانای چییە؟

ئەمە تیۆرییەکە لەبارەی پڕۆسەکان،
لەبارەی زنجیرەکان و پیوەندییە هۆکارییەکانی نێوان ئەو شتانەی کە ڕوودەدەن، نەک
سیفەتە خۆییەکانی شتەکان خۆیان. پێکهاتەی بنچینەیی ئەوەیە کە ئێمە پێی دەڵێین
“ڕووداو” ێک. ڕووداوەکان ئەو شتانەن کە لە تاکە شوێن و کاتێکدا
ڕوودەدەن؛ لە هەر ڕووداوێکدا هەندێک تەوژم، وزە، بارگە یان بڕە جیاوازە
فیزیاییەکانی تر هەن کە لە بژاردن دێن. ڕووداوەکە لەگەڵ تەواوی گەردوون لە کۆمەڵێک
پەیوەندیدایە، ئەو کۆمەڵە پەیوەندیانە “دیمەن”ەکەی گەردوون پێکدەهێنن.
لەبری ئەوەی وەسفی سیستمێکی دابڕاو بەهۆی ئەو شتانەوە بکەین کە لە دەرەوەوە
هەژمارکراون، ئێمە گەردوون وەکو پەیوەندیە پێکهێنراوەکانی نێوان ڕووداوەکان
وەردەگرین. ئایدیاکە بۆ ئەوەیە جارێکی تر فیزیا بەهۆی ئەو دیمەنانەوە لە ناوەوە
فۆڕمولە بکرێتەوە، لە ناو گەردوونەوە چۆن دەردەکەوێت.

چۆن ئەوە دەکەیت؟

ژمارەیەکی زۆر دیمەن هەن، هەر
یەکەیان تەنها زانیارییەکی بەشەکیی لەبارەی تەواوی گەردوونی ماوە هەیە. ئێمە
ڕێسایەکی داینەمیکی پێشنیار دەکەین کە لێیەوە پێویستە هەر دیمەنێک تاقانە بێت. ئەم
ئایدیایە لە ڕێسای هاوشوناسبوون[15] ی
لایبنز-ەوە دێت. بە شێوەیەکی سروشتی، دوو ڕووداو کە نەخشەی دیمەنەکەیان بەتەواوەتی
لەسەر یەک دەکێشرێت هەمان ڕووداون. لەبەرئەوە هەر دیمەنێک تاقانەیە، دەتوانیت
بەهۆی دیاریکردنی بڕێک بە ناوی ” جۆرایەتی”[16] 
ئەندازەی جیاوازیی یەکێک لەوەی تر هەژمار بکەیت. ئەگەر بیر لە گرێیەک [خاڵێک]
لەسەر نەخشەیەک بکەیتەوە، دەتوانیت هەنگاوێک، دوو هەنگاو، سێ هەنگاو بچیتە پێشەوە.
گەر هەنگاوێک هاوسێیەکت دەداتێ- هاوسێی هەنگاوی یەکەم، هاوسێی هەنگاوی دووەم،
هاوسێی هەنگاوی سێهەم. لەبەرئەوە دەتوانێت بۆ هەر دوو ڕووداوێک بپرسیت: پێویستە
چەند هەنگاو بچیتە پێشەوە تاوەکو دیمەنەکەیان لەیەک جیادەبێتەوە؟ لە کام هاوسێدا
جیاوازن؟ تا هەنگاوی کەمتر بۆ پێشەوە پێویست بێت، دیمەنەکان باشتر شایەن بە
جیاکردنەوەن لە یەکتر. ئایدیای ناو ئەم تیۆرییە بریتیە لەوەی کە یاساکانی فیزیا-
داینەمیکەکانی سیستمەکە- لە پێناوی زیادکردنی جۆرایەتیدا کاردەکەن. ئەم ڕێسایە-
سروشت دەیهەوێت جۆرایەتی زیاد بکات- لەناو ئەو چوارچێوەیەی باسم کرد، بەرەو
هاوکێشەکەی شرۆدینگێر[17] دەڕوات،
بەم جۆرە و لە سنوورێکی گونجاودا بەرەو چاککردنی میکانیکی کوانتەم.

لە کتێبەکەتەوە ئەوە دەزانم کە تۆ لە
دڵەوە واقیعگەرای (
realist)-
بەهێزەوە بڕوات بە حەقیقەتی سەربەخۆ لە مەعریفەی ئێمە هەیە- لەبەرئەوە، وەکو
ئاینشتایین، پێت وایە کە میکانیکی کوانتەم ناتەواوە. ئایا ئەم تیۆرییەی دیمەنەکان
ئەو ناتەواوییە تەواو دەکات کە پێت وایە لە تیۆریی کوانتەمدا هەیە؟

ئاینشتایین- هەروەها کەسێکیش بەناوی
لێسلێی بالێنتاین[18]
– لایەنگرییان لە ” لێکدانەوەی کۆمەڵە” بۆ نەخشە شەپۆل کردووە [ تەنێکی
ماتماتیکیی کە سیستمێکی کوانتەمی نیشاندەدات]. ئایدیاکە ئەوەبوو کە نەخشە شەپۆل
وەسفی کۆمەڵێک دۆخی شیاو دەکات. بەڵام ڕۆژێک، کاتێک لە کافێیەک دانیشتبووم کارم
دەکرد، لەناکاو بیرمکردەوە: ئەی ئەگەر کۆمەڵەکە ڕاستەقینە بێت؟ ئەی ئەگەر، کاتێک
نەخشە شەپۆلێکت هەیە وەسفی تاکە مۆڵیکیولێکی ئاو دەکات، لە ڕاستیدا وەسفی کۆمەڵەی
هەر مۆڵیکیوڵێکی ئاو لەناو گەردووندا بکات؟

کەواتە کاتێک ئێمە ئاسایی وا
بیردەکەینەوە کە تەنها یەک مۆڵیکیوڵی ئاو هەیە بەڵام نادڵنیایی کۆمەڵە دۆخێک ، تۆ
دەڵێیت کە لە ڕاستیدا نادڵنیایی دۆخەکان بریتییە لە کۆمەڵەی هەموو مۆڵیکیوڵەکانی
ئاو لەناو گەردووندا؟

بەڵێ. کۆمەڵەیەک درووست دەکەن چونکە
دیمەنی زۆر لەیەکچوویان هەیە. هەموویان لەگەڵ یەکتردا کارلێک دەکەن، ئەگەری
کارلەیەککردن لەلایەن لەیەکچوویی دیمەکەکان دیاریکراوە، نەک بەشێوەیەکی زەروریانە
نزیکیان لەناو فەزادا.

پێویست ناکات شتەکان لەیەک نزیک بن
تا کارلێک بکەن؟

لەم تیۆرییەدا، لەیەکچوویی دیمەنەکان
لە فەزا زۆر بنچینەیترە. زۆر جار، دوو ڕووداو دیمەنی لەیەکچوویان هەیە چونکە لەناو
فەزادا لەیەک نزیکن. ئەگەر دوو کەس لە تەنیشت یەک بوەستن، لەیەکچوونیان زۆرە،
دیمەنە بەیەکداچووەکانی گەردوون. بەڵام دوو ئەتۆم سیفەتی هاوپەیوەندی زۆر کەمتریان
لە تەنە گەورە و ئاڵۆزەکانی وەک خەڵک هەن. لەبەرئەوە دوو ئەتۆمی زۆر دوور لە یەک
لەناو فەزادا هێشتا دەتوانن دیمەنی زۆر لەیەکچوویان هەبێت. ئەمەش مانای ئەوەیە کە
لە بچووکترین ئاستدا، پێویستە کارلێکی زۆری دەرناوچەیی هەبن. ئەمەش ڕێک هەمان ئەو
شتەیە کە لە گیرۆدەیی
ناو میکانیکی کوانتەمدا دەستت دەکەوێت. بەپێی فۆڕمولەی کۆمەڵەی ڕاستەقینە میکانیکی
کوانتەم لەوەوە دێت.

ژمارەیەکی زۆر لەو کارانەم
بیردەخاتەوە کە ئیستا لە فیزیادا بەردەوامن، پەیوەندیی سەرسوڕهێنەر لە نێوان
گیرۆدەیی و ئەندازەی فەزا-کاتدا دەدۆزێتەوە. پێموایە کە زۆربەی ئەوەی کاردەکات سەرنجڕاکێشە. ئەو گریمانەیەی
هاندەریەتی ئەوەیە کە لە میکانیکی کوانتەمدا گیرۆدەیی بنەڕەتە، هەروەها ئەندازەی
فەزا یان فەزا-کات لە پێکهاتەکانی گیرۆدەییەوە دەردەکەوێت. ئەمەش پێشکەوتنێکی زۆر
ئەرێنییە.

وتت کە ئەم ئایدیایانە لە مۆنادۆلۆجی
لایبنز-ەوە سەرۆیان وەرگرتووە. ئایا بە ڕێکەوت [کتێبی] مۆنادۆلۆجیت دەرهێناو
دووبارە خوێندتەوە؟

یەکەم جار لەسەر پێشنیاری جولیان
باربۆر[19] لایبنزم
خوێندەوە، سەرەتای ئەو کاتەی خوێندنی باڵام تەواو کردبوو. یەکەم جار
نامەگۆڕینەوەکانی نێوان لایبنز و ساموێل کلێرک-م خوێندەوە[20] ،
ئەو کەسەی کە هەواداری نیۆتن بوو، کە تێیدا لایبنز ڕەخنە لە فیکرەی نیۆتن لەبارەی
فەزای ڕەها و کاتی ڕەها دەگرێت و دەڵێت کە پیویستە بینراوەکانی ناو فیزیا
پەیوەندیانە بن. پێویستە لە ئەنجامی کارلێکەکانیان، وەسفی پەیوەندییەکانی نێوان
سیستمێک لەگەڵ یەکێکی تر بکەن. دواتر مۆنادۆلۆجیم خوێندەوە. وەکو نەخشەیەک بۆ
چۆنیەتی بنیاتنانی تیۆرییەکی لە پاشخان-سەربەخۆی فیزیا دەیخوێنمەوە. جار جارە
سەیری کتێبەکە دەکەم. گوتەیەکی جوانی تێدایە، تێیدا لایبنز دەڵێت “هەروەکو
ئەوەی کاتێک شارێک لە ئاڕاستەی جیاوازەوە دەبینرێت تەواو جیاواز دەردەکەوێت…. بە
هەمان شێوە ژمارەیەکی زۆر گەردوون هەن، هەروەکو هەشبوون، کەچی تەنها گۆشەنیگان بۆ
تەنها یەک دانە و بەرئەنجامی
گۆشەنیگا جیاوازەکانی  هەر مۆنادێکن “. بۆ من، ئەوە دەریدەخات کە بۆچی
ئەم ئادیایانە زۆر گونجاون، نەک بە تەنها لە فیزیادا بەڵکو بۆ تەواوی شتەکان هەر
لە یاسای کۆمەڵایەتیی و پۆستمۆدێرنیزم-ەوە بۆ هونەر و بۆ چۆنیەتی هەستکردنی تاکێک
لەناو کۆمەڵگایەکی جۆراوجۆردا. بەڵام ئەمە باسێکی ترە!

فەلسەفە زۆر کاریگەریی لەسەر کارەکەی
تۆ هەبووە. ئەگەر لە مێژوو بڕوانین کەسانی وەک ئاینشتایین و بۆڕ و جۆن ویلەر هەموویان
گرنگی زۆریان بە فەلسەفە داوە؛ کاریگەریی ڕاستەوخۆی لە فیزیای ئەوان کردووە.
پێدەچێت ئەمە سیفەتی گەورە فیزیکزانان بێت و هێشتا-

هەروەها هی فیزیکزانانی ئاسایی.

باشە، دادپەروەرانەیە! تەنها وا
دەردەکەوێت کە ئێستا باسکردن لە فەلسەفە لە ناو فیزیادا وەکو تابووی لێ هاتووە.
ئایا ئەوە ئەزموونی تۆشە؟

نا هەرگیز. زۆرێک لە تیۆریسازە
پێشڕەوەکانی ناو فیزیای بنچینەیی- کە تێیدا ئامانج قووڵبوونەوەی مەعریفەی ئێمەیە
لەبارەی یاسا بنچینەییەکانەوە- زۆر بەباشی ئاگاداری فەلسەفە بوون. وەکو خوێندکارێک
لە کۆلێجی هێمسفیر[21] ،
کۆرسی زۆری فیزیا و هەندێک کۆرسی فەلسەفەم وەرگرتووە. کاتێک بۆ خوێندنی باڵا چووم
بۆ هارڤارد، ویستم دوو دکتۆرا لە فیزیا و فەلسەفە وەرگرم، بەڵام هەر زوو خوولیاکەم
بۆ فەلسەفە ڕووی لە کزی کرد. مەبەستم ئەوەیە فیزیکزانان تەواو لووت بەرز بوون.
بەڵام فەیلەسوفان زیاتر. 

کاتێک لە بەشی یەکەمی سەدەی
بیستەم-دا  لە ئەوروپا شۆڕش لە فیزیادا ڕوویدا، کەسانی وەک ئاینشتایین، بۆڕ،
هایزنبێرگ، شرۆدینگێر و ئەوانی تر شارەزای تەواوی فەلسەفە بوون و ئەوەش کارەکانی
ئەوانی وەکو فیزیکزان دەوڵەمەند کرد. دواتر، ئەم گۆڕانە پڕاگماتیکیە هاتە کایەوە،
کە تێیدا باری زاڵی فیزیا بووە دژە-بنچینەیی و دژە-فەلسەفی.

مێژوونووسی فیزیا دەیڤد کایسەر[22]  لە ئێم ئای تی[23]
بە وردیی لێکۆڵینەوەی لەمە کردووە. لێکۆڵینەوەی لە تێکست بووکەکانی (textbooks)
میکانیکی کوانتەم و تێبینی وانەکان کردووە و بینیویەتی کە چۆن لە نێوان ساڵانی
١٩٤٠ بۆ ١٩٥٠ لە کۆرسەکانی میکانیکی کوانتەمدا  سەرچاوەکانی فەلسەفە و ئاریشە
بنچینەییەکان دیارنەماون. جارێک فریمان دایسۆن[24]  وتی ئاسایی کەسانی گەنگ یاخین و کەسانی بەتەمەن
کۆنەپارێزن، بەڵام ئەو نەوەیەی ئەو پێچەوانە بوو. کەسە گەنجەکان نەیانویست گوێ بۆ
بابەتە قێزەونە بنچینەیی و فەلسەفیەکان بگرن، تەنها ویستیان دەربکەون و میکانیکی
کوانتەم جێبەجێ بکەن.

لە نێوان ساڵانی ١٩٤٠ بۆ ١٩٧٠دا،
ئەمە شتێکی نایاب بوو بۆ لێکۆڵینەوە لە بەکارهێنانەکانی میکانیکی کوانتەم و
بنیاتنانی ستاندارد مۆدێل [25] و
فیزیای مادە چڕەکان و شتی تر. بەڵام دواتر فیزیای بنچینەیی تووشی وەستان هات، بەشێک لە هۆکاری ئەم
وەستانەش ئەوەبوو کە ئێمە ڕووبەڕووی کۆمەڵێک کێشە بووینەوە کە بەهۆی ئەم کلتوورە
پڕاگماتیکی و دژە-بنچینەییە چارەسەر ناکرێن. پێویستە ئەوە ڕوون بێت کە ئەو
بوارانەی کە تێیاندا یاسا پەیوەندیدارەکان کاردەکەن، وەکو فیزیای مادە چڕەکان و
ئەسترۆفیزیا، لە گەشەسەندن بەردەوامبن. بەڵام ئەگەر ئامانجی تۆ بەردەوامبوون بێت
لە دۆزینەوەی یاسای نوێ و قووڵتر، پێویستە جارێکی تر ئاشنای فەیلەسوفان ببیتەوە.
ئەمەش پێشتر زۆر ڕوویداوە.

کاتێک دەستمکرد بە ئاشنابوون بە
فەیلەسوفان، هەندێکی کەمیان هەبوون کە بەڕاستی فیزیایان بەباشی دەزانی بەڵام
زۆربەیان نەیاندەزانی. ئەمڕۆ، ئەو خەڵکە گەنجانەی لە فەلسەفەی فیزیادا کاردەکەن، بەباشی
فیزیا دەزانن. ئاڵوگۆڕکردن لەگەڵ فەلسەفە وا خەریکە دێتەوە گۆڕێ، پێم وایە ئەوە
شتێکی باشە.


[1] -Lee Smolin

[2] – Möbius بریتییە لەو ئەندازەیەی کە یەک
ڕووی هەیە

[3] – Perimeter

[4] – Waterloo

[5] – Ideoplastos

[6] – R. Buckminster Fuller

[7] – Princeton

[8] – string theory

[9] – loop quantum gravity

[10] – Gottfried Leibniz

[11] – calculus

[12] – The Monadology

[13] – Quanta Magazine

[14] – Roberto Unger

[15] – identity of indiscernibles

[16] – variety

[17] – Schrödinger equation

[18] – Leslie Ballentine

[19] – Julian Barbour

[20] – Leibniz–Clarke correspondence

[21] – Hampshire College

[22] – David Kaiser

[23] – MIT

[24] – Freeman Dyson

[25] – Standard Model

سەرچاوە

https://www.quantamagazine.org/were-stuck-inside-the-universe-lee-smolin-has-an-idea-for-how-to-study-it-anyway-20190627/




لە نێو چاڵە رەشەکاندا چ خەبەرە؟

دەڵێن هەقیقەت هەندێکجار
لە داستانی خەیاڵی سەیرترە، ئنجا هێچ شتێک لەوە راستتر نییە کە دێتە سەر مەسەلەی
چاڵە-رەشەکان. چاڵە-رەشەکان زۆر لەوە سەیرترن کە نوسەرانی داستانی خەیاڵی-زانستی
خەونی پێوەدەبینن، بەڵام دەتوانین بە راشکاوی بڵێین ئەمانە شتێکن کە هەقیقەتی
زانستین.

لە دوا کتێبی ستیڤن هۆوکین:

 وەڵامە کورتەکان
بۆ پرسە گەورەکان.

یەکەم ئاخافتن لەمەڕ چاڵە رەشەکان لە ساڵی 1783 دا لە لایەن پیاوێکی کامبریج، بە نێوی جۆن
میچڵەوە، بوو. مشتومڕەکەی بەمجۆرە بوو. ئەگەر یەکێک هات و تەنێکی وەکو تۆپی بە
ئاراستەی ئاسمان تەقاند، ئەوا بە هۆی هێزی کێشکردنەوە خاودەبێتەوە. سەرەنجام، تەنەکە
لە جوڵەی بۆ ئاسمان دەکەوێت، ئنجا بەرەو عەرد دێتەوە. خۆ ئەگەر بێتوو خێرایی
سەرەتایی تەنەکە بە ئاڕاستەی ئاسمان گەورەتربوو لە بەهای شلۆق، ئەوا پێی دەگوترێت
خێرایی هەڵاتن و کێشكردن چیتر ئەوەندە بە قودرەت نابێت تا بتوانێت تەنەکە
بوەستێنێت. بەمجۆرە تەنەکە قوتاردەبێت و دەردەچێت. خێرایی هەڵاتن بۆ زەوی تەنها
شتێک بەرزترە لە 11
کم/چرکەیەکدا، بۆ خۆریش نزیکە 617
کم/چرکەیەکدا. ئەم دووانە، هەردووکیان بەرزترن لە خێرایی راستەقینەی تۆپ-هاوێژەکە.
بەڵام ئەگەر بەراورد بکرێت لەگەڵ خێرایی روناکیدا، ئەوا نزمن، چونکە خێرایی روناکی
300000 کم/چرکەیەدا. بەمجۆرە روناکی دەتوانێت خۆ
قوتاربکات لە عەرد یان خۆر بە بێ هیچ زەحمەتێک. بەڵام پێدەچێت مشتومڕەکەی بەوجۆرە
بێت کە لەوانەیە ئەستێرە هەبێت زۆر لە خۆر زەبەلاحتر و خێرایی هەڵاتنیان زۆر گەورەتربێت
لە خێرایی روناکی. ئێمە توانستی بینینیمان نییە، چونکە هەر روناکییەک ئەستێرەکە
ئیفرازی دەکات بە هۆی کێشكردنەوە دەگەڕێتەوە بۆ باوەشی خۆی. بەمجۆرە دەبنە ئەو
ئەستێرەیەی جۆن میچڵ پێیان دەڵێت ئەستێرە تاریکەکان، ئەوەی ئێمە ئێستا پێێان
دەلێین چاڵە-رەشەکان.

بۆ تێگەیشتن لەمە، پێویستە لە کێشکردنەوە دەست پێ بکەین.
کێشکردن لە تیوری گشتی نسبییەتی ئایشتایندا وەسفکراوە، ئەو تیورییەی هەم لە فەزا و
زەمەن و هەم لە کێشکردنیشدا هەیە. رەوشی فەزا و زەمەن ملکەچی کۆمەڵێک هاوکێشەیە کە
بە هاوکێشەکانی ئاینشتاین ناودەبرێن و لە ساڵی 1915 دا نمایش
کراون. سەرباری ئەوەی کێشکردن لاوازترین هێزە لە نێو ئەو هێزانەی بە هێزەکانی سروشت
ناودەبرێن، بەڵام ئەگەر بەراوردبکرێت بە هێزەکانی تر، ئەوا دوو لایەنی ئیجابی بنەڕەتی
لەخۆدەگرێت. یەکەم، لە مەدایەکی دووردا کاریگەری هەیە. خۆر، کە نەوەد و سێ ملیۆن
میل (سەد و پەنجا ملیۆن کیلۆمەتر) لە عەردەوە دوورە، عەردی لە رەوتەکەی خۆیدا هێشتووەتەوە،
خۆریش، ئەویش کە دە هەزار ساڵی رووناکی (لە گالاکسییەکەمانەوە) دوورە، لە
رەوتەکەیدا بە دەوری چەقی گالاکسیی رێچکەی شیریدا ماوەتەوە. لایەنی ئیجابی دووەم
بریتییە لەوەی هێزی کێشکردن هەمیشە هێزێکە تەنەکان بۆ لای خۆی رادەکێشیت. بە
پێچەوانەی هێزی کارەباییەوە کە دەکرێت هەر یەک لە هێزی کێشكردن یان دورکەوتنەوە
بێت. ئەم دوو خەسڵەتە، ئەوە دەگەیەنێت لە ئەستێرەیەکی زۆر زەبەلاحدا هێزی کێشکردنی نێوان دوو
تەنۆڵکە بەسەر هەموو هێزەکانی تردا باڵادەست بێت و ببێت بە هۆی هەرەسهێنانی کێشکردن.
سەرباری ئەم هەقیقەتانە، کۆمەڵگەی زانستی زۆر خاوبوون لەوەدا دەرک بەوە بکەن کە
ئەستێرەی زەبلاح لەوانەیە لە سایەی هێزی کێشكردنی خۆیاندا بۆ ناوەوەی خۆیان هەرەس
بهێنن و چۆنیش تاووتوێی رەوشی پاشماوەکەی بکەن. تەنانەت ئەلبێرت ئاینشتاین خۆشی
پەیپەرێكی لە ساڵی 1939 دا نوسی کە بانگەشەی ئەوەی کرد ئەستێرەکان ناتوانن لە سایەی
کێشكردنی خۆیاندا هەرەس بهێنن، چونکە لە دوی خاڵێکەوە چیتر ناتوانرێت بگوشرێت (یان
چڕبکرێتەوە). زۆرێک لە زانایان کۆک بوون لەگەڵ ئایدیا سەیرەکەی ئاینشتایندا. ئەوەی
لە نێویاندا بە شێوەیەکی بنەڕەتی شازبوو زانای ئەمریکی جۆن ویلەر بوو، ئەویش لە
زۆر لایەنەوە لە ساڵانی1950  و 1960 دا پاڵەوانی داستانی چاڵە-رەشەکان بوو، ویلەر سوربوو لەسەر ئەوەی
زۆر ئەستێرە سەرەنجام هەرەس دەهێنێ و تاووتوێی ئەو پرسانەی کرد کە روبەڕوی فیزیکی
تیوری بوونەوە. هەر ئەویش، واتە جۆن ویلەر، گەلێک لە خاسیەتەکانی ئەو تەنانەی پێشبینیکرد
کە بە ئەسڵ ئەستێرە بوون و هەرەسیان هێناوە – واتە بوونەتە چاڵە-رەش.

بە درێژایی ژیانی ئەستێرەیەکی ئاسایی، کە بلیۆنان ساڵ
دەبێت، ئەستێرەکە دژایەتی هێزی کێشكردنی خۆی دەکات، ئەو هێزەی بە هۆی فشاری گەرمی
پرۆسە ناوەکییەکانەوە دروست دەبێت، کە تێیدا هایدرۆجین دەگۆرێت بۆ هیلیۆم. بە
هەرحاڵ لە کۆتاییدا ئەستێرەکە هەموو وزە ناوکییەکەی بەکاردێنێت. ئەستێرەکە
دەچێتەوەیەک. لە هەندێک حاڵەتدا، لەوانەیە وەک ئەستێرەیەکی قەموری سپی خۆی بژێنێت،
کە خاشاکی چڕی ناوەوەی کرۆکی ئەستێرەیەکە. هەرچۆنێک بێت، سوبرەحمانیان چاندراساخار[1]،
لە سالی 1930 دا، ئەوەی خستەڕوو کە بەرزترین بارستایی ئەستێرەیەکی
قەموری سپی نزیکەی 1.4 ئەوەندەی بارستایی خۆرە. هاوشێوەی بەرزترین بارستایی لە
لایەن فیزیکناسی روسی لیو لانداوەوە بۆ ئەستێرەیەک حساب کراوە کە سەرتاپا
نیوترۆنە.

ئایا چارەنوسی ئەو ئەستێرە بێشوومارانە چییە کە
بارستاییەکانیان گەورەترە لە بەرزترین بارستایی ئەستیرە قەمورە سپییەکان یان
نیوترۆنەکان کاتێک وزەی ناوکی خۆیان تەواوبووە؟ پرسەکە لە لایەن رۆبێرت
ئۆپینهایمەرەوە تاووتوێ کرا، ئەو زانایەی دوایی بە بۆمبی ئەتۆمی شۆرەتی پەیداکرد.
لە دوو پەیپەری زانستیدا، لە سالێ 1939 لەگەڵ جۆرج
ڤۆڵکۆڤ و هارتلاند سنیادەردا بڵاویکردەوە، ئەوەی خستەڕوو کە ناتوانرێت ئەم جۆرە
ئەستێرانە بە فشار رابگیرێت. خۆ ئەگەر فشارمان فەرامۆش کرد، ئەوا ئەستێرەیەکی
خۆجێیی سیستەماتیکی گۆیی رێک دەچێتەوەیەک بۆ تاقە نوقتەیەک کە چڕییەکەی ناکۆتایە.
ئەم جۆرە خاڵانە پێیان دەگوترێت سینگولارەتی هەموو تیورییەکانی فەزا لەسەر ئەو
فەرزیەیە بەرجەستەبوون کە فەزا-زەمەن نەرمە و بە نزیکەییش تەختە، بەمجۆرە لە
سینگولارەتیدا شکست دەهێنن، کە تێیدا چەمانەوەی فەزا-زەمەن ناکۆتایە. لە
هەقیقەتدا، ئەمە هێمایە بۆ کۆتایی فەزا و زەمەنیش خۆی. بۆیە لای ئاینشتاین ئەمە
شتێک بوو شایانی رەتکردنەوە بوو.

ئیتڕ جەنگی دووەمی جیهانی بەرپابوو. زۆربەی زانایان، لە
نێویاندا رۆبێرت ئۆپینهایمەر، رویانکردە فیزیکی ناوکی، پرسی هەرەسهێنانی کێشكردن
بە زۆری چووە خانەی بیرچونەوەوە. بایەخدان بە مەسەلەکە دیسانەوە لەگەڵ دۆزینەوەی
ئەو تەنانەدا ژیایەوە کە بە کوەیزارەکان[2]
ناسرابوون. یەکەم کوەیزەر، 3C273 ، لە ساڵی 1963 دا دۆزرایەوە. هەر زوو کوەیزەری تر
دۆزرایەوە. سەرباری ئەوەی لە عەردەوە دووربوون بەڵام سیمایان گەشاوەبوو، دەرچووی
وزەیان هیچ کاریگەری نەبوو لەسەر پرۆسەی ناوکییان، چونکە تەنها هۆکار ئەوەیە کە
بڕێکی بجکۆلە لە باقیاتی بارستەیەکەیان وەکو وزە پەخش دەکەن. تەنها بەدیلیش بریتی
بوو لەو وزە کێشکردنەی لە هەرەسهێنانی کێشکردنەوە پەخش دەبێت.

هەرەسهێنانی کێشكردنی ئەستێرەکان دیسانەوە دۆزرایەوە.
کاتێک ئەمە رودەدات، کێشکردنی تەنێک هەموو مادەکانی دەوروبەری خۆی بەرەو ناوەوەی
خۆی رادەکێشێت. دەرکەوت ئەستێرەیەکی گۆیی رێک سەرەنجام لە خاڵێکدا دەچێتەوەیەک کە
چڕییەکەی ناکۆتایە، بە واتایەکی تر دەبێت بە خاڵی سینگولارەتی. بەڵام چی دەبێت
ئەگەر ئەستێرەکە هەم گۆیی و هەم رێک نەبێت؟ تۆ بڵێیت ئەم نارێکی دابەشبونەی
ئەستێرەکە ببێت بە هۆیەک کە هەرەسهێنانی ئەستێرەکە ناڕێک بێت و خۆ لە سینگولارەتی
لابدات؟ لە پەیپەرێکی نایابدا لە 1965 ، رۆجەر
پێنرۆز ئەوەی خستەڕوو کە لەگەڵ ئەوەشدا سینگولارەتی بوونی هەر دەبێت، ئەویش بە
هێنانەوەی ئەو هەقیقەتەی کە کێشکردن هێزی یەکترڕاکێشانە.

لە سینگولارەتیدا، ناتوانرێت هاوکیشەکانی ئاینشتاین
پێناسەبکرێن. مەبەست لەمە ئەوەیە لەم نوقتەیەدا کە چڕییەکەی ناکۆتایە ئنسان
ناتوانێت پێشبینی ئایندە بکات. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە هەر کاتێک ئەستێرەیەک
هەرەس دەهێنێت لەوانەیە شتێکی غەریب روبدات. خۆ ئەگەر سینگولارەتییەکە روتبوو-
واتە بە توێکڵ دەورە نەدرابوو- ئەوا هیچ کاریگەری لەسەرمان نابێت. پێنرۆز پێشنیازی
فەرزییەی رەقابەی گەردونی cosmic censorship conjecture کرد: کاتێک هەمو
سینگولارەتییەکان لە ئەنجامی هەرەسهێنانی ئەستێرە و تەنەکانی ترەوە دروست دەبن لە
ناو چاڵە-رەشدا پەنهان و نادیاردن. چاڵە –رەش دەڤەرێکە کە کێشکردن تێیدا ئەوەندە
بەهیزە تەنانەت رواناکیش توانستی قوتاربونی لە رکێفەکەی نییە. تا پلەیەکی بەرز
فەرزییەی رەقابەی گەردونی راستە چونکە ژمارەیەک هەوڵ لە ئارادابوون بە مەبەستی
ناسەلماندنی فەرزییەکە بەڵام شکستیان هێناوە.

کاتێک لە ساڵی 1967 دا، جۆن ویلەر زاراوەی ”چاڵە-رەشی” پێشكەشکرد، ئیتر
جێگەی ”ئەستێرەی بەستوو”ی گرتەوە. ناوناکەی ویلەر جەختیکردە سەر ئەوەی خاشاک و
پاشماوەی هەرەسهێنانی ئەستێرەکان بۆ خۆیان جێگای سەرنجن، سەربەخۆ لەوەی چۆن
دروستبوون. ناوەکە زۆر زوو چووە سەر زاران.

لە دەرەوە، ئنسان ناتوانێت بزانێت لە ناوەوەی چاڵە-رەشدا
چ خەبەرە. هەرچی فڕێ بدەیتە ناوییەوە، یاخود هەرچییەک دروسبووە، چاڵە-رەشەکە هەر
هەمان سیمای هەیە. جۆن ویلەر بەوە ناسراوە ئەم ئەم پرینسپەی بەمجۆرە دەربڕیوە ”
چاڵە-رەش قژی نییە.”[3]

چاڵە-رەش سنورێکی هەیە پێێ دەگوترێت ئاسۆی روداو.
لێرەدا، واتە ئا لەم سنورەدا هێزی کێشكردن وەک پێویست ئەوەندە بەهێزە کە دەتوانێت
روناکی بگەڕێنێتەوە و نەهێڵێت قوتاربێت. چونکە هیچ شتێک ناتوانێت لە روناکی خێراتر
بجوڵێت، ئەوا هەرچی شتی تر هەیە بەرەو دواوە دەگەڕێتەوە. کەوتنە نێو ئاسۆی
روداوەوە وەک ئەوە وایە لە بەلەمێکدا بیت و بکەویتە نێو تاڤگەکانی نیگاراوە. خۆ
ئەگەر لەسەروو تاڤگەکەوە بیت، ئەوا دەتوانیت خۆت رزگاربکەیت، ئەویش بەوەی زۆر بە
خێرایی سەوڵ لێ بدەیت، بەڵام هەر ئەوەندە لای قەراغەکەوە بیت، ئەوا تیاچویت.
گەڕانەوە بوونی نییە. ئنجا کە لە تاڤگەکە نزیک دەبیتەوە، لێشاوی ئاوەکە خێراتر
دەبێت. واتە توندتر پێشەوەی بەلەمەکە لە دواوەی بەلەمەکە بۆ خۆی راپێچ دەکات.
خەتەرێک هەیە ئەویش ئەوەیە کە بەلەمەکە پارەپارە بکات. لە چاڵە-رەشدا هەمان شت
دەگوزەرێت. ئەگەر بە ئاراستەی چاڵە رەشێک مل بنێیت، ئەوا یەکەم قاچت دەکەوێتە ناوییەوە،
کێشكردن فشارێکی زۆر زیاتر دەخاتە سەر قاچت وەک لە سەرت، چونکە قاچت نزیکترە لە چاڵە-رەشەکە.
ئەنجامەکە بە جۆرێک دەبێت کە قاچت لە ئاسابەدەر دەکشێت و لە لاکانیشەوە باریک
دەبێتەوە. ئەگەر بارستایی چاڵە-رەشەکە دوو سێ ئەوەندەی بارستایی خۆربێت، ئەوا لێک
دەترازێیت و بەر لەوەی بگەیتە ئاسۆی روداو شکڵی ماکارۆنیی دەگریت. هەرچۆنێک بێت،
خۆ ئەگەر بکەویتە نێو چاڵە-رەشێکی گەورەترەوە کە بارستاییەکەی ملیۆنێک ئەوەندەی
بارستایی خۆری لەمەڕ خۆمان بێت، ئەوا راکێشانی کێشكردن لەسەر سەرتاپای هەموو
جەستەت هەر هەمان شت دەبێت و بە ئاسانی دەگەیتە ئاسۆی روداو. بەمجۆرە ئەگەر
دەتەوێت ناوەوەی چاڵە-رەشێک تاووتوێ بکەیت، ئەوا دڵنیابە لەوەی یەکێکی ”واتە
چاڵە-رەشێکی” گەورە هەڵدەبژێریت. لەنێو چەقی گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆمان(رێچکەی
شیری) چاڵە-رەشێک هەیە بارستاییەکەی چوار ملیۆن ئەوەندەی بارستایی خۆرەکەی خۆمانە.

هەرچەندە، کاتێک دەکەویتە چاڵە-رەشەوە، دەرک بە هیچ
شتێکی تایبەت ناکەیت. کەسانی دەرەوەش، کاتێک لە دوورەوە سەیرت دەکەن هەرگیز تۆ
نابینن کە لە ئاسۆی روداو دەپەڕیتەوە. لە بری ئەمە، زیاتر وەها دێیتە بەرچاو
خاودەبیتەوە و دەڵێیت لە دەرەوە فڕەت دێت. سیمات کز و کزتر دەبێت، سوور و سوورتر
دەبێت، هەتا سەرەنجام لە چاوان بزردەبیت. ئەوەی پەیوەستە بە دونیای دەرەوە، ئیتر تۆ
بۆ هەتا هەتایی لەناودەچیت.

ماوەیەک دوای لەدایکبونی کچەکەم، لوسی، ساتەوەختی
خەیاڵاتی ئوریکام[4] بۆ
هات. تیورمی رووبەرم دۆزییەوە. ئەگەر تیوری گشتی نسبی راستە و چڕی وزەی مادە[5]  پۆزەتیڤە، هەروەک عادەتەن وایە، ئەوا روبەری
روی ئاسۆی روداو، سنوری چاڵە-رەش خاسیەتێکی هەیە ئەویش ئەوەیە کاتیک مادە یان تیشک
دەڕژێتە ناو چاڵە-رەشەوە هەمیشە گەورەدەبێت. لەوەش زیاتر، ئەگەر دوو چاڵەرەش بە
یەکدا بدەن و یەکبگرن، ئنجا تاکە چاڵە-رەشێک دروست بکەن، ئەوا روبەری روی
چاڵە-رەشە نوێکە گەورەترە لە کۆی روبەری ئاسۆی روداوی هەردوو چاڵە-رەشە ئەسڵییەکە.
تیورمی روبەر لە باری تەجروبەوە دەکرێت راڤەبکرێت، ئەویش بە هۆی کێشكردنی
ئینفرۆمیتەری لەیزەری[6]
بنکەی فەزایی شەپۆلی (لیگۆ LIGO (. لە 14 ئەیلولی
ساڵی 2015 دا، لیگۆ، دوای بەیەکدادان و یەکگرتنی دوو
چاڵە-رەش، شەپۆلەکانی کێشکردنی کەشفکرد. لە فۆرمە شەپۆلییەکانەوە، ئنسان دەتوانێت
بە نزیکەیی بارستایی و تەوژمی گۆشەیی چاڵە-رەشەکان حساب بکات، پاشان بە یارمەتی
”تیورمی بێ- قژی”دەتوانرێت روبەری ئاسۆکان دیاری بکرێت.

ئەم خاسیەتانە ئەوە نیشان دەدەن کە لێکچوونێک لە نێوان
روبەری ئاسۆی چاڵە-رەش و فیزیکی کلاسیکی تەقلیدیدا هەیە، بە شیوەیەکی دیاریش چەمکی
ئینترۆپی[7]
لە تێرمۆدایەمیکدا. دەکرێت ئینترۆپی وەک پێوەرێک بەکاربهێنرێت بۆ پێوانی پشێوی و
نانیزامی لە سیستەمێکدا، یاخود هاوتایەکە بۆ نەبونی زانیاری وردی حاڵەتەکەی. یاسای
دووەمی بەناوبانگی تێرمۆداینەمیک دەڵێت کە ئیترۆپی هەمیشە لەگەڵ زەمەندا
زیاددەکات. ئەم دۆزینەوەیە یەکەم سەرەداوی ئەم پەیوەندییە بنەڕەتییە بوو.

دەکرێت بەراوردی نێوان خاسیەتی چاڵە-رشەکان و یاساکانی
تێرمۆداینەمیک فراوان بکرێت. یەکەم یاسای تێرمۆداینەمیک دەڵێت گۆڕانێکی بچکۆلە لە
ئیترۆپی سیستەمێکدا بڕە گۆڕانێک لە وزەی سیستەمەکەدا لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. براندن
کارتەر و خۆم یاسایەکی وەهامان دۆزییەوە کە پەیوەستە بە گۆڕان لە بارستایی چاڵە-رەشێک
بۆ گۆڕان لە روبەری ئاسۆی روداودا. لێرەدا رادەی رێژەیی بڕێکی چەندایەتی
لەخۆدەگرێت کە بە کێشكردنی روویی surface gravity  ناودەبرێت، ئەمیش بریتییە لە پێوانی قودرەتی
کایەی کێشکردن لە ئاسۆی روداودا. ئەگەر یەکێک بەوە رازی بێت کە روبەری ئاسۆی روداو
پێوەرێکە بۆ ئیترۆپی، ئەوا کێشکردنی روویی پێوەرێکە بۆ پلەی گەرمی. لێکچونەکە بەو
راستییە پتەوبووە کە کێشکردنی روویی دەرکەوت لە هەموو نوقتەکانی ئاسۆی روداودا وەک
یەکە، هەروەک چۆن پلەی گەرمیش لە هەموو شوێنێکی تەنێکی گەرمی هاوسەنگدا وەک یەکە.

هەرچەندە بە ئاشکرا هاوشێوەیی لە نێوان ئیترۆپی و ئاسۆی
روداودا هەیە، بەڵام لە راستیدا لای ئێمە روون نەبوو کە چۆن روبەرەکە خۆی وەک
ئینترۆپی چاڵە-رەش ناسرا. مەبەست لە ئینترۆپی چاڵە-رەش چی بوو؟ پێشنیازی بنەڕەتی
لە ساڵی 1972 دا لە لایەن
جاکۆپ بێکێنستاینەوە پێشكەشکرا، کاتێک قوتابی بوو لە زانکۆی پرینستن. ئا بەمجۆرە
بوو،” کاتێک بە هۆی هەرەسهێنانی کێشکردنەوە چاڵە-رەش دروست دەبێت، خێرا ئارام
دەبێتەوە بۆ حاڵەتێکی مەند، کە خەسڵەتی سێ رادەی parameters هەیە:
بارستایی، تەوژمی گۆشەیی و بارگەی کارەبایی.

ئەمە وا لە شتەکە دەکات دەڵێیت دوا حالەتی چاڵە-رەش
سەربەخۆیە لەوەی ئایا ئەو تەنەی هەرەس دەهێنێت لە مادە یان دژە-مادە پێکهاتووە،
یاخود گۆیی یان لە شێوەدا زۆر ناڕێکە. بە مانایەکی تر، چاڵە-رەشێک بارستایی،
تەوژمی گۆشەیی و بارگەی کارەباییەکەی زانراوبێت مومکینە لە هەرەسهێنانی هەر یەکێک
لەو ژمارە زۆرە پێهکاتەی مادە جیاوازەکانەوە دروست بووبوو. بەمجۆرە ئەوەی وەک چاڵە-رەشێک
دێتە بەرچاو لەوانەیە لە ئەنجامی هەرەسهێنانی ژمارەیەکی زۆر چەشنەها جۆری
ئەستێرەوە لەدایک بوبێت، ئەگەر کاریگەرییەکانی کوانتەم پەراوێز بخەین، ئەوا ژمارەی
پێکهاتووەکان ناکۆتا دەبێت چونکە چاڵە-رەشەکە مومکینە لە ئەنجامی هەرەسهێنانی
هەورێکەوە دروست بووبێت کە لە ژمارەیەکی گەورەی نادیار لە تەنۆڵکەکان پێکهاتبێت کە
بارستاییان بە شێوەیەکی نادیار نزمە. بەڵام تۆ بڵێیت ژمارەی پێکهاتەکان هەر بە
راست ناکۆتا بێت؟

میکانیکی کوانتەمی زۆر بە شۆرەتەوە پرینسپی نایەقینی
لەخۆدەگرێت. ئەم حاڵەتە پێمان دەڵێت کە مەحاڵە ئنسان بتوانێت لە هەمان ساتەوەختدا
هەم مەوقیع و هەم خێرایی تەنێک پێوانە بکات. ئەگەر ئنسان بە وردی مەوقیعی تەنێک
پێوانەبکات، ئەوا خێراییەکەی دەبێتە قوربانی. خۆ ئەگەر یەکێک خێراییەکەی بە
دانسقەیی پێوانەبکات، ئەوا مەوقیعەکەی دەبێتە قوربانی. لە باری پراکتیکەوە، ئەمە
ئەوە دەگەیەنێت کە مەحاڵە شوێنی هیچ شتێک دیاری بکرێت. سەیرکە، با وا دابنێین دەتەوێت
پێوانەی قەبارەی شتێک بکەیت، ئەو کاتە پێویستت بەوەیە بزانیت کۆتایی جوڵەی ئەم
تەنە لە کوێدایە. هەرگیز ئەمەت بە وردی بۆ ئەنجام نادرێت، چونکە شتەکە پەیوەستە بە
ئەنجامدانی پێوانی هەم مەوقیع و هەم خێرایی تەنەکەوە لە هەمان کاتدا. وەک ئاکامێک،
مەحاڵە ئنسان بتوانێت قەبارەی تەنێک دیاری بکات. تەنها دەتوانین بلێین کە پرینسیپی
نایەقینی شتەکەی وەها مەحاڵ کردووە کە بە وردی و بە راستی بزانین قەبارەی شتێک
چەندە. بەمجۆرە پرینسیپی نایەقینی سنوری سەپاندووە بەسەر قەبارەی شتێکدا. ئەگەر
تەنێکمان هەبێت و بارستاییەکەی زانراوبێت، ئنجا دوای تۆزێک حسابات، بۆمان
دەردەکەوێت تەنەکە بچوکترین قەبارەی هەیە. ئەم بچوکترین(کەمترین) قەبارەیە بۆ
تەنێکی قورس بچکۆلەیە، بەڵام کاتێک ئنسان سەیری تەنێکی سوکتر و سوکتر دەکات،
کەمترین قەبارە گەورە و گەورەتر دەبێت. 
ئەم کەمترین قەبارەیە دەکرێت وەک دەرەنجامێکی ئەو هەقیقەتە سەیربکرێت کە
دەکرێت تەنەکان لە میکانیکی کوانتەمیدا، یان وەکو شەپۆل یاخود وەکو تەنۆڵکە
سەیربکرێن. هەتا تەنەکە سوکتر بێت، درێژی سەپۆلەکەی درێژتر دەبێت و زیاتر
بڵاودەبێتەوە. هەتا تەنەکە قورستر بێت، درێژی شەپۆلەکەی کورتتر دەبێت و
چڕتر(چووەیەک compact )
دەردەکەوێت. کاتێک ئەم ئایدیایانە لەگەڵ تیوری گشتی نسبییەتدا یەکدەگرن، ئەوە
دەگەیەنێت تەنها ئەو تەنانە کە قوسترن لە کێشێکی تایبەت دەتوانن چاڵە-رەش
بخوڵقێنن. کێشەکەیان بە نزیکەیی وەک کێشی دەنکە خوێیەک دەبێت. دەرەنجامی لەوەش
زیاتر سەبارەت بەم ئایدیایانە ئەوەیە کە ژمارەی پێکهاتەکانی چاڵە-رەشێک، کە
بارستاییەکەی، تەوژمی گۆشەیی و بارگە کارەباییەکەی زانراون، دروست دەکەن، هەرچەندە
زۆر گەورەبێت، لەوانەیە بە هەمان شێوە کۆتاداربێت. جاکۆب بێرکێنشتاین لەم ژمارە
کۆتادارەوە ئەوەی پێشنیازکرد کە ئنسان دەتوانێت تەفسیری ئیترۆپی چاڵە-رەش بکات.
ئەمەش دەبێت بە پێوەرێک بۆ بڕی ئەو زانیارییەی بزربووە و ناگەڕێتەوە، ئەویش لە
کاتی هەرەسهێناندا کە چاڵە-رەشەکە لەدایکبوو.

هەڵەی هەرە گەورەی بەرچاوی پێشنیازەکەی بێرکێنشتاین ئەوە
بوو ئەگەر چاڵە-رەشێک ئینترۆپی کۆتاداری هەبێت کە راستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ روبەری
ئاسۆی روداوەکەیدا، ئەوا دەبێت پلەی گەرمی نا-سفری هەبێت کە راستەوانە دەگۆڕێت
لەگەڵ کێشکردنی رووەکەیدا surface gravity . ئەمە ئەوە
دەگەیەنێت کە دەشێت چاڵە-رەشێک لە دۆخی هاوسەنگیدا بێت لە حاڵەتێکدا تیشکدانەوە
گەرمییەکەی جگە لە سفر لە پلەیەکی گەرمی تردا بێت. کەچی لەگەڵ ئەوەشدا بە پێی
چەمکە کلاسیکییەکان هاوسەنگی ئا لەمجۆرە مەحاڵە چونکە چاڵە-رەشەکە هەرچی تیشکی
گەرماییەک دەکەوێتە سەری هەڵیدەمژێت بەڵام بە پێی پێناسە ناتوانێت هیچ شتێک لە
بەرامبەردا پەخش بکات. ناتوانێت هیچ شتێک پەخش بکات، ناتوانێت گەرماش پەخش بکات.

ئەمە پارادۆکسێکی(مەتەڵ) سەبارەت بە سروشتی چاڵە-رەشەکان
خوڵقاندووە،  مەبەست لەو تەنە لە ئاسابەدەر
چڕانەیە بە هۆی هەرەسهێنانی ئەستێرەکانەوە دروستبوون. تیورییەک پێشنیازی ئەوەی کرد
کە ئەو چاڵە رەشانەی هەمان خاسیەتیان هەیە لەوانەیە لە ژمارەیەکی ناکۆتا چەشنەها
جۆری ئەستێرەوە دروست بووبن. یەکێکی تر پێشنیازەکەی وابوو کە لەوانەیە کۆتاداربێت.
ئەمە کێشەی زانیارییە – ئەو ئایدیایەی گوایە هەموو تەنۆڵکەیەک و هەموو هێزێک لە
گەردوندا زانیاری لەخۆدەگرێت.

چاڵە-رەشەکان چونکە قژیان نییە، هەروەک جۆن ویلەری
فیزیکناس وەسفیکرد، جگە لە بارستایی، بارگەی کارەبایی و خولانەوەکەی، ئیتر ئنسان
ناتوانێت بزانێت لە ناوەوەی چاڵە-رەش چ خەبەرە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە چاڵە-رەشێک
پێویستە زانیاری زۆری تێدا بێت کە پەنهانە بە دونیای دەرەوە. بەڵام بڕی ئەو
زانیارییەی ئنسان دەتوانێت لە ناوچەیەکی فەزادا چڕی بکاتەوە دیاریکراوە. زانیاری
پێویستی بە وزەیە، وزەش بە پێی هاوکێشە بەناوبانگەکەی ئاینشتاین E = mc^2 بارستایی
هەیە. کەواتە، ئەگەر بڕێکی زۆر زانیاری لە دەڤەرێكی فەزادا هەبێت، ئەوا هەرەس
دەهێنێت و دەبێت بە چاڵە-رەش، قەبارەی چاڵە-رەشەکەش لە بڕی زانیارییەکەدا رەنگ
دەداتەوە. زیاتر وەک ئەوە وایە کتێبی زیاتر و زیاتر لە کتێبخانەدا کەڵەکە بکەیت.
دواجار، تاقەکان چیتر توانای بەرگەگرتنیان نامێنێت و کتێبخانەکەش هەرەس دەهێنێت و
دەبێت بە چاڵە-رەش.

ئەگەر بڕی شاراوەی زانیاری لە
ناو چاڵە-رەشدا بەندبێت لەسەر قەبارەی چاڵەکە، ئەوا دەبێت لە پرینسپی گشتییەوە
چاوەڕوانی ئەوە بین کە چاڵە-رەشەکە پلەی گەرمای هەبێت و وەک پارچە کانزایەکی زۆر
گەرم بدرەوشێتەوە. بەڵام ئەوە مەحاڵە چونکە، هەروەک هەموو کەسێک زانی، هیچ لە چاڵە-ڕەشەکە
نەهاتە دەرەوە. یاخود هەر هیچ نەبێت بۆچوونیان بەوجۆرە بوو.

ئەم ئیشکالاتە هەتا سەرەتای ساڵی 1974 مایەوە،
کاتێک سەرقاڵی توێژینەوە بووم سەبارەت بەوەی دەبێ رەوشی مادە لە سایەی میکانیکی
کوانتەمدا و لە نزیک چاڵە-رەشەکان چۆن بێت. ئەوەی لای من مایەی سەرسامییەکی
گەورەبوو ئەوە بوو بۆم دەرکەوت چاڵە-رەش وا دەردەکەوێت بە رێژەیەکی رێک تەنۆڵکە
پەخش دەکات. وەک هەموو کەسێکی تر، منیش بەو مەزهەبە رازیبووم کە چاڵە-رەش هیچ شتێک
ئیفراز ناکات. هەربۆیەش هیمەتێکی زۆرم کرد و هەوڵمدا ئەم دەرەنجامە ناخۆشە لە کۆڵ
خۆم بکەمەوە. بەڵام هەتا زیاتر بیرم لێ بکردایاتەوە، زیاتر سەرپێچی دەکرد
وازبهێنێت، هەر بۆیەش دواجار ناچاربووم بە شتەکە رازی بم. ئەوەی لە کۆتاییدا
قەناعەتی پێکردم پرۆسەیەکی فیزیکی راستەقینە بوو کە بریتی بوو لەوەی کاتێک تەنۆڵکەکان
دێنە دەرەوە، شەبەنگێکیان هەیە کە بە وردی گەرمە. حساباتەکەی من پێشبینی ئەوەی
دەکرد کە چاڵە-رەش تەنۆلکە و تیشک دەخوڵقێنێت و پەخشیان دەکات، هەروەک ئەوەی
تەنێکی ئاسایی گەرم بێت، پلەی گەرمایەکی هەبێت کە راستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ
کێشکردنی رووەکە و پێچەوانەش دەگۆڕێت لەگەڵ بارستاییەکەیدا. ئەمە پێشنیازە
ئیشکالاتەکەی جاکۆب بێرکێنشتاینی تەواو تۆکمەکرد، ئەو پێشنیازەی دەڵێت چاڵە-رەش ئینترۆپییەکی
کۆتاداری هەیە، چونکە ئەوە دەگەیەنێت کە دەکرێت چاڵە-رەش لە هەندێک پلەی گەرمی
کۆتاداری تر، جگە لە سفر، لە هاوسەنگی گەرمیدا بێت.

ئیتر لەو کاتەوە، بەڵگەی ماتماتیکییانە سەبارەت بەوەی
چاڵە-رەش تیشکی گەرم پەخش دەکات لە لایەن ژمارەیەک خەڵکی ترەوە پشڕاست کراوەتەوە،
بەڵام بە جۆرەها تێڕووانینی جیاجیاوە. یەکێک لە رێگاکان بۆ تێگەیشتن لە پەخشکردنەکە
بەمجۆرەیە. میکانیکی کوانتەم ئیشارەدەدات بەوەی سەرتاپای گەردون بە جووتە تەنۆڵکە
و دژە-تەنۆڵکەی روکەش virtual تەنراوە،
ئەمانە بە بەردەوامی بە جووت دەردەکەون، جیادەبنەوە و ئنجا دیسانەوە یەکدەگرنەوە،
یەکتر مەحپ دەکەنەوە. ئەم تەنۆڵکانە پێیان دەگوترێت روکەش چونکە، جیاواز لە
تەنۆڵکە واقیعییەکان، ناتوانرێت بە ئامێری کەشفکەری تەنۆڵکە تێرامانی لەسەر ئەنجام
بدرێت. هەر هیچ نەبێت دەتوانرێت کاریگەری ناڕاستەوخۆیان پێوانەبکرێت و بە هۆی
لادانێکی بچکۆلەوە، کە پێی دەگوترێت لادانی بەرخ[8]،
جەخت لە بوونیان بکرێت، ئەم وزەیە لە شەبەنگی روناکی ئەتۆمە خرۆشەکانی
هایدرۆجینەوە بەرهەم دێت، ئا لەم کاتەدا، لە حزوری چاڵە-رەشدا، یەکێک لە جووتە
تەنۆڵکە روکەشەکە لەوانەیە بکەوێتە نێو چاڵەکەوە، تاکەکەی جێدەهێڵێت، بە جۆرێک بێ
هاوسەر دەمێنێتەوە و چیتر ناتوانن سەرقاڵی مەحپکردنەوەی یەکتری ببن. جا تەنۆڵکە
جێماوەکە یان دژە-تەنۆڵکەکە، لەوانەیە دوای هاوسەرە کۆچکردووەکەی بکەوێت و بکەوێتە
ناو چاڵەکەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا مومکینە بەرەو ناکۆتا هەڵبێت، کە دیارە
تیشکانەوەکە لە لایەن چاڵە رەشەکەوە پەخش دەبێت.

رێگایەکی تر بۆ بینینی پرۆسەکە ئەوەیە یەکێک لە
تەنۆڵکەکان، کاتێک دەکەوێتە چاڵە رەشەکەوە، بۆ نمونە، با بڵێین دژە-تەنۆڵکەکە، کە
بە راستی تەنۆڵکەیەکە لە زەمەندا بەرەو دواوە سەفەردەکات. بەمجۆرە دەکرێت
دژە-تەنۆڵکەکە کە دەکەوێتە نێو چاڵە-رەشەکەوە وەک تەنۆڵکەیەک حسابی بۆ بکرێت کە لە
چاڵە-رەشەکەوە دێتە دەرەوە بەڵام لە زەمەندا بەرەو دواوە سەفەردەکات. کاتێک
تەنۆڵکەکە دەگاتە نوقتەیەک کە لە سەرەتادا تێیدا جووتە تەنۆڵکە و دژە-تەنۆڵکەکە
دروستبوون، بە هۆی کایەی کێشكردنەوە پەرش و بڵاوبوەوە. بەمجۆرە لە زەمەندا بەرەو
پێشەوە سەفەردەکات. چاڵە-رەشێک بارستاییەکەی ئەوەندەی بارستایی خۆر بێت تەنۆڵکەی
بە رێژەیەکی وەها ئارام و هێواش لێ دەتکێت کە مەحاڵە کەشف بکرێت. بەڵام مومکینە
نیمچە چاڵە-رەشی زۆر بچکۆلەتر بوونی هەبێت کە بارستایی چیایەکی هەبێت. ئەمانە
لەوانەیە لە بەرەبەیانی سەرەتای گەردوندا دروست بووبن، واتە ئەو کاتەی ئەگەر لە
قۆناغی پشێوی و ناڕیکیدا بووبێت. چاڵە-رەشێک لە قەبارەی چیایەکدا تیشکەکانی ئیکس و
گاما بە رێژەی دە ملیۆن مێگاوات ئیفراز دەکات، ئەمە وزەیەکە بەسە بۆ ئەوەی کارەبای
سەرتاپای دونیا دابین بکات. بەڵام ئەمە کارێکی هەروا ئاسان نییە بتوانین جڵەوی
نیمچە چاڵە-رەشێک بگرینە دەست. ناتوانین چاڵە-رەشێکی ئاوا لە وێستگەیەکی وزەدا
بهێڵینەوە چونکە دڵۆپ دەکاتە سەر عەرد و بە ناخی چەقی زەویدا رۆدەچێتە خوارەوە.
ئەگەر چاڵە-رەشێکی وەهامان هەبێت، ئەوا تەنها رێگە بۆ هێشتنەوەی ئەوەیە بە جۆرێک
بێت بە دەوری زەویدا بسوڕێتەوە.

خەڵکی گەڕاون بۆ نیمچە چاڵە-رەشێک ئەم بارستاییەیان
هەبێت، بەڵام هەتا ئێشتا هیچیان نەدۆزیوەتەوە. ئەمە جێگای داخە، چونکە ئەگەر
بیدۆزنەوە، ئەوا من خەڵاتی نۆبڵم وەردەگرت. هەرچۆنێک بێت، ئیحتیمالێکی تر ئەوەیە ئێمە
لە تواناماندا هەیە لە رەهەندی زیادەی تری فەزا-زەمەندا چاڵە-رەشی مایکرۆیی(زۆر
بچکۆلە) بخوڵقێنین. بە پێی هەندێک تیوری، ئەو گەردونەی ئێمە راژەی دەکەین experience تەنها روویەکی چوار رەهەندییە لە فەزایەکی
دە یان یازدە رەهەندیدا. فلیمی ئنتێرستێللا هەندێک ئایدیامان پێشکەش
دەکات کە ئەمە چۆنە. ئێمە ئەم رەهەندە زیادانە نابینین، چونکە روناکی بە نێویاندا
پەخش نابێت، بەڵکو تەنها بە نێو چوار رەهەندی گەردونەکەی خۆماندا گوزەردەکات.
بەڵام هەرچۆنێک بێت، کێشکردن کاردەکاتە سەر رەهەندە زیادەکان، پاشان قودرەتەکەشی
زۆر لەوەی سەر گەردونەکەی خۆمان زیاترە. ئەمە کارەکە زۆر ئاسانتر دەکات بۆ ئەوەی
چاڵە-رەشی بچکۆلە لە رەهەندە زیادەکاندا دروست بکات. دەکرێت ئەمانە لە بنکەی
ئێڵ.ئێچ.سی(LHC)، لە سێرن(CERN) لە سویسرا
تێبینی بکرێن. ئەمە پێکهاتووە لە تونێلێکی بازنەیی، درێژییەکەی بیست و حەوت
کیلۆمەترە. دوو هێڵ لە تەنۆڵکە بە دەوری ئەم تونێلەدا بە ئاڕاستەی پێچەوانە
دەسوڕێنەوە و ناچاردەکرێن بەیەکدا بدەن. لەوانەیە هەندێک لەم پێکدادانە ببێت بە
هۆی دروستکردنی مایکرۆ چاڵە-رەش. ئەمانە تەنۆڵکە بە شێوەیەکی کڵێشەیی(زەخرەفەیی)
پەخش دەکەن کە بە ئاسانی دەناسرێنەوە. بەمجۆرە هیچ نەبێت دوای ئەمە خەڵاتی نۆبڵ
وەردەگرم.

هەر کە تەنۆڵکەکان لە چاڵە-رەشەکە هەڵدێن، چاڵە-رەشەکە
بارستایی لەدەست دەدات و دەچێتەک contract . ئەمەش دەبێت بە هۆی زیادکردنی رێژەی ئیفرازی تەنۆڵکەکان.
سەرەنجام چاڵە-رەشەکە هەر هەموو بارستاییەکەی لەدەست دەدات و لەناودەچێت. باشە چی
بەسەر ئەو هەموو تەنۆڵکە و گەشتیارە فەلەکییە چارەرەشەدا دێت کە کەوتووەتە نێو چاڵە-رەشەکەوە؟
خۆ کە چاڵە-رەشەکە لەناوچوو، ئەمانە دەرناکەونەوە. وا دەردەکەوێت ئەو تەنۆڵکانەی
لە چاڵە-رەشەکە هەڵاتن پرۆسەیەکی تەواو لەخۆڕا بووە و هیچ پەیوەندییەکیان نامێنێت
کە کەوتونەتە کوێوە.
تەنها کۆی بڕی بارستایی و بڕی خولانەوی لێ دەرچێت، پێدەچێت هەرچی زانیاری هەیە
سەبارەت بەو تەنانەی کەوتونەتە نێو چاڵە–رەشەکەوە بزربێت. بەڵام ئەگەر زانیاری
بزربێت، ئەوا پرسێکی جدی سەرهەڵدەدا کە ناخی زانست دەهەژێنێت. دوو سەد ساڵ زیاترە،
باوەڕمان بە حەتمیەتی زانستی هەبووە – واتە یاساکانی زانست پەرەسەندنی گەردون
دیاری دەکەن.

ئەگەر زانیاری لە چاڵە-رەشەکاندا بزر ببێت ئەوا ناتوانین
پێشبینی ئایندە بکەین، چونکە چاڵەرەش دەتوانێت هەرچی پێکهاتەیەکی تەنۆڵکەکان هەیە
پەخش بکات. دەتوانێت تەلەفزیۆنێکی ساخ و سەلامەتمان بۆ ئیفراز بکات، یان کۆبەرهەمی
لە چەرم بەرگ-گیراوی شکسپیرمان بۆ دەربکاتەوە، لەگەڵ ئەوەشدا شانسی پەخشکردنی ئەم
شتە غەریبانە زۆر نزمە، زیاتر لە پەخشکردنی تیشکی گەرمایی لە گەشانەوەی شیشێکی سورەوەبوو
دەچێت. وا دیارە ئەوەندە شتێکی زۆر گرنگ نییە ئەگەر بتوانین پێشبینی ئەوە بکەین چی
لە چاڵە-رەش دێتە دەرەوە. چاڵە-رەش لەم دەوروبەرە و نزیک لە ئێمە بوونی نییە.
بەڵام شتەکە پەیوەستە بە پرینسپەوە. ئەگەر حەتمییەت determinism ، کە بریتییە لە پێشبینیکردنی گەردون، لە چاڵە-رەشدا
هەرەس بهێنێت، ئەوا دوورنییە ببێت بە هۆی داڕمان لە هەموو هەلومەرجێکی تردا. ئەو
کاتە لەوانەیە چاڵە-رەشێکی روکەش بە شێوەی هەڵبەز و دابەز لە بۆشاییەوە دەرکەوێت، بڕێک
تەنۆڵکە هەڵمژێت، ئنجا یەکێک لەولاوە پەخش بکات و دواییش دیسانەوە بەرەو بۆشایی
دیار نەمێنێت. لەوەش خراپتر، ئەگەر حەتمییەت هەرەس بهێنێت، ئەوا ناتوانین لە
رابڕدوی خۆشمان دڵنیابین. کتێبە مێژوویی و بیرەوەرییەکانمان لەوانەیە تەنها وەهم
بن. بەڵێ ئەوە رابڕدووە پێمان دەلێت ئێمە کێین. بێ رابردوو شوناسی خۆمان بزردەکەین.

بەمجۆرە زۆر گرنگ بوو ئەوە دیاری بکرێت کە ئایا بە راستی
زانیاری بزردەبێت لە نێو چاڵە-رەشدا، یاخود لە پرینسیپدا دەتوانرێت وەدەست
بخرێتەوە. زۆر لە زانایان هەستیانکرد کە نابێت زانیاری بزرببێت، بۆ ساڵانێکی زۆر
هیچ کەس میکانیزمێکی پێشکەش نەکرد کە بە هۆیەوە بپارێزرێت. ئەم بزبوونە دیارەی
زانیاری، کە بە پارادۆکسی زانیاری ناسراوە و لە چل ساڵی رابڕدوودا زانایانی
نیگەران کردووە، هێشتا یەکێکە لە پرسە هەرە حلنەکراوەکانی فیزیکی تیوری.

لەم دواییانەدا، بایەخدان بە دەرەنجامی مومکین لەمەڕ
پارادۆکسی زانیاری ژیانەوەی بەخۆوە دیوە، چونکە دۆزینەوەی نوێ سەبارەت بە
یەکگرتنەوەی کێشکردن و میکانیکی کوانتەمی سەریهەڵداوە. ئەوەی لەم بازدانانەدا رۆڵی
سەرەکی هەیە بریتییە خۆجێیی symmetry  فەزا-زەمەن.

تەسەورکە کێشکردن بونی نەبێت و فەزا-زەمەنیش بە تەواوی
تەخت بێت. ئەمە تەواو وەک بیابانێکی بێ خەسڵەت وایە. ئەم جۆرە جێگایانە دوو جۆرە
خۆجێییان هەیە. یەکەم پێی دەگوترێت خۆجێیی هەڵگۆڕان translation symmetry . ئەگەر لە بیاباندا، لە خاڵێکەوە بۆ خاڵێکی
تر جوڵەت کرد، هەست بە هیچ گۆڕانێک ناکەیت. جۆری دووەمی خۆجێیی بریتییە لە خۆجێیی
سوڕانەوە rotational
symmetry . ئەگەر لە بیاباندا، لە شوێنێکدا
وەستابوویت و کەوتیتە ئاوڕدانەوە بەم لا و بەو لادا، ئەوا دیسانەوە دەرک بە هیچ
جیاوازییەک ناکەیت لەوەی کە دەیبینیت. ئەم خۆجێییانە لە فەزا-زەمەنی ”تەخت”دا
دەبینرێن، واتە ئەو فەزا-زەمەنانەی کە ئنسان لە غیابی مادەدا بەدی دەکات.

ئەگەر کەسێک هات و شتێکی خستە نێو ئەم بیابانەوە، ئەم
خۆجێییانە لێک هەڵدەوەشێن. گریمان چیایەکمان هەیە، مێرگێک و هەندێک
دڕکە-هەنجیریشمان لە بیابانەکەدا هەیە، لە شوێن و مۆڵگەی جیاوازدا جیاواز و لە
ئاڕاستەشدا هەر جیاواز دەردەکەون. هەر هەمان شتیش بە نیسبەت فەزا-زەمەنەوە راستە.
ئەگەر کەسێک هات و کۆمەڵە تەنێکی خستە نێو فەزا-زەمەنەوە، ئەوا خۆجێیی هەڵگۆڕان و
سوڕانەوەی هەڵدەوەشێن. بەمجۆرە هەڵدانی تەن بۆ نێو فەزا-زەمەن دەبێت بە هۆی
بەرهەمهێنانی کێشكردن.

چاڵە-رەش دەڤەرێکی فەزا-زەمەنە و کێشکردن تیایدا زۆر
بەهێزە، فەزا-زەمەن بە شێوازێکی شەرانگیز و توند پشێوی تێکەوتووە، هەر بۆیەش ئنسان
چاوەڕوانی ئەوە دەکات کە سیستەمی خۆجێییەکەی هەڵوەشیت. لەگەڵ ئەوەشدا، کاتێک یەکێک
لە چاڵە-رەش دووردەکەوێتەوە، چەمانەوەی فەزا-زەمەن کەم و کەمتر دەبێت. خۆ ئەگەر لە
چاڵە-رەش زۆر زۆر دوربکەوینەوە، ئەوا فەزا-زەمەن زۆر لە فەزا-زەمەنێکی تەخت دەچێت.

ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ ساڵانی 1960 کان، هێرمان
بۆندی، ئەی دەبلیو، کێنێت مێتزنەر، ئێم.جی.جەی. 
ڤان دێر بورگ و راینەر ساچز
دۆزینەوەیەکی بەراست نایابیان لەوەدا ئەنجامدا
کە فەزا-زەمەنێک دوورە لە هەموو مادەیەک ئەوا ژمارەیەک ناکۆتایان لە خۆجێییدا هەیە
کە بە سوپەر-هەڵگۆڕان ناسراون. هەریەکێک لەم خۆجێییانە یاوەری بڕێکی پارێزراوە، کە
بە بارگەکانی سوپەر-هەڵگۆڕان ناسراوە. بڕێکی پارێزراو بریتییە لە بڕێکی چەندایەتی
کە لەگەڵ پەرەسەندنی سیستەمێکدا هیچ گۆڕانی بەسەردا نایەت. ئەمانە بە گشتیکردنی
ئەو بڕە پارێزراوانەن کە زیاتر لامان ناسراون. بۆ نمونە، ئەگەر فەزا-زەمەن لە
زەمەندا نەگۆڕێت، ئەوا وزە پارێزراوە. ئەگەر فەزا-زەمەن لە چەند خاڵێکی جیاوازدا
وەک یەک بێت لە فەزادا، ئەوا کەمترین (بڕ) پارێزراوە.

ئەوەی سەبارەت بە دۆزینەوەی سوپەر-هەڵگۆڕانەکە supertranslation نایاب بوو ئەوەبوو کە ژمارەیەکی ناکۆتا لە
بڕی پارێزراو هەن کە دوورن لە چاڵە-رەشەوە. ئەوە ئەم یاسای پاراستنانەن کە
خوربوونەوەیەکی لەئاسابەدەر و چاوەڕواننەکراویان لە فیزیکی کێشکردندا بە پرۆسەکە
بەخشیوە.

لە ساڵی 2016 دا، لەگەڵ
هەردوو هاوکارم ماڵکۆڵم پێری و سترۆمینگەر، لەسەر بەکارهێنانی ئەم دەرەنجامە تازانە
و بڕە پارێزراوە یاوەرەکانیان کارم دەکرد، ئەمەش بە مەبەستی دۆزینەوەی ئەنجامێکی
مومکین بۆ پارادۆکسی زانیاری. ئێمە دەزانین کە سێ سیفاتە ئاشکراکەی چاڵە-رەش
بریتین لە بارستایی، بارگە و تەوژمی گۆشەیی.
ئەمانە تایبەتمەندییە کلاسیکییەکانن کە ماوەیەکی زۆرە لێیان حاڵیبووین. هەرچۆنێک
بێت، چاڵە-رەشەکان تایبەتمەندی سوپەر-هەڵگۆڕانیش لەخۆدەگرن. بەمجۆرە لەوانەیە
چاڵە-رەش شتی زیاتریان هەبێت وەک لەوەی لە سەرەتادا بیرمان لێ دەکردەوە. ئەمانە
کەچەڵ نین، یان بڵێین تەنها سێ تاڵە موویان هەبێت، بەڵکو لە راستیدا برێکی ئێجگار
گەورەیان لە قژی سوپەر-هەڵگۆڕان هەیە.

ئەم سوپەر-هەڵگۆڕانەی قژ supertranslation hair لەوانەیە هەندێک زانیاری سەبارەت بەوەی چی لە نێو
چاڵە-رەشدا هەیە وەک شفرە لەخۆدا هەڵگرتبێت. زیاتر پێدەچێت ئەم تایبەتمەندییە
سوپەر-هەڵگۆڕانانە هەموو زانیارییەکە لەخۆنەگرن، بەڵکو ئەوەی ماوە لەوانەیە لەمانەوە
حسێبی بۆ بکرێت کە بریتین لە هەندێک زێدە بڕی پارێزراو، تایبەتمەندی
سوپەر-سوڕانەوە، کە پەیوەستە بە هەندێک خۆجێیی پەیوەندیداری ترەوە و بە سوپەر-سوڕانەوە
ناسراون، ئەمانە هەتا ئێستاش زۆر روون و ئاشکرانین و باش لێیان حاڵی نەبوین. خۆ
ئەگەر ئەمە راست بێت و هەرچی زانیاریمان هەیە سەبارەت بە چاڵە-رەش بە زمانی ”قژ”
تێبگەین، ئەوا هیچ بزربونێک لە زانیاریدا بوونی نییە. ئەم ئایدیایانە تازە بە تازە
لە دوا حساباتەکەماندا پشڕاست کراونەتەوە، ستۆمینگەر، پێری و خۆم لەگەڵ قوتابییەکی
زانکۆدا، ناوی ساشا هاکۆ بوو، پێکەوە ئەوەمان دۆزییەوە کە هەموو ئەم تایبەتمەندییە
سوپەر-سوڕانەوانە حسابێکن بۆ سەرتاپای ئینترۆپی هەر چاڵە-رەشێک بێت. میکانیکی
کوانتەمی بەردەوام ئەوە دەردەخات کە راستە، زانیاریش لە ئاسۆدا، کە رووی چاڵە-رەشە،
کۆکراوەتەوە.

هەتا ئێشتاش
چاڵە-رەشەکان تەنها بە خاسیەتی خۆیان، کە بریتین لە بارستایی، بارگەی کارەبایی و خولانەوە
لە دەرەوەی ئاسۆی روداودا، دەناسرێنەوە، بەڵام ئاسۆی روداو خۆشی هەندێک زانیاری
لەخۆگرتووە پێویستن بۆ ئەوەی بە جۆرێک، کە زۆر لە سەروو ئەم سێ خاسیەتەی
چاڵە-رەشەکەوەیە، پێمان بڵێن کە چی کەوتووەتە نێو چاڵە-رەشەکەوە. خەڵکان هێشتا
سەرقاڵی کارکردنن لەسەر ئەم پرسانە، هەر بۆیەش پارادۆکسی زانیاری بە حلنەکراوی
دەمێنێتەوە. بەڵام من گەشبینم بە ئاراستەی چارەسەرێک بەرەو پێشەوە دەجوڵێین. چاو
بۆ ئەمە بگێڕە.

*خەڵاتی نۆبڵ
دوای مردن بە کەس نابەخشرێت، بە داخەوە ئەم ئاواتە هەرگیز نایەتەدی.

* ئایا
کەوتنە نێو چاڵە-رەشەوە هەواڵێکی خراپە بۆ گەشتیارانی فەزا؟

بەڵێ هەواڵێکی خراپە. ئەگەر بارستاییەکەی ئەوەندەی بارستایی خۆر بێت، ئەوا، بەر لەوەی بگەیتە بەر دەروازەی ئاسۆی روداو، دەبیت بە ماکەرۆنی (سپاگەیتی). لە لایەکی تریشەوە، ئەگەر چاڵە-رەشێکی سوپەر-بارستایی بێت، ئەوا ئاسۆی روداو بە ئاسانی دەبڕیت، بەڵام لە خاڵی سینگولارەتیدا هەپرون بە هەپرون دەبیت.

شێرکۆ رەشید قادر بە دەستکارییەوە.


[1]  سوبرەهمانیان چاندراسێخەر (1995-1910) یەکێک بوو لە فیزیکناسە هەرە
گەورەکانی دونیا، زیاتر بەوە بەوە ناسراوە توێژینەوەی وردی لەسەر بونیاتی تیوری
پەرەسەندی ئەستێرەکان ئەنجامداوە، بە تایبەت زیاتر کاتێک ئەستێرەکە لە  قۆناخی دوایی پەرەسەندن و ژیانیدایە. لە 1983 دا خەڵاتی نۆبڵی وەرگرتووە.

[2]  کوەیزەرەکان Quasars : بریتین لەو تەنە چالاکە درەوشاوانەی زۆر گەورەن. لە باری
تیورییەوە فەرزیەیەک هەیە دەڵێت هەموو گالاکسییەکی زەبەلاح، وەک رێچکەی شیری
(گالاکسییەکەی خۆمان کە سیستەمی خۆری لە باوەش گرتووە) چاڵە-رەشێکی سوپەر-بارستایی
لە چەقەکەیدا هەیە، بارستاییەکەی لە نێوان ملیۆنان بۆ بلیۆنان ئەوەندەی بارستایی
خۆرە.

[3]
 کاتی خۆی لە شەستەکانی سەدەی بیستەمدا، فیزیکناس
جۆن ویلەر و هاوکارانی پێشنیازی ئەوەیان کرد ”چاڵە-رەشەکان قژیان نییە”. ئەم
گوتەیە جۆرە ئیشارەیەکە بۆ ئەوەی چاڵە-رەشەکان مەحرومن لە هەموو تایبەتمەندییەکی
ئاڵۆز. بە واتایەکی تر، چاڵە-رەشەکان بارستاییان بە فۆرمی تەنۆلکەی کوانتەمی وەک
خێو لێ ”دەتکێت”، لەگەڵ رەوتی زەمەندا ئەم تەنۆلکانە هەڵدێن.

[4]  دیارە مەبەستی لەو
ساتەوەختەیە کە ئنسان فکرەیەکی گەورەی داهێنان و دۆزینەوەی بۆ دێت، لە خۆشیدا
دەخرۆشێت و هەڵدەبەزێتەوە و هاواردەکات. لە ئەسڵدا، ئوریکا، وشەیەکی یۆنانیە و
کاتی خۆی ئەرکەمیدس، ماتماتیکناسی گەورە و مەزنی یۆنانی دوو سەدە پێشزایین، خەیاڵاتی
بیرۆکەی یاسای کێشی لادانی ئاوی لە بانووەکەدا، لە کاتی خۆشتندا بۆ دێت، وەک دەڵێن
لە خرۆشاندا، بە بێ سیپاڵ و جلەوە، بە نێو کوچەکەدا ڕادەکات و هاواردەکات،”
ئۆریکا، ئۆریکا.” واتە دۆزیمەوە، دۆزیمەوە.

[5]  Energy Density of
Matter

[6]  کێشکردنی ئینفرۆمیتەری لەیزەری

[7]  entropy

[8]   لادانی بەرخ Lamb Shift




تیشکدانەوەی هۆوکین

چاڵە-رەشەکان کونی ئێجگار
گەورەن و لە نێو فەزا-زەمەندا بڵاوبوونەتەوە، ئەم چاڵانە ئەوەندە قووڵن، تەنانەت
روناکیش توانستی هەڵاتن و قوتاربوونی نییە لە رکێف و چڕنوکی قودرەتی هێزی
کێشكردنیان. باوەڕی باڵادەست بە شێوەی کلاسیکی بەوجۆرەیە چاڵە-رەشەکان هەموو شتێک،
هەموو خاشاکێک هەڵدەلوشن و هیچ شتێک پەخش ناکەن، تەنها ئەوە نەبێت کوانتەم مۆڵەت
بە هەندێک شت دەدات. بەڵام هۆوکین پێشنیازی ئەوەی کرد چاڵە-رەشەکان دەتوانن تەنۆڵکە
پەخش بکەن و هەر بە هۆی ئەم دیاردەیەوە سەرەنجام دەچنەیەک.

لە ساڵانی هەفتاکانی سەدەی
بیستەمدا، تیۆرییەکانی کێشکردنی کوانتەمی دوو دڵی و نایەقینی پێوە دیاربوو. برایس
دیویت ئیشارەی بە فەنکشنی-شەپۆلکەی خۆی سەبارەت بە گەردون دا و دوایی گووتی’ ئەو
هاوکێشە نەعلەتییە’ کەس نەیدەزانی مانای چییە. تیوریستانی نسبییەت رویانکردە
بایەخدان بە چاڵە-رەشەکان. لە 1960 کاندا چاڵە-رەشەکان
وەک فەرزییەیەک سەیردەکرا کە سەرچاوەی وزەی کوەیزەرەکان بوو، ئەمانە تازە بە تازە
دۆزرابوونەوە – گالاکسی بوون و کرۆکەکەیان ئەوەندە گەش بوو کە شەوقیان زۆر لە
ئەستێرەکانیان زیاتربوو.

ئایدیای چاڵە-رەشەکان
سەرەتا لە سەدەی هەژدەدا لە لایەن قەشە و ماتماتیکناس و جیۆلۆجیستی ئنگلیزی، جۆن
میچڵەوە، پەرەی پێدرا و ئیشارەی پێداوە، دوای دە ساڵیش ماتماتیکناسی فەرەنسی،
پێرییە-سیمۆن لاپلاسەوە، لە ساڵی 1794 باسکراوە.
بەڵام کاتێک لە ساڵی 1915 دا،
ئاینشتاین، تیوری گشتی بڵاوکردەوە، فیزیکناسێکی ئەڵمانی بە ناوی کارڵ شوارتزچایەڵدەوە،
سەرقاڵی خۆئامادەکردن بوو بۆ ئەوەی بچێت بۆ بەرەکانی جەنگ و دژی روسەکان بجەنگێت،
لە پریاسکەکەیدا پەیپەرەکانی ئاینشتاینی پێچایەوە و بردی، ئنجا چووە قافڵەوە.
کاتێک لە بەرەی شەڕدا بوو، دوای چەند هەفتەیەک، کاتێک ئارامی و هێمنی باڵی کێشا
بەسەر مەیدانی شەڕدا، کەوتە تاووتوێی هاوکێشەکانی کێشکردنی تیوری گشتی نسبی
ئاینشتاین. شوارتزچایەڵد، وەک دیاردەیەکی ماتماتیکی لە هەناوی هاوکێشەکاندا،
گەیشتە ئەو ئەنجامەی چاڵە-رەشەکانی دۆزییەوە و سیمایەکی ئەم دیاردە سەیرانەی
خستەڕوو، ئەمانە چاڵی قوڵی نێو فەزا-زەمەنن. لە هاوکێشەکانی تیوری گشتیدا، فەزا و
زەمەن پێکەوە گرێدراون و رەوشیان وەک پەردەیەکی لاستیکی فراوان وایە. هێزی کێشكردن
دەبێت بە هۆی دروستکردنی پشێویی یان شێواندنی ئەم پەردە یان چەرچەفە لاستیکییە، پشێوییەکە
بە پێێ بارستایی تەنەکە دەگۆڕێت. کاتێک تەنێکی قورس دەکەوێتەوە فەزا-زەمەنەوە و
راکێشانەکەی یەکسانە بەو هێزەی ئەگەر خلۆربیتەوە بۆ نێو لێژاییەکە، لەوانەیە
رەوتەکەت بچەمێنێتەوە یان بتخاتە سەر رێڕەوی خولگەکەی.

ئاسۆی رووداو

چاڵە-رەشەکان بۆیە ئەم
ناوەیان پێوە لکاوە چونکە تەنانەت روناکی توانستی قوتاربوونی نییە لە رکێفیان.
ئەگەر تۆپێک بە ئاراستەی ئاسمان هەڵبدەی، ئەوا دەگاتە بەرزییەک و ئنجا بەرەو
خوارەوە دەگەڕێتەوە. هەتا خێراتر تۆپەکە هەڵبدەی، زیاتر بەرز دەبێتەوە. خۆ ئەگەر
وەک خێراییەکی پێویست هەڵتدا، ئەوا عەرد جێدەهێڵێت و لە رکێفی کێشكردنی زەوی
قوتاردەبێت و بە بارتەقای فەزادا بۆ خۆی گیزە دەکات. ئەو خێراییەی بۆ ئەم مەبەستە
پێویستە، پێێ دەگوترێت خێرایی هەڵاتن و بریتییە لە 11 کیلۆمەتر لە چرکەیەکدا.

ساروخێک پێویستی بەم
خێراییە هەیە بۆ ئەوەی لە دەسەڵاتی هێزی کێشکردنی زەوی رزگاری بێت و هەڵبێت. ئەگەر
لەسەر روی مانگێک وەستابیت، ئەوا خێرایی هەڵاتنی لە هی زەوی بچوکترە و دەکاتە 2.4 کیلۆمەتر لە چرکەیەدا. بەڵام
ئەگەر لە سەر روی هەسارەیەک وەستابیت کە گەورەتر بێت، ئەوا خێرایی هەڵاتنەکەی
گەورەترە. ئەگەر بارستایی ئەو هەسارەیە بە پێێ پێوست قورس بێت، ئەوا خێرایی
هەڵاتنەکەی ئەوەندە بەرز دەبێت کە تەنانەت روناکیش توانستی هەڵاتنی نابێت و دەگەڕێتەوە
بۆ هەناوی هەسارەکە.

ئەگەر لە دوورەوە بە لای
چاڵە-رەشێکدا گوزەربکەی، لەوانەیە رەوتەکەت بەرەو چاڵە-رەشەکە بچەمێتەوە، بەڵام
پێویست ناکات بکەویتە نێوییەوە.
فۆتۆنێکی رووناکیش هەر هەمان چارەنوسی هەیە. ئەو دوورییە شلۆقەی لە نێوان ئەم دوو
دەرەنجامەدا سنووری کێشاوە پێی دەگوترێت ئاسۆی رووداو. هەرچی شتێک دەکەوێتە نێو
سنوورەکانی ئاسۆی روداوەوە، بەرەو چاڵە-رەشەکە شۆڕدەبێتەوە.

ئەستێرە بەستووەکان

کاتێک پارچەیەک مادە
دەکەوێتە نێو چاڵە-رەشێکەوە، دەتوانیت گوزەری ئەو مادەیە ببینیت. زەمەن لە
نزیکییەوە خاودەبێتەوە. تیشکی روناکی کاتێک لە نزیک چاڵە-رەشێکەوە گوزەردەکات،
کاتێکی زیاتری پێدەچێت بۆ ئەوەی بە پێدەشتی فەزا-زەمەنێکی چەماوەدا سەفەربکات و
بگاتە ئێمە.

ئەو کاتەی لە روانگەیەکی
دوورەوە سەیری مادەکە دەکەین کاتێک ئاسۆی روداو دەبڕێت، لە هەقیقەتدا زەمەن دەچێتە
حاڵەتی وەستانەوە. مادەکە لەو خاڵەدا کە دەکەوێتە ناوەوە بە مردویی دەبینین. ئاینشتاین
و شوارتزچایەڵد، لە ساڵانی جەنگی جیهانی یەکەمدا، پێشبینی بوونی ”ئەستتێرە
بەستووەکانیان” کرد کە لە کەناری هەرەسدان. فیزیکناس جۆن ویللەر، لە ساڵی 1967
ناوەکەی بە جۆرێکی تر هاتە سەر زمان و گوتی چاڵە-رەشەکان.

ئەسترۆفیزیکناس
سوبرەحمانیان چاندراخەر بە وردی هەرەسهێنانی ئەستێرەکانی بۆ چاڵە-رەشەکان تاووتوێ کردووە.
چاندراخەر ئەوەی خستەڕوو ئەستێرەکانی وەک خۆری لەمەڕ خۆمان، کاتێک پرۆسەی کارلێکی
ناوەکی خۆیان دەکوژێتەوە، بە پێی پێویست قورس نین بۆ ئەوەی لە ژێر کاریگەری کێشی
خۆیاندا هەرەس بهێنن، بەڵام ئەو ئەستێرانەی بارستاییەکانیان 1.4
ئەوەندەی بارستایی خۆرە هەرەس دەهێنن. بەڵام ئەمانە لە سایەی فشاری کوانتەمی
پرینسیپی لەناوچونی پاوڵیدا دەتەقنەوە – و دەبێت بە هۆی لەدایکبوونی قەموورە
سپییەکان و ئەستێرە نیوترۆنییەکان. تەنها ئەو ئەستێرانەی کە بارستاییان سێ
ئەوەندەی بارستایی خۆرە زیاتر دەچنەیەک و چاڵە-رەش دروست دەکەن.

هەتا
ساڵانی شەستەکانی سەدەی رابردوو چاڵە-رەشەکان لە فەزادا جێگای گومان بوون. سەرباری
ئەوەی تاریکن، بەڵام چەند رێگایەک هەن کە دەتوانین بڵێین هەن. ئەو کایە کێشكردنە
توند و پڕ رەهێڵەیەی چاڵە-رەشەکان دروستی دەکەن دەبن بە هۆی راکێشانی هەموو تەنێکی
وەکو ئەستێرەکان بۆ لای خۆیان. گازیش بۆ لای خۆیان کێش دەکەن و ئنجا گەرم دەبن، دەگەشێنەوە
و دەکشێن.

چاڵە-رەشێکی
زەبەلاح لە نێو چەقی گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆمان، رێچکەی شیری، دەستنیشان کراوە.
بارستاییەکەی یەک ملێۆن ئەوەندەی بارستایی خۆرە و لە دەڤەرێکدا چڕبووەتەوە یان
چووەتەیەک کە نیوەتیرەکەی تەنها دە ملیۆن کیلۆمەترە( دەکاتە سی چرکە روناکی).
فەلەکناسان وەدوی خوڵگەی ئەو ئەستێرانە کەوتوون کە لە نزیک چاڵە-رەشەکەوەوە دەجوڵێن
و سەیریان کردووە کاتێک لە چاڵە-رەشەکە زۆر نزیک دەبنەوە، لە ناکاو رەوتەکەیان
دەگۆڕن. هەروەک چۆن کاتێک کلدارەکان(کۆمێتەکان، وەکو هەیللی) بە لای خۆردا
گوزەردەکەن، فۆرمی خولگەکەیان دەبێتە سیمایەکی هێلکەیی و خۆر فڕێیان دەداتە
دەرەوە، بە هەمان شێوەش ئەم ئەستێرانە لە نێو جەرگەی رێچکەی شیریدا بە شێوازێکی
سەیر و غەریب بە دەوری چاڵە-رەشەکەدا دەسوڕێنەوە.

چاڵە-رەشەکان
ماشێنی سەرەکی وزەی کوەیزەرەکانن. ئەو گازەی دەکەوێتە نێو چاڵە-رەشەوە لە
ئاسابەدەر گەرم دەبێت و بە فراوانی دەدرەوشێتەوە. دەکرێت ئەو چاڵە-رەشەش کەشف
بکرێت کە بارستاییەکەی هێندەی بارستایی ئەستێرەیەکە، بە هۆی تیشکی-ئێکسی ئەو گازە
گەرمەی بە دەوریدا دەخولێتەوە.

چآڵە-رەشە بە هەڵم-بووەکان

خۆ
ئەگەر چاڵە-رەشەکان بە گازیش دانەپۆشرابن، ئەوە بە تەواوی رەش نین.مەبەست لە
کاریگەرییەکانی کوانتەم ئەوەیە هەلێک هەیە بۆ ئەوەی هەندێک تیشک هەڵبێت و بۆی
دەربچێت، هەروەک سیڤن هۆوکین لە هەفتاکاندا دۆزییەوە.

بە
پێی پرینسیپی هەیزنبێرگ، تەنۆلکە و دژە-تەنۆلکە بە بەردەوامی لە بۆشاییدا لە
دروستبون و لە لەناوچوندان. هەر کاتێک لە نزیک ئاسۆی روداوی چاڵە-رەشەوە هاتنە
ئاراوە، ئەوا ئیحتیمالی هەیە یەکێکیان بکەوێتە نێو چاڵە-رەشەکەوە و ئەوی تریان
قوتاربێت. ئەم تیشک هەڵاتنە یاخود بۆدەرچوونە بە تیشکدانەوەی هۆوکین ناسراوە، چونکە
چاڵە-رەشەکان کاتێک تیشکە-تەنۆڵکە پەخش دەکەن و وزەش لەدەست دەدەن، بەمجۆرە
چاڵە-رەشەکە بە هێواشی دەچێتەیەک. دوای بلیۆنان ساڵ، دەشیت وە مومکینە سەرتاپا
ببێت بە هەڵم.

داستانەکە
لەوە زیاتر هەڵدەگرێت. ئەگەر تەنێک بکەوێتە نێو چاڵە-رەشێکەوە، چی بەسەر هەموو ئەو
زانیارییەدا دێت لە تەنەکەدا بووە؟ ئایا بۆ هەمیشەیی ون بووە یان هەندێک لە
خاسیەتە کوانتەمییەکانی پارێزراودەبێت و لە پرۆسەی تیشکدانەوەی هۆوکیندا دێتە
دەرەوە؟ ئەگەر یەکێک لە جووتە تەنۆڵکە لە یەکتر ئاڵاوەکە کەوتە نێو چاڵە رەشەکەوە،
ئایا هاوسەرە ئازادبووەکەی زانیارییەکەی لایە؟

هۆوکین
باوەڕی وابوو زانیاری کوانتەمی لەناودەچێت. فیزیکناسانی تر بەوجۆرە بیریان
نەکردەوە، لەگەڵ هۆوکین کۆک نەبوون. هەتا گرەوێکی بەناوبانگ ئەنجامدرا. لە ساڵی 1997 دا،
جۆن پرێسکڵ گرەوی لەگەڵ هۆوکین و کیپ تۆرندا کرد. پرێسکڵ گوتی زانیاری لە نیو
چاڵە-رەشدا لەناوناچێت، هۆوکین و تۆرن گوتیان لەناودەچێت.

لە
2004 دا، هۆوکین نامەیەکی زانستی بەچاپ گەیاند، لە نامەکەدا، بانگەشەی
ئەوەی کرد پارادۆکسەکە، واتە مەتەڵەکە، یەکلایی بووەتەوە–کاریگەرییەکانی کوانتەمی
لە ئاسۆی روداودا مۆڵەت دەدەن بەوەی زانیاری لە چاڵە-رەشەکانەوە قوتارببێت. هۆوکین
دیارییەکەی نارد بۆ جۆن پرێسکڵ کە بریتی بوو لە ئینسایکلۆپیدیایەک ” بە پێێ
پێویست زانیاری لێ دێتە دەر”، هەرچۆنێک بێت، تۆرن، قەناعەتی نەهێنا و لە لای
خۆیەوە دەستبەرداری گرەوەکەی نەبوو.

هۆوکین
لە دەورانی جەنگی جیهانی دووەمدا لەدایکبووە، لە ئۆکسفۆرد، لە ئنگلتەرە،
گەورەبووە. لە ئۆکسفۆر فیزیکی خوێندووە و دوایی چووەتە زانکۆی کامبریج بۆ ئەوەی بە
سەرپەرشتی دێنیز شیەما کۆزمۆلۆژی بخوێنێت. لە تەمەنی بیست و یەک ساڵیدا دوچاری نەخۆشی
ئیفلیجی دەماری بوو، پێێ دەگوررێت ئەی.ئێڵ.ئێس، ئەم نەخۆشییە هەموو دەمارەکانی
جوڵە بە تەواوی لە کاردەخات، بەڵام مێشك بە تەرزێکی تەندروست فەرمانی بیرکردنەوەی
خۆی ئەنجام دەدات. دکتۆرەکان پێیان راگەیاندا تەنها دوو ساڵی تر دەژی و هیچی تر،
یانی دەمرێت. بەڵام ساڵ هات و ساڵ چوو، لە ژینا هەر بەردەوام بوو، خۆی بە
بەختەوەرترین مەخلوقی ئەم دونیایە دەزانی. لە ساڵی 1979 وە بۆ
2009 خاوەنی کورسی لۆکازیانی نیوتن بوو لە ماتماتیکدا. هۆوکین رۆڵێکی
بەرچاو و گەورەی گێڕاوە لە جیهاندا بۆ بڵاوکردنەوەی زانستی کۆزمۆلۆژیا. کتێبەکەی،
کورتە مێژووی زەمەن، بەرزترین تۆماری لە سەرتاپای مێژووی فرۆشتنی کتێبی زانستیدا
تۆمارکردووە. لە ساڵی 2018 دا بۆ یکجاری ماڵئوای لە دونیای حازری کردووە و مردووە.

هێڵی
زەمەنی

 1784 جۆن میچڵ دەڵێت مومکینە ئەستێرەی تاریک بوونی هەبێت.

1939 پێشبینیکردنی بوونی ئەستێرە بەستووەکان.

 1965 دۆزینەوەی کوەیزەرەکان.

 1967 جۆن ویللەر ئەستێرە بەستووەکان ناودەنێت چاڵە-رەشەکان.

 1974 هۆوکین پێشنیازیکرد کە چاڵە-رەشەکان خاسیەتی تیشکدانەوەیان هەیە.

 1997 پرێسکڵ گرەو لەگەڵ لەگەڵ هۆوکین و تۆرندا دەکات لەسەر ئەوەی کە
زانیاری لە ناو چاڵە-رەشەکاندا ون نابێت.

 2004 هۆوکین دەستبەرداری گرەوەکە دەبێت و سازش دەکات.

 2018 هۆوکین دەمرێت.

بە
دەستکارییەوە.

شێرکۆ
رەشید قادر

Baker, Joanne. 50 Quantum Physics Ideas You Really Need to Know (50
Ideas You Really Need to Know series) . Quercus. Kindle Edition.




فەلسەفە بەرامبەر بە زانست: کامیان دەتوانن پرسیارە گەورەکانی هەمبەر ژیان وەڵام بدەنەوە؟

گفتوگۆی نێوان لۆرانس کڕاوس و جولیان بەگینی
وەرگێڕانی سەروەر محەمەد

فەیلەسوفی بەریتانیایی جولیان بەگینی[1] ترسی هەیە لەوەی کە چەند زیاتر لەبارەی گەردوونەوە بزانین، زاناکان زیاتر و زیاتر سووردەبن لەسەر ئەوەی مۆری خۆیان لەسەر بوارەکانی تر بنەخشێنن. لێرەدا ئاڵەنگاریی فیزیکزانی تیۆریی لۆرانس کڕاوس[2]  دەکات لە پای زێدەگاڤییەکانی بە بەراورد بە هاوکارەکانی.

جولیان بەگینی  هەرکەسێک
کە تەنانەت لە بەشێکی ئەوە تێگەیشتبێت کە زانست لەبارەی گەردوونەوە پێی وتووین
ترسی هەیە لە گەردوون و زانست. کاتێک فیزیا لەگەڵ زانستە کۆمەڵایەتییەکان بەراورد
دەکرێت، بۆ زاناکان ئاسانە لەخۆبایی ببن و تەواوی ئێمەش هەر بەخیلیمان بۆ
بمێنێتەوە. بەتایبەت دەکرێت فەیلەسوفان لە نەبوونی سەدریی تاقیگەدا ئازار بچێژن[3].
ئەگەر دەستکەوتەکانی ئێمەش ئەوەندە ڕوون و یەکلاییکەرەوە دەبوون! چەند نایاب دەبێت
ڕزگارت بێت لەوەی هەمیشە پاساو بۆ بەهاکانی بوارەکەت بهێنیتەوە.

هەرچەندە- هەروەها دڵنیام دەبینیت کە
“بەڵام” ێک دێتە پێشەوە- دەمەوێ بزانم ئایا  بەم دواییانە زانست
بەهۆی کەمێک زێدەگاڤییەوە زیانی بەر نەکەوتووە. نەک هەر بەوە ڕازی نەبوون کە
زۆریان بەدەست هێناوە، هەندێک زانایان دەیانهەوێت پەل بهاوێنە ناو مەیدانی
بوارەکانی ترەوە. خۆم بە خاوەنی کێشە فەلسەفییەکان نازانم. مێژوو فێری کردووین کە
زۆرێک لە ئاریشە فەلسەفییەکان دەتوانن گەورەبن، لانە بەجێ بهێڵن و لە شوێنێکی تر
بژین. پێشتر زانست فەلسەفەی سروشتیی بوو و سایکۆلۆجیی بە هاوتای مێتافیزیک
دادەنرا. بەڵام هەندێک ئاریشەی پەیوەست بە بوونی مرۆڤ هەن کە زانستیی نین. بۆ
نموونە، نازانم چۆن بەتەنها فاکتی پوخت دەتوانێت ئەو ئاریشەیە یەکلایی بکاتەوە کە چی بەشێوەی ئەخلاقیی ڕاست و هەڵە چییە.

هەندێک لەو شتانەی وتووتن و نووسیوتن
پێشنیاری ئەوە دەکەن کە تۆ هەندێک لە مەرامە داگیرکارییەکانی زانستت تێدایە.
کەوایە پێم بڵێ، پێت وایە زانست تا چ ئاستێک دەتوانێت و پێویستە وەڵام بۆ ئەو پرسیارانە
پێشکەش بکات کە هێشتا وا لەبەرچاو دەگیرێن کە بکەونە ناو بواری فەلسەفەوە؟

لۆرانس کڕاوس سوپاس
بۆ وشە جوانەکانت لەبارەی زانست و هەڵوێستە بەخشندەکەت. هەرچی لەبارەی
“بەڵام” ەکەت و هەستەکەت لەبارەی مەرامە داگیرکارییەکانمە، من بە هیچ
شێوەیەک وەکو داگیرکاریی نایبینم. ئەوە تەنها جیاکردنەوەی ئەو پرسیارانەیە کە
وەڵام دەدرێنەوە و ئەوانەی کە وەڵام نادرێنەوە. لە سەرەتادا دەکرێت بە نزیکەیی
بڵێین هەموو ئەو پرسیارانەی وەڵام دەدرێنەوە دەکەونە ناو مەیدانی مەعریفەی
ئەزموونیی، واتە زانست.

بۆ نموونە، پرسیارەکەی تۆ لەبارەی
ئەخلاقەوە، زانست بنەماکان بۆ بڕیارە ئەخلاقییەکان دابین دەکات، کە تەنها کاتێک
ژیرانەن ئەگەر لەسەر بنەمای ئەقڵ بینا کارابن، کە ئەوەش بۆخۆی لەسەر بەڵگەی
ئەزموونیی بینا کراوە. بەبێ بڕێک مەعریفە لەبارەی دەرەنجامەکانی کردارەکان، کە
پێویستە لەسەر بەڵگەی ئەزموونیی بینا کرابێت، ئەوا پێم وایە “ئەقڵ”
بەتەنیا پەککەوتەیە. ئەگەر نەزانم کردارەکانم چی درووست دەکەن، ئەوا ناتوانم
بڕیارێکی ژیرانە لەبارەی ئەوەوە بدەم کە ئایا ئەخلاقیین یان نا. لە کۆتایدا، پێم
وایە تێگەیشتنمان لە نیورۆبایۆلۆجی[4] ،
پەرەسەندنی بایۆلۆجی[5]
و سایکۆلۆجی تێگەیشتنمان لە ئەخلاق بەرەو ئاقارێک دەبەن کە تێیدا دەبن بە هەندێک
چەمکی بایۆلۆجیی باش-پێناسەکراو.

ئەو پرسیارە فەلسەفییە سەرەکیانەی کە
گەورە دەبن ئەوانەن کە لانە بەجێ دەهێڵن. بەتایبەت ئەمە پەیوەندیی بە فیزیا و
گەردوونناسییەوە هەیە. گفتوگۆ فەلسەفییە ناڕوونەکانی هەمبەر هۆ و ئەنجام و هەندێک
جار شت و هیچ- کە من پێویست بوو لە کتێبەکەمدا مامەڵەیان لەگەڵ بکەم- نموونەی زۆر
باشی ئەم بابەتەن. دەکرێت یەکێک گفتوگۆ بکات هەتا دەگاتە ئەو ئاستەی لە بەردەم
مانای “نەبوون” دا دۆش دادەمێنێت، بەڵام لە کاتێکدا دەکرێت ئەمە
پرسیارێکی فەلسەفیی سەرنجڕاکیش بێت، پێم وایە لە ڕاستیدا تەواو پڕ کەموکوڕییە. هیچ
بیرۆکەیەکت لەبارەی ئەوەوە ناداتێ کە ئایا لە ڕاستیدا چۆن دەکرێت شتەکان پەیدا ببن
و پەرەبستێنن، ئەمەش ئەو شتەیە کە سەرنجی من ڕادەکێشێت.

جولیان بەگینی زیاتر
لەوەی چاوەڕوانی دەکەیت لەگەڵت هاوڕام. هاوڕام کە زۆرێک لە پرسیارە مێتافیزیکییە
کۆنەکان ئێستا زانایان بە باشترین ڕێگا لێیان نزیک بوونەتەوە و کارێکی ناوازە
دەکەیت کە دەڵێیت “بۆچی لەجێگای هیچ شت هەیە؟” یەکێک لەوانەیە. بەڵام
کاتێک دەڵێین، وەک ئەوەی تۆش وتت، ” ئەو پرسیارە فەلسەفییە سەرەکییانەی گەورە دەبن ئەوانەن کە لانە
بەجێ دەهێڵن ” شتێکمان لەبیر کردووە. پێم وایە تۆ بۆیە ئەوە دەڵێیت چونکە ڕێسایەک دەردەکەیت تێیدا
جیاکردنەوەی بنچینەیی ئەوەیە کە پرسیارە ئەزموونییەکان ئەوانەن کە وەڵام دەدرێنەوە
و پرسیارە نا-ئەزموونییەکان ئەوانەن کە وەڵام نادرێنەوە.

ناکۆکییەکەی من ئەوەیە کە دەڵێم
پرسیارە فەلسەفییە سەرەکییەکان ئەوانەن کە گەورە دەبن و لانە بەجێ ناهێڵن، ئەو
پرسیارە گرنگانەن کە لە کاتێکدا هەموو فاکتەکان لەبەرچاون بەڵام هێشتا بە
وەڵامنەدراوەیی دەمێننەوە. پرسیارە ئەخلاقییەکان نموونەی دیارن. هەرگیز هیچ
دۆزینەوەیەکی پشتئەستوور بە فاکت ناتوانێت پرسیارێکی هەڵە و ڕاست یەکلایی بکاتەوە.
بەڵام ئەوەش مانای ئەوە نییە کە پرسیارە ئەخلاقییەکان پرسیاری بەتاڵ و
زڕە-پرسیارن. دەتوانین باشتر بیریان لێ بکەینەوە و تەنانەت دەتوانین لەبەر ڕۆشنایی
فاکتە تازەکاندا گفتوگۆی بەرهەمدارتر بکەین. بۆ نموونە، لەو کاتەوەی زیاتر لەبارەی
هۆشی نا-مرۆڤیی-ەوە دەزانین، بۆچوونەکانمان لەبارەی ئەخلاقی پەیوەست بە
ئاژەڵەکانەوە گۆڕاوە.

ئەوەی کە بەشێوەی سوکایەتیی بە
ساینتیزم[6]  بانگ دەکرێت سوورە لەسەر ئەوەی کە ئەگەر
پرسیارێک نەچێتە چوارچێوەی چارەسەرە زانستییەکانەوە ئەوا بە هیچ شێوەیەک پرسیارێکی
گرنگ نییە. من دەڵێم ئەوە تایبەتمەندییەکی لە ڕیشەنەهاتووی ژیانی مرۆڤە کە
ڕووبەڕووی زۆرێک ئاریشە دەبینەوە کە بە زانست سۆراخیان ناکرێت، بەڵام لەگەڵیاندا
بکەوینە ململانێ، ئەوەندەی بتوانین بە باشترین شێوە لێیان تێبگەین و دەتوانین
ئەمەش بە وردیی و گرنگیی مێشکمانەوە بکەین.

بۆ من وادەردەکەوێت کە تۆ ئەمەت
قبووڵ نییە و بۆچوونە زانستییەکە لەبەرچاو دەگریت. ئەوە ڕاستە؟

لۆرانس کڕاوس لە
ڕاستیدا، زیاتر لەوەی چاوەڕوانی دەکەیت لەگەڵتدا هاوڕام. پێم وایە کە گەنگەشە
فەلسەفییەکان بەهۆی ڕێگەدان بە لێوردبوونەوە لە فاکتەکان دەتوانن لە زۆر ڕێگەی
گرنگەوە پڕۆسەی درووستکردنی بڕیار بەرهەمدار بکەن، بەڵام لە کۆتایدا تاکە سەرچاوەی
فاکتەکان لە ڕێگەی گەڕانی
ئەزموونییەوەیە. هەروەها، هاوڕام لەگەڵت کە ژمارەیەکی زۆر تایبەتمەندیی ژیانی مرۆڤ
هەن کە تێیاندا هەندێک ئاریشە هەن بڕیاری وەهایان پێویستە کە بەشێوەی زانستیی
سۆراخ ناکرێن. مرۆڤ و بابەتە مرۆییەکان هێندە ئاڵۆزن کە ئەقڵ و تەنانەت بەڵگەی
ئەزموونیی بە تەینا
ناتوانن چاوساغمان بن. وتوومە کە پێم وایە لویس کارۆڵ[7] ڕاستی
دەکرد کاتێک لەسەر زمانی ئالیس[8]  وە پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێویستە پێش نانی
بەیانی بڕوا بە چەندین شتی ئەستەم بهێنین. ئێمە هەموو ڕۆژێک بۆ ئەوەی بتوانین لە ناو جێگا بێینە دەرەوە ئەوە
دەکەین- لەوانەیە ئەوەی کە حەزمان بە کارەکەمانە یان هاوژینەکانمان خۆشدەوێت یان
خۆمان خۆشدەوێت.

ئەوەی کە لەوانەیە لەگەڵی هاوڕا نەبم
ئەو بەشەیە
کە دەڵێت ئەمە بەپێی کات ناگۆڕێت. ئەوەی کە ئەمڕۆ بەشێوەی زانستیی سۆراخ ناکرێت لەوانەیە
سبەینێ بکرێت. ئێمە نازانین
بیرۆکەکان لە کوێوە دێن، بەڵام ئەمە ئەوەیە کە گەشتی دۆزینەوەکان سەرنجڕاکێشتر
دەکات. پێشم وایە کە ئەو دۆزینەوانەی بە  فاکت پشتئەستوورن دەتوانن تەنانەت
پرسە ئەخلاقییەکانیش چارەسەر بکەن.

هاوڕەگەزبازیی بە نموونە وەربگرە. لەوانەیە
نووسراوە کۆنەکان بڵێن کە هاوڕەگەزبازیی “هەڵەیە”، بەڵام دۆزینەوە
زانستیەکانی هەمبەر دووبارەبوونەوەی ڕەفتارە هاوڕەگەزبازییەکان لە ناو ئەندامە
جیاوازەکانی جۆرێکدا پێمان دەڵێن کە ئەوە لەناو بەشێکی جێگیری کۆمەڵەکەدا بەتەواوی
سروشتییە و هیچ کاریگەرییەکی ڕوونی نەرێنیی پەیوەست بە پەرەسەندنی نییە.
بەدڵنیاییەوە ئەمە پێمان دەڵێت کە بە شێوەی بایۆلۆجی جێگیر کراوە، زیانبەخش نییە و
خۆماکیانە “هەڵە” نییە. لە ڕاستیدا، پێموایە کاتێک باسی ئەوەت کرد کە
توێژینەوەکانمان لەبارەی هۆشی نا-مرۆڤیی بۆچوونی ئێمەی لەبارەی ئەخلاقەوە گۆڕیوە،
لەم خاڵەدا لەبارەی کاریگەریی زانست هاوڕا بوویت.

دان بەوەدا دەنێم کە دڵخۆش بووم
کاتێک ئەوەم خوێندەوە کە تۆ دەڵێیت ” بۆچی لە جێگای هیچ شت هەیە؟”
پرسیارێکە زانایان بە باشترین شێوە لێی نزیکبوونەتەوە. بەڵام، لەم بارەدا، هەروەکو
وتوومە کە پرسیاری “بۆچی” لەڕاستیدا پرسیاری “چۆن” ە، ئایا
تۆش هاوڕایت کە هەموو پرسیارەکانی “بۆچی” هیچ مانایەکیان نییە چونە
گریمانەی “مەبەست”
دەکەن کە لەوانەیە بوونی نەبێت؟

جولیان بەگینی بێگومان
شتێکی گەوجانەیە کە بە ئەندازەیەکی زۆر ئەو شیمانەیە نادیدە بگیرێت کە ئەوەی ئێستا
وا دەردەکەوێت پرسێکی پشتئەستوور نەبێت بە فاکت لەوانەیە ڕۆژێک لە لایەن زانستەوە
وەڵام بدرێتەوە. بەڵام ئەوەش گرنگە گومانمان لە توانای زانست هەبێت ئاخۆ تا چ
ئاستێک دەتوانێت بڕواتە پێش. ئەگەر وا نەکەین ئەوا لەوانەیە زۆر بە خێرایی و
پێشوەختە ئاریشە فەلسەفییە گرنگەکان بکەینە زانستیی.

نموونەکەت لەبارەی هاوڕەگەزبازیی
تەواوە. هاوڕام لەگەڵت هۆکارە سەرەکییەکان بۆ بیرکردنەوە لەوەی کە هەڵەیە پەیوەستن
بە ڕێگا کۆنەکانی بیرکردنەوە. بەڵام بەو ڕێگایەی تۆ دەیڵێیت، لەبەرئەوەی زانست
پیشانی داوین کە ڕەفتاری هاوڕەگەزبازیی ” بەتەواویی سروشتییە”،
“هیچ کاریگەرییەکی ڕوونی نەرێنی پەیوەست بە پەرەسەندنی نییە”، “بە
شێوەی بایۆلۆجی جێگیر کراوە” و “زیانبەخش نییە” لەمەشەوە دەتوانین
بڵێین خۆماکیانە “هەڵە نییە”. بەڵام ئەمە فۆڕمەکانی پاساوی ئەخلاقیی و
زانستیی تێکەڵاو کردووە. هاوڕەگەزبازیی بەشێوەی ئەخلاقیی قبووڵکراوە بەڵام نەک
بەهۆی هۆکارە زانستییەکانەوە. ڕاست و هەڵە هەر وا بە ئاسانیی بابەتی
کاریگەرییەکانی پەرەسەندن و سروشتیبوون نین. بۆ نموونە، بانگەشەی ئەوە کراوە کە
دەستدرێکیی سێکسی هەم سروشتییە و هەم سوودی پەرەسەندنی هەیە. بەڵام ئەو کەسانەی
ئەو بانگەشەیان کردووە بە پەرۆشەوە جەختیان لەسەر ئەوە کردووەتەوە کە ئەمە مانای
ئەوە نییە ئەم کردارە ڕاست بێت – ئەو هەوڵانەی کە بەداخەوە ڕەخنەگران پشتگوێیان
خستوون. هەمان بانگەشە بۆ ناپاکیی (خیانەتی سێکسی) کراوە. ئەوەی کە زانست لەبارەی
سروشتیبوونی ڕەفتارە سێکسیە دیاریکراوەکان پێمان دەڵێت بیرکردنەوە ئەخلاقییەکان
دەوڵەمەند دەکات، بەڵام دەرەنجامەکان دیاری ناکات. پێویستە لەم بارەوە ڕوون بین.
ئەوەی کە قبووڵی بکەین لەوانەیە ڕۆژێک ئەم ئاریشانە لە لایەن زانایانەوە باشتر
وەڵام بدرێنەوە شتێکە و کردنیان بە بابەتی زانستیی بە شێوەی پێشوەختە شتێکی ترە.

لۆرانس کڕاوس جارێکی
تر، تەنها چەند جیاوازییەکی کەم لە نێوانماندا هەیە. ئێمە ئەقڵمان هەیە لەبەرئەوە
دەتوانێت  لە ژێر ناوی نەزمی کۆمەڵایەتیدا زاڵبێت بەسەر ژمارەیەکی جیاواز لە
خواستە بایۆلۆجیەکانی تر. لەگەڵ ئەوەشدا، پێم وایە کە زانست دەتوانێت دەستکاری
باوەڕە مۆڕاڵییەکانی ئێمە بکات یان دیاریان بکات. بۆ نموونە، ئەو ڕاستیەی کە
ناپاکیی فاکتێکی بایۆلۆجییە پێویستە بۆ هەر کەسێکی بیرکەرەوە تاوانبارکردنی
“ڕەها” ی ئەو کردەیە بگۆڕێت. زیاد لەوەش، ئەوەی کە زۆرێک لە باوەڕە
مۆڕاڵییەکان لە کۆمەڵگایەکەوە بۆ کۆمەڵگایەکی تر دەگۆڕێن مانای ئەوەیە کە فێردەکرێن
و لەبەرئەوە سەر بە هەرێمی سایکۆلۆجین. ئەوانەی تر زیاتر جیهانین، لەبەرئەوە
ئاڵۆزن- بابەتی نیورۆبایۆلۆجین. زۆر گەڕانەوە بۆ بڕیاری مۆڕاڵیی گریمانەی هەندێک
جۆر لە باوەڕی وەهمیانەیە بە ویستی ئازاد کە پێم وایە شتێکی ساویلکانەیە.

لێرەدا دەمەوێت باسەکە بگۆڕم. دان بەوەدا
دەنێم کە دڵخۆشم بەوەی تۆ هاوڕایت لەگەڵ ئەوەی “بۆچی لە جێگای هیچ شت
هەیە” پرسیارێکە بەباشترین شێوە لەلایەن زانایانەوە وەڵام دراوەتەوە. بەڵام
بە شێوەیەکی
گشتیتر بانگەشەی ئەوە دەکەم کە پرسیارە مانادارەکانی “بۆچی” لە ڕاستییدا
پرسیارەکانی “چۆن”ن. ئایا تۆ هاوڕایت؟

با نموونەیەکت بدەمێ تا شتەکان لە
میانی خۆیاندا دابنێم. ئەستێرەناس جۆهانس کیپلەر[9]  لە ساڵی ١٥٩٥ بانگەشەی وەڵامدانەوەی پرسیارێکی
گرنگی “بۆچی” کرد: بۆچی شەش هەسارە هەن؟ پێی وابوو وەڵامەکە لەناو پێنج
شکڵە پلاتۆ-ییەکان[10]
دایە کە دەتوانرێت ڕووەکانیان لە فرەلا[11] ئاساییەکان
پێکبهێنرێن- سێگۆشەکان، چوارگۆشەکان و هیتر- هەروەها دەتوانرێت بەهۆی گۆیەکانەوە
کە قەبارەیان لەگەڵ زیادبوونی ژمارەی ڕووەکان زیاد دەبێت، لە چێوە بگیرێن.
لەبەرئەوە ئەگەر ئەم گۆیانە، گریمانەی ئەوەی کرد، خوولگەکانی هەسارەکانیان
جیاکردەوە، لەوانەیە لە دوورییە ڕێژەییەکانیان لە خۆر و ژمارەیان وەک ئاشکراکردنی
ئەقڵی خودا تێبگەین، هەڵبەت بە هەستێکی قووڵ.

لەو کاتەدا “بۆچی” مانادار
بوو لەبەرئەوەی ماناکەی مەبەستی
گەردوونی ئاشکرا دەکرد. ئێستا، دەزانین کە پرسیارەکە بێمانایە. نەک تەنها دەزانین
شەش هەسارە نین، بەڵکو زیاد لەوەش، دەزانین کۆمەڵەی خۆری ئێمە تاقانە نییە و بە
شێوەیەکی زەروریی ئاسایی نییە. ئینجا پرسیارە گرنگەکە وای لێهات: ” چۆن
کۆمەڵەی خۆرەکەمان ئەو ژمارە هەسارانەی هەک کە بەو شێوە دابەش بوون کە بوون؟
” بۆ نموونە، لەوانەیە وەڵامی ئەم پرسیارە تیشک بخاتە سەر ئەگەری دۆزینەوەی
ژیان لە شوێنێکی تری گەردووندا. نەک تەنها “بۆچی” بووە بە
“چۆن” بەڵکو ئیتر “بۆچی” هیچ مانایەکی بەسوودی نییە، بە
لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە گریمانەی مەبەست دەکات کە بۆ ئەوە هیچ بەڵگەیەک لەئارادا
نییە.

جولیان بەگینی نازانم
ئەوە باشە یان خراپ بەڵام لە فەلسەفەدا شتێک بەناوی “تەنها” لەبارەی
جیاوازییە کەمەکانەوە نییە! بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی لەسەر بابەتە
ئەخلاقییەکان لەوانەیە زۆر لەیەک نزیک بووبین، با قسە لەسەر جیاوازییەکانمان
لەبارەی پرسیارەکانی “چۆن” و “بۆچی” بکەین.

جارێکی تر، لەگەڵ زۆرێکی ئەمەشدا
هاوڕام. بۆ نموونە، بەو ئارگومێنتە قایل نەکراوم کە دەڵێت هەرگیز هیچ ناکۆکییەک لە
نێوان ئایین و زانستدا نییە چونکە ئەوەی دواییان مامەڵە لەگەڵ پرسیارەکانی”
چۆن”دا دەکات و ئەوەی پێشەوە مامەڵە لەگەڵ پرسیارەکانی “بۆچی”دا
دەکات. ناتوانرێت ئەو دووانە وا بە ئاسانیی لەیەک جیابکرێنەوە. ئەگەر مەسیحییەک
بڵێت خودا لێکی دەداتەوە کە بۆچی بیگ بانگ هەبوو، ئەوا بەبێ گومان لەبارەی ڕۆڵی
خودا لە چۆنیەتی هاتنەبوونی گەردوونیش قسەی خۆی هەیە. بەڵام تا ئەو ئاستەش ناڕۆم
کە بڵێم تەنها دەتوانرێت بە
گونجاوی لە هەموو پرسیارەکانی “بۆچی”  وەک پرسیارەکانی ” چۆن
” تێبگەین. ڕوونترین نموونە لێرەدا کردەی مرۆڤە، کە تێیدا بە دەگمەن
لێکدانەوەی پێوست بەبێ پرسیارەکانی ” بۆچی ” دەست دەکەوێت. ئێمە بە
هۆکار شتەکان ئەنجام دەدەین.

زۆرێک لە فەیلەسوف و زانا پڕاکتیکییەکان
وەکو خەیاڵێکی قایلکەر وەسفی ئەمە دەکەن، بیرۆکەیەکی ناڕاست. دەڵێن لێکدانەوەی
ڕاستەقینە بۆ کردە مرۆییەکان کەوتووەتە ئاستی “چۆن”ەوە، بەتایبەت چۆن
مێشک زانیاریی وەردەگرێت، پڕۆسێسی دەکات و ئینجا کردە درووست دەکات.

بەڵام ئەگەر بمانەوێت بزانین بۆچی کەسێک قوربانیی بۆ کەسێکی نزیکی
داوە، وەڵامێکی ڕووتی نیورۆبایۆلۆجی تەواو نابێت. ڕاستییە تەواوەکە ئەوەیە بڵێیت
“بۆچی” یەکیش کاریگەر بووە: خۆشەویستیی. بێگومان خۆشەویستیی لە بنچینەدا
بەرهەمی داگیرساندنی نیوڕۆنەکان و دەردانی هۆڕمۆنەکانە. ئەوەی کە چۆن بۆچوونە
بایۆ-کیمیاییەکان و سایکۆلۆجییەکان بەیەکەوە دەگونجێن لوغزێکی دیارە و هەروەکو
وەلانانی ویستی ئازاد لەلایەن تۆوە پێشنیاری دەکات، گریمانە ساویلکەکانی ئێمە
لەبارەی ئازادیی مرۆڤ بە نزیکەیی بەبێ گومان هەڵەن. بەڵام هیچ هۆکارێکمان نییە بۆ
ئەوەی پێمان وا بێت ڕۆژێک زانست کردنی پرسیارەکانی “بۆچی” لەبارەی ئەو
کردانەی مرۆڤ کە وەڵامەکانیان شتی وەک خۆشەویستییە بکات بە شتێکی ناپێویست. یان
ئەوە شتێکی بێنرخی ڕۆمانتیکییە؟ هیچ هۆکارێک نییە بۆ ئەوەی کە تۆ بۆچی ئەم
گفتوگۆیە دەکەیت، هەر لەبەرئەوە دەیکەیت چونکە مێشکت بەو شێوەیە کاردەکات کە
دەیکات؟

لۆرانس کڕاوس باشە،
بێگومان من چێژ لە گفتوگۆیەکە وەردەگرم، بۆیەش وا دەردەکەوێت کە “بۆچی”
دەیکەم. لەگەڵ ئەوەشدا، دەزانم کە چێژەکەم لە پڕۆسەگەلی ئاڵۆزەوە دێت کە وا دەکات
مژۆڵبوون بە زمان و فەلسەفەوە چێژبەخش بێت. پێم وایە پێویستە پرسیارەکەت
هەڵبگێڕمەوە و بپرسم بۆچی (ئەگەر چاوپۆشی لە پرسیاری “بۆچی” بکەیت!) وا
بیردەکەیتەوە کە شتی وەک خۆشەویستی هەرگیز بۆ داگیرساندنی نیوڕۆنەکان و کارلێکە
بایۆ-کیمیاییەکان کەم نابێتەوە؟ ئەگەر ئەوە بابەتەکە نەبێت، ئەوا پێویستە شتێک
هەبێت زیاتر لە “مادەی فیزیکی” کە دەسەڵاتداربێت بەسەر ئاگاییمانەوە[12].
پێم وایە شتێک نییە پێشنیارێکی وەها بکات. بێگومان، بەهۆی پەرەسەندنی بایۆلۆجیەوە
پێشتر لە زۆرێک لە دەرکەوتەکانی قوربانیدان تێگەیشتووین. لە زۆر باردا قوربانیی بۆ
مانەوەی گروپێک یان نزیکێک شتێکی باشە. لەم بارەدا بۆ ئاکتی خۆنەویستانە، بۆ
هەندێک خەڵک بەشێوەی پەرەسەندن مانادارە، ئەگەر لە تێگەیشتنی بنەڕەتیدا
بڵاوبوونەوەی جینەکان بریتی بێت لە کردەی هاندەر. ئەمە بازێکی گەورە نییە لە
خەیاڵکردندا تا چاوەڕوانی ئەوە بکەین ڕۆژێک
بتوانین ئەو کردە کۆمەڵایەتییانە تێکبشکێنین و لەسەر ئاستی ماکڕۆ لێکۆڵینەوە بکەین
بۆ کارکێکە بایۆلۆجییەکان لە ئاستێکی مایکڕۆدا.

بە مانایەکی پڕاکتیکی پوخت دەکرێت
ئەنجامدانی ئەمە بە شێوەی هەژماریی لە داهاتوویەکی نزیکدا زۆر قوورس بێت، لەوانەیە
بۆ هەمیشەش بەو شێوەیە بێت، بەڵام هەموو ئەو شتەی لە بارەی گەردوونەوە دەیزانم وا
دەکات لە بەکارهێنانی وشەی هەمیشەدا توشی خەجڵین بم. بە جۆرێک، ئەوەی کە لەلایەن
یاساکانی فیزیاوە وەک شیمانە لانەبراوە حەتمییە. لەبەرئەوە، ئێستا من ناتوانم
خەیاڵی ئەوە بکەم بتوانم بە شێوەی هەژماریی جووڵەی تەنۆلکەکانی ناو ئەو ژوورە دیاری
بکەم کە تێیدا هەناسە دەدەم، لەبەرئەوە پێویستە چەندییەتیەکی تێکڕا وەربگرم و
ئامار بەکار بهێنم تاوەکو ڕەفتارە فیزیاییەکان هەژمار بکەم. بەڵام ڕۆژێک لە ڕۆژان،
کێ دەزانێت وادەبێت؟

جولیان بەگینی کێ
دەزانێت؟ بێگومان. هەر لەبەر ئەوەشە پێویستە فەلسەفە قبووڵی بکات کە لەوانەیە ڕۆێک
ببێت بە ناپێویست و زیادە. بەڵام پێویستە زانستیش ئەوە قبووڵ بکات کە لەوانەیە
سنوورێکی هەبێت.

پێم وانییە لە گەردووندا شتی زیاتر
لە شتی زانستە فیزیاییەکان هەبێت. بەڵام گومانم هەیە هەرگیز ڕەفتاری مرۆیی بەتەنها
لەلایەن فیزیا و زیندەوەرزانییەوە لێکبدرێتەوە. هەرچەندە ئێمە ڕێک لەو شتە درووست
بووین کە ئەستێرەکانی لێ درووست بووە، ئەو شتە بە شێوەیەکی هێندە ئاڵۆز خۆی
ڕێکخستووە کە شتی وەکو ئاگایی دەرکەوتوون کە ناتوانرێت تەنها بە لێکۆڵینەوە لە
پێکهاتە بنچینیەییەکانی وەک بۆزۆن[13] و
فێرمیۆنەکان[14]
بەتەواوی لێی تێبگەین. بە لایەنی کەمەوە  من پێم وایە ناتوانن. پێم خۆشە کە
فیزیکزانەکان هەوڵبدەن. بەڵام تا کاتێک سەردەکەون، پێم وایە پێویستە خۆیان بە دوور
بگرن لەو بانگەشانەی کە دەڵێن تاکە پرسیارە مانادارەکان پرسیارە زانستییەکانن و
تەواوی ئەوەی تر ژاوەژاوە. ئەگەر ئەوە ڕاست بووایە، ئەم گفتوگۆیەش ژاوەژاو
نەدەبوو؟

لۆرانس کڕاوس کەواتە
دەتوانین بە هاوڕاییەکی بنچینەیی کۆتایی پێبێنین. پێم وایە زۆرێک لە خەڵک پێیان
وایە زۆرێک لە گفتوگۆیەکانی من لە ژاوەژاوێک زیاتر نین، بەڵام لە هەر بارێکدا، لە
ڕاستیدا ئێمە وەڵامی ئەوە نازانین کە ئایا زانست وێنەیەکی تەواوی حەقیقەت دەستەبەر
دەکات یان نا، تا هەوڵ نەدەین وەڵامەکە نازانین. من و تۆ بەشێوەی بنچینەیی هاوڕاین
کە حەقیقەتی فیزیایی هەموو ئەوەیە کە هەیە، بەڵام تاکە جیاوازیمان لە ئاستی
گەشتبینیماندایە لەبارەی ئەوەی کە تا چەند دەتوانین بە شێوەیەکی کاریگەر و تەواو بەهۆی
میتۆدە زانستییەکانەوە لەوە تێبگەین. سەرسوڕمانی من بەهۆی ئەو بەرەوپیشچوونەوە
بەردەوام دەبێت کە شتێکی شیاوە لە سایەی کردنی پرسیارەکانی هەمبەر سروشت و
وەڵامدانەوەیان بە تاقیکردنەوە. پێم وایە تێگەیشتن لە ئەستێرەکان ئاسانترە لە
تێگەیشتن لە مرۆڤەکان، بەڵام ئەمە ئەو شتەیە کە پڕۆژەکە سەرنجڕاکێشتر دەکات.
نهێنییەکان ئەوانەن کە وا دەکەن ژیان شایەن بە ژیان بێت و ئەگەر ڕۆژێک بێت
 نەتوانین چیتر ئەو پرسیارە وەڵامدەرەوانە بدۆزینەوە کە هێشتا پێویستیان بە
وەڵامە و ئەو گرێکوێرانە بدۆزینەوە کە دەکرێت بکرێنەوە، خەمبار دەبم. ئەوەی
سەرسامم دەکات ئەوەیە کە چۆن بووین بە قوربانیی سەرکەوتنەکانی خۆمان، بە لایەنی
کەمەوە لە هەندێک بواردا. کاتێک باس دێتە سەر گەردوون وەکو گشتێک، لەوانەیە بە
شێوەیەکی ترسناک لە سنوورەکانی لێکۆڵینەوەی ئەزموونیی وەک ڕێپیشاندەرێک بۆ تێگەیشن
نزیک بووبینەوە. لە دوای ئەوە، پێویستە تەنها پشت بە ئایدیا باشەکان ببەستین،
ئەمەش هەمیشە زۆر قوورسە و کەمتر پشتپێبەستراوە.

سەرچاوە

https://www.theguardian.com/science/2012/sep/09/science-philosophy-debate-julian-baggini-lawrence-krauss?newsfeed=true


[1] – Julian Baggini

[2] – Lawrence Krauss

[3] – suffer from lab-coat envy

[4] – neurobiology

[5] – evolutionary biology

[6] – scientism

[7] – Lewis Carroll

[8] – Alice

[9] – Johannes Kepler

[10] – five Platonic solids

[11] – polygon

[12] – consciousness

[13] – bosons

[14]– fermions




گەردوونێکی دیزاینکراو؟

ستیڤن واینبێرگ
وەرگێڕانی  سەروەر محەمەد

داوام لێ کراوە تا ڕای خۆم بڵێم لەسەر ئەوەی کە ئایا گەردوون ئاماژەی وەها دەخاتە ڕوو کە دیزاین کرابێت. نازانم چۆن دەکرێت قسە لەسەر ئەوە بکرێت بەبێ ئەوەی لانیکەم هەندێک ئایدیای ناڕوونمان لەبارەی ئەوەوە هەبێت کە ئایا دەبێت دیزاینەر چۆن بێت؟ دەتوانرێت هەر گەردوونێکی شیاو وەکو کاری هەندێک جۆر لە دیزاینەر ڕوونبکرێتەوە. تەنانەت گەردوونێک کە تەواو بێسەروبەرە، هیچ یاسا و ڕێسایەکی تێدا نییە، دەکرێت وا دابنرێت کە لەلایەن گەمژەیەکەوە دیزاین کراوە.

ئەو پرسیارەی کە وای دەبینم شایەنی وەڵامدانەوەیە، یان لەوانەیە وەڵامدانەوەی ئەستەم نەبێت، ئەوەیە کە ئایا گەردوون ئاماژەی وەها پیشان دەدات کە لەلایەن خودایەکی نزیک لە خودای ئایینە کۆنە تاک خوداکان دیزاین کرابێت- نەک ڕێک ئەو فیگەرەی سەر بنمیچی کڵێسای سستین Sistine Chapel، بەڵام جۆرێکی لە مرۆڤچوو، جۆریک لە زیرەکیی، جۆرێک لەوەی گەردوونی درووست کردبێت و جۆرە بایەخێکی تایبەتیی بە ژیان بدات، بەتایبەت بە ژیانی مرۆڤ. وای دەبینم ئەمە ئەو ئایدیایەی هەمبەر دیزاینەر نییە کە زۆرێک لەوانەی ئێرە هەڵیان گرتووە. لەوانەیە پێم بڵێیت کە تۆ بیر لە شتێکی زۆر ئابستراکتتر دەکەیتەوە، جۆرە هێزێکی خاوەن نەزم و هارمۆنیی گەردوونیی، وەک ئەوەی ئاینشتایین بیری لێدەکردەوە. تۆ ئازادی وا بیربکەیتەوە، بەڵام جگە لە جۆرێک لە خۆڵکردنە چاوی خەڵک، نازانم بۆ وشەی “دیزاینەر” یان “خودا” بەکاردەهێنیت.

ڕوون بوو کە جیهان لەلایەن جۆریک لە زیرەکییەوە دیزاین کراوە. ئەگەرنا چ شتێکی تر بەرپرسە لە ئاگر، باران و هەورەبروسکە و زەمین لەرزە؟ لەسەرو هەمووشیانەوە، توانا ناوازەکانی شتە زیندووەکان ئاماژەدان بوو بە بەدیهێنەرێک کە بایەخێکی تایبەتی بە ژیان دەدا. ئێستا ئێمە بەهۆی ئەو هێزە فیزیاییانەی کە لەژێر یاسا نا-مۆرڤییەکاندا کاردەکەن لە زۆرێک لەو شتانە تێگەیشتووین. هێشتا بنەڕەتیترین یاساکان نازانین، ناتوانیت هەژماری هەموو ئەو دەرەنجامانە بکەیت کە لەو یاسایانە دەکەونەوە کە دەیانزانین. تێگەیشتن لە مێشکی مرۆڤ بەشێوەیەکی ناوازە قوورسە بەڵام کەشوهەواش هەر وایە. ناتوانین پێشبینیی ئەوە بکەین کە دوای مانگێک باران دەبارێت یان نا، بەڵام ئەو یاسایانە دەزانین کە فەرمانڕەوان بەسەر بارانەوە، هەرچەندە ناتوانین هەموو کات هەژماری دەرەنجامەکانیان بکەین. وای دەبینم مێشکی مرۆڤیش هەروەکو کەشوهەوا وایە کە وەکو دەرەنجامێکی یاسا نا-مرۆڤییەکانی کارا لەسەر ملیاران ساڵ لە دەرەوەی  تێگەیشتنی ئێمە دەمێنێتەوە.

وا دەرناکەوێت هیچ شتێک لە دەرەوەی ئەم نەزمە سروشتییە هەبێت، هیچ پەڕجۆیەک. وای دەبینم لە ئێستادا زۆرێک لە ئایینناسەکان بە قسەکردن لەسەر پەڕجۆ توشی شەرمەزاریی دەبن، بەڵام بڕوا گەورە تاک خوداییەکان لەسەر چیرۆکە پەڕجۆواویەکان بیناکراون- دەوەنە گڕگرتووەکە، قەبرە بەتاڵەکە، فریشتەیەک قورئان بۆ موحەمەد دادەبەزێنێت- هەندێک لەو بڕوایانە دەڵێن کە پەڕجۆکان ئێستاش بەردەوامن. بۆ من، بەڵگە بۆ هەموو ئەو پەڕجۆیانە بەشێوەیەکی بەرچاو لاوازترە لە بەڵگە بۆ [ناوکە]یەکبوونی سارد، بڕواشم بە [ناوکە]یەکبوونی سارد نییە. لە سەروی هەموو ئەمەشەوە، ئێستا ئێمە دەزانین کە تەنانەت مرۆڤەکان دەرەنجامی ئەو هەڵبژاردنە سروشتیەن کە کارایە بەسەر ملیۆنان ساڵی وەچەخستنەوە و خواردنەوە.

وا مەزندە دەکەم ئەگەر لە شوێنێکدا جێدەستی دیزاینەر ببینین ئەوا لە ڕێسا بنچینەییەکاندا دەبێت، کۆتا یاساکانی سروشت، کتێبی یاساکان کە فەرمانڕەوانە بەسەر هەموو دیاردە سروشتییەکان. هێشتا کۆتا یاساکان نازانین، بەڵام ئەوەندەی توانیومانە بزانین ئەوەیە کە ئەو یاسایانە تەواو نا-مرۆڤیین و هیچ ڕۆڵێکی تایبەت بە ژیان لەخۆیان ناگرن. هیچ هێزێک بۆ ژیان نییە. وەکو ڕیچارد فاینمان وتوویەتی، کاتێک تەماشای گەردوون دەکەیت و لە یاساکانی تێدەگەیت، تەواوی ئەو تیۆرییەی کە وەکو سەکۆیەک بۆ خودا ڕێکخراوە تا لێیەوە تەماشای کێشمەکێشمی چاکە و خراپەی مرۆڤ بکات ناتەواو دەردەکەوێت.

ڕاستە، کاتێک میکانیکی کوانتەم تازە بوو، هەندێک لە فیزیکزانان پێیان وابوو کە جارێکی تر مرۆڤ دەخاتەوە سەر ڕێگاکە، لەبەرئەوەی ڕێساکانی میکانیکی کوانتەم پێمان دەڵێن کە چۆن ئەو ئەگەرانەی دەرەنجامە جیاوازەکان هەژمار بکەین کە لەوانەیە بەهۆی چاودێریی مرۆڤەوە بدۆزرێنەوە. بەڵام، چل ساڵ لەمەوپش، بەهۆی کارەکانی هیو ئێڤێرێت (Hugh Everett) خواستی ئەو فیزیکزانانەی کە زۆر بە قووڵی لەبارەی ئەم شتانەوە بیردەکەنەوە بۆ دووبارە فۆرمولەکردنەوەی میکانیکی کوانتەم بوو بە ڕێگایەکی تەواو بابەتیی، لەگەڵیدا چاودێرەکان ڕێک وەکو هەر شتێکی تر مامەڵەیان لەگەڵ کرا. نازانم ئاخۆ ئەم پڕۆگرامە هێشتا بەتەواوی سەرکەوتنی بەدەست هێناوە یان نا، بەڵام پێم وایە سەرکەوتوو دەبێت.

پێویستە دان بەوەدا بنێم کە تەنانەت ئەگەر فیزیکزانەکانیش تا ئەوپەڕی توانای خۆیان بڕۆن، تەنانەت ئەگەرکۆتا تیۆریمان هەبێت، هێشتا وێنەیەکی تەواو قایلکەری گەردوونمان نابێت، چونکە هێشتا پرسیاری “بۆچی” دەمێنێت تا وەڵامی بدەینەوە. بۆچی ئەم تیۆرییە، لەبری جۆرێکی تر لە تیۆریی؟ بۆ نموونە، بۆچی جیهان بە میکانیکی کوانتەم لێکدراوەتەوە؟ میکانیکی کوانتەم بەشێکە لە فیزیای ئێستامان کە وا دیارە لە دەست هەر تیۆرییەکی داهاتوو بە سەلامەتی ڕزگاری دەبێت، بەڵام شتێکی حەتمیی لۆجیکیی لەبارەی میکانیکی کوانتەمەوە لەئارادا نییە، من دەتوانم وێنای گەردوونێک بکەم کە میکانیکی نیۆتن-یی فەرمانڕەوایی دەکات. لەبەرئەوە وا دەردەکەوێت کە نهێنیەکی سادەنەکراوە هەبێت کە بە زانست  ئاشکرا ناکرێت.

بەڵام تیۆرییە ئایینییەکانی هەمبەر دیزاینیش هەمان کێشەیان هەیە. یان ئەوەتا مەبەستت لە خودا یان دیزاینەر شتێکی دیاریکراوە یان مەبەستت ئەوە نییە. ئەگەر مەبەستت ئەوە نییە، دەی باس لە چی دەکەین؟ ئەگەر مەبەستت لە خودا یان دیزاینەر شتێکی دیاریکراوە، ئەگەر بۆ نموونە بڕوات بە خودایەک هەیە کە بەپەرۆشە یان خۆشەویستی دەکات، یان زیرەکە یان هەوەسبازە ئەوا هێشتا پێویستە ڕووبەڕووی پرسیاری “بۆچی” ببیتەوە. لەوانەیە ئایینێک بڵێت گەردوون لەلایەن ئەو جۆرە خودایەوە فەرمانڕەوایی دەکرێت، لەبری هەر جۆرە خودایەکی تر، لەوانەیە بۆ ئەو بڕوایە بەڵگە پێشکەش بکات، بەڵام ناتوانێ لێکی بداتەوە کە بۆچی دەبێت بەو شێوەیە بێت.

لەم بارەدا، بۆ من وا دەردەکەوێت کە فیزیا توانایەکی باشتری هەیە بۆ ئەوەی لێکدانەوەیەکی نیمچە قایلکەرمان بداتێ لەبارەی جیهان لە چاو ئەو توانایەی ئایین بۆ هەمیشە دەیبێت، چونکە هەرچەندە فیزیکزانان ناتوانن لێکی بدەنەوە کە بۆچی یاساکانی سروشت بەو شێوەیەن کە هەن و شتێکی تەواو جیاواز نین، بەڵام بە لایەنی کەمەوە لەوانەیە بتوانین لێکی بدەینەوە کە بۆچی بە ئاستەم جیاواز نین. بۆ نموونە، هەرگیز کەس نەیتوانیوە بیر لە جێگرەوەیەکی گونجاوی لۆجیکیی بۆ میکانیکی کوانتەم بکاتەوە کە تەنها بە ئاستەم جیاواز بێت. کاتێک هەوڵدەدەیت گۆڕانکاریی بچووک لە میکانیکی کوانتەمدا ئەنجام بدەیت، ئەوا دەگەیت بە جۆرە تیۆرییەک کە ئەگەری سالب و بێمانایی لۆجیکیی تێدان. کاتێک میکانیکی کوانتەم لەگەڵ ڕێژەیی کۆدەکەیتەوە هێزە لۆجیکییەکەی کەمدەکەیتەوە. دەبینیت کە مەگەر تیۆرییەکە ڕێک بە ڕێگا ڕاستەکە ڕێکبخەیت ئەگەرنا توشی بێمانایی دەبیت، وەکو هاتنی ئەنجام پێش هۆ، یان ئەگەرە بێسنوورەکان. لە لایەکی ترەوە، وا دەردەکەوێت تیۆرییە ئایینییەکان زۆر نوشتۆک (نەرم و گونجاو) بن، هیچ شتێک ڕێگە لە دەستێوەردانی هەر جۆرە خودایەک ناکات کە تۆ وێنای بکەیت.

ئێستا، بۆ من ئەوە کێشەکە چارەسەر ناکات کە بڵێیت ئێمە لەو بڕەی لە بارەی ڕێسا بنچینەییەکانی زانست دەیزانین ناتوانین [جێ]دەستی دیزاینەرێک ببینین. لەوانەیە وابێت، هەرچەندە ئەم ڕێسایانە بە ڕوونیی ئاماژە بە ژیان ناکەن، یان بەتایبەتتر ژیانی مرۆڤ، لەگەڵ ئەوەشدا وەستایانە دیزاین کراون بۆ هێنانەکایەی ژیان.

هەندێک لە فیزیکزانان وتوویانە کە نەگۆڕە دیاریکراوەکانی سروشت نرخێکیان هەیە کە وا دەردەکەوێت بە شێوەیەکی نهێنیئامێز ڕێکخراون تا ڕێک ئەو نرخەیان هەبێت کە ڕێگە بە شیمانەی ژیان بدەن، بە ڕێگایەک کە تەنها دەتوانرێت بەهۆی دەستێوەردانی دیزاینەرێکەوە لێکبدرێتەوە کە بایەخی تایبەتی بۆ ژیان هەیە. ئەو جۆرە نموونە گریمانەکراوانەی ڕێکخستن سەرنجی من ڕاناکێشن. بۆ نموونە، یەکێک لەو نموونانەی ڕێکخستن کە زۆرترین جار خراوەتە بەر باس پەیوەندی بە سیفەتێکی ناوکی ئەتۆمی کاربۆنەوە هەیە. زۆرینەی مادەی بەجێماو لە خوولەکە سەرەتاکانی گەردوون بریتی بووە لە هایدرۆجین و هیلیۆم، بە نزیکەیی هیچکام لە توخمە قوورسەکانی وەک کاربۆن، نایترۆجین و ئۆکسجینی، کە وا دەردەکەوێت پێویستبن بۆ ژیان، تێدا نەبووە. ئەو تووخمە قوورسانەی کە لەسەر زەوی هەن سەدان ملیۆن ساڵ دواتر لە نەوەی یەکەمی ئەستێرەکاندا درووست بوون و دواتر بە ناو ئەو گازەی نێو ئەستێرەکاندا بڵاو بووەتەوە کە لە کۆتاییدا کۆمەڵە خۆرەکەی ئێمەی لێ درووست بووە.

یەکەم هەنگاو لە زنجیرەی کارلێکە ناوکییەکاندا کە لە ئەستێرەکانی زوودا تووخمە قوورسەکانی درووست کردووە ئاسایی درووستبوونی ناوکی کاربۆنە لە سێ ناوکی هیلیۆم. لە دۆخە ئاساییەکەیدا (دۆخی نزمترین وزە)  لە بەیەکداکێشانەکانی سێ ناوکی هیلیۆمدا، چانسێکی شایەن بە پشتگوێخستن هەیە بۆ درووستبوونی ناوکی کاربۆن، بەڵام ئەگەر ناوکی کاربۆن بیتوانیبا لە دۆخێکی تیشکدەردا بە وزەی نزیکە ٧ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو وزەی دۆخی ئاسایی هەبووایە، ئەوا درووستبوونی بڕێکی بەرچاو لە کاربۆن لە ئەستێرەکاندا گونجاوە، لەگەڵ وزەی سێ ناوکی هیلیۆم یەکی دەگرتەوە، بەڵام نەک ٧.٧ ملیۆن ئیلیکترۆن ڤۆڵت زیاتر لە دۆخی ئاسایی (بە کۆمەڵێک هۆکار کە دواتر باسدەکرێن).

لە ناو ئەستێرەکاندا لە سێ ناوکی هیلیۆمەوە درووستبوونی دۆخی تیشکدەری ناوکێکی کاربۆن ئاسانە. دوای ئەوە، کێشەیەک نایەتە ڕێگای درووستبوونی کاربۆنی ئاسایی؛ ناوکی کاربۆن لە دۆخە تیشکدەرییەکەیدا لەخۆوە ڕووناکیی دەردەدات و دەبێت بە کاربۆن لە دۆخی نا-تیشکدەریدا، ئەو دۆخەی کە لەسەر زەوی هەیە. خاڵی گرنگ لە درووستبوونی کاربۆندا بوونی دۆخی تیشکدەرە کە دەکرێت لە بەیەکداکێشانی سێ ناوکی هیلیۆمەوە درووست ببێت.

لە ڕاستیدا، بە شێوەی تاقیکردنەوە وا ناسراوە کە ڕێک ئەو جۆرە لە دۆخی تیشکدەری هەیە، بە وزەی ٧.٦٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو دۆخی ئاساییەوە. لە یەکەم بەرکەوتندا لەوانەیە ئەمە تەواو شلۆق دەربکەوێت؛ وزەی ئەم دۆخە تیشکدەرەی کاربۆن تەنها بە بڕی ٠.٠٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت کەمی هێناوە تا هێندە بەرز بێت ڕێگە بە درووستبوونی کاربۆن نەدات (لەوەشەوە درووستبوونی ئێمە)، کە کەمترە لە ١% ی ٧.٦٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت. لەوانەیە وا دەربکەوێت کە نەگۆڕەکانی گەردوون کە سیفەتەکانی هەموو ناوکەکانیان لەسەر بەندە زۆر بە وریاییەوە ڕێکخرابن تا ژیان بکەنە شتێکی شیاو.

ئەگەر زۆر وردتر سەیری بکەیت، دەبینیت لێرەدا ڕێکخستنی نەگۆڕەکانی سروشت زۆر باش دەرناکەون. دەبێت ئەو هۆکارە لەبەرچاو بگرین کە بۆچی درووستبوونی کاربۆن لەناو ئەستێرەکاندا پێویستی بە بوونی دۆخی تیشکدەری کاربۆن هەیە بە وزەیەکەوە کە زیاتر نەبێت لە ٧.٧ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو وزەی دۆخی ئاسایی. هۆکارەکە ئەوەیە کە لە ڕاستیدا ناوکەکانی کاربۆن لەم دۆخەدا بە پڕۆسەیەکی دوو-هەنگاو درووست بوون: یەکەم، دوو ناوکی هیلیۆم یەکدەگرن بۆ درووستکردنی ناوکی ناجێگیری ئایزۆتۆپێکی بێریلیۆم، بێریلیۆم ٨، کە هەندێک جار، پیش ئەوەی هەڵبوەشێت، ناوکێکی تری هیلیۆم دەگرێت و ناوکی کاربۆن لە دۆخی تیشکدەردا درووست دەکات، کە دواتر بە تیشکدانەوە دەبێتەوە بە کاربۆنی ئاسایی. تێکڕای وزەی ناوکی بێریلیۆم ٨ و ناوکی هیلیۆم لە حاڵەتی وەستاویدا بریتییە لە ٧.٤ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لە سەرو وزەی دۆخی ئاسایی ناوکی کاربۆن؛ لەبەرئەوە ئەگەر وزەی دۆخی تیشکدەری کاربۆن زیاتر بووایە لە ٧.٧ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت ئەوا تەنها دەیتوانی لە بەیەکداکێشانی نێوان ناوکی هیلیۆم و ناوکی بێریلیۆم ٨ درووست ببێت ئەگەر وزەی جووڵەی ئەو دوو ناوکە لانیکەم ٠.٣ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت بووایە- وزەیەک کە لە پلەی گەرمای ناو ئەستێرەکاندا ئەستەمە.

بەم جۆرە، ئەو شتە گرنگەی کاردەکاتە سەر درووستبوونی کاربۆن لە ئەستێرەکاندا وزەی ٧.٦٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵتی دۆخی تیشکدەری کاربۆن لە سەرو دۆخی ئاساییەوە نییە، بەڵکو ئەو ٠.٢٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵتەی دۆخی تیشکدەرە، پێکهاتەیەکی ناجێگیری ناوکی بێریلیۆم ٨ و ناوکێکی هیلیۆمە، لە سەرو وزەی ئەو ناوکانە لە حاڵەتی وەستاویدا. ئەم وزەیە بە بڕی ٠.٠٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت/ ٠.٢٥ ملیۆن ئەلیکترۆن ڤۆڵت لەوە ڕزگاری بووە بڕێکی ئەوەندە گەورە بێت ڕێگە بە درووستبوونی کاربۆن نەدات، یان بە مانایەکی تر ٢٠%، کە بە هیچ شێوەیەک بە شلۆق دانانرێت.

ئەم دەرەنجامە لە هەمبەر ئەو وانانەی کە دەبێت لە درووستبوونی کاربۆنەوە فێریان ببین هەندێک جێگای مشتومڕە. لە هەر حاڵێکدا، نەگۆڕێک هەیە کە وا دەردەکەوێت نرخەکەی لە قازانجی ئێمە نایابانە ڕێکخرابێت. ئەویش چڕی وزەی فەزای بەتاڵە، بە نەگۆڕی گەردوونیش ناسراوە. دەکرا هەر نرخێکی هەبێت، بەڵام لە ڕێسا یەکەمییەکانەوە یەکێک وا مەزندە دەکات کە ئەم نەگۆڕە پێویستە زۆر گەورە بێت، هەروەها دەکرێت موجەب یان سالب بێت. ئەگەر گەورە و موجەب بێت، ئەوا نەگۆڕی گەردوونیی وەکو هێزی دوورخەرەوە کاردەکات کە لەگەڵ دووریی زیاد دەکات، هێزێک کە لە گەردوونی سەرەتاییدا ڕێگریی لە تۆپەڵبوونی مادە دەکرد، واتە ڕێگریی لەو پڕۆسەیە دەکرد کە هەنگاوی یەکەم بووە لە درووستبوونی گەلەستێرەکان، ئەستێرەکان، هەسارەکان و خەڵک. ئەگەر گەورە و سالب بێت، نەگۆڕی گەردوونیی وەکو هێزێکی ڕاکێشەر کاردەکات و لەگەڵ دووریی زیاد دەبێت، هێزێک کە هەر زوو فراوانبوونی گەردوونی پێچەوانە دەکردەوە و دەبووە هۆی تێکڕمانی، کاتێکی بۆ پەرەسەندنی ژیان نەدەهێشتەوە. لە ڕاستیدا، چاودێریە ئەستێرەناسیەکان پیشانی دەدەن کە نەگۆڕی گەردوونیی زۆر بچووکە، زۆر بچووکتر لەوەی لە ڕێسا یەکەمییەکانەوە مەزندە بکرێت.

هێشتا زۆر زووە بڕیار لەسەر ئەوە بدەین کە ئایا هەندێک ڕێسای بنچینەیی هەن کە بتوانن ئەوە لێک بدەنەوە کە بۆچی پێویستە نەگۆڕی گەردوونیی ئەوەندە بچووک بێت یان نا. بەڵام تەنانەت ئەگەر ئەو جۆرە ڕێسایانەش نەبن، بەرەوپێشچوونە تازەکان لە گەردوونناسیدا شیمانەی لێکدانەوەیەک پێشکەش دەکەن کە بۆچی نرخە هەژمارکراوەکانی نەگۆڕی گەردوونیی و نەگۆڕە فیزیاییەکانی تر لە قازانجی دەرکەوتنی ژیانی زیرەکدان. بەپێی تیۆرییەکانی “هەڵاوسانی بێسەروبەر”  ی ئەندرێ لیندێ (Andrei Linde) و ئەوانی تر، هەوری فراوانبووی ملیاران گەلەستێرە کە ئێمە پێی دەڵێین بیگ بانگ لەوانەیە تەنها پارچەیەکی گەردوونێکی زۆر گەورەتر بێت کە لەناویدا هەمیشە بیگ بانگەکان درووست دەبن، لە هەر دانەیەکیاندا نەگۆڕە بنچینەییەکان نرخی جیاوازیان هەیە.

لە هەر وێنەیەکی وەهادا، کە تێیدا گەردوون لە چەند بەشێک پێکدێت و هەر بەشێکیش نرخی جیاوازی بۆ ئەوانەی ئێمە پێیان دەڵێین نەگۆڕەکانی گەردوون هەن، ئەوا هیچ ئاریشەیەک لەبەردەم تێگەیشتنی ئەوەدا نابێت کە بۆچی ئەم نەگۆڕانە نرخێکیان هەیە کە لە قازانجی ژیانی زیرەکدایە. ژمارەیەکی هێجگار زۆر بیگ بانگ دەبن کە تێیاندا نەگۆڕەکانی سروشت نرخێکیان دەبێت کە لە قازانجی ژیان نابێت،  ژمارەیەکی هێجگار کەمتر دەبن کە ژیان تێیاندا شیاوە. لەم بارەدا پێویست ناکات داوا لە خودایەکی چاکەکار بکەیت ئەوەمان بۆ لێکبداتەوە کە بۆچی ئێمە لە یەکێک لەو بەشانەی گەردوونداین کە ژیان تێیدا شیاوە: لە هەموو ئەو بەشانەی تری گەردووندا کەسێک نییە ئەم پرسیارە بکات. ئەگەر هەر تیۆرییەکی ئەم جۆرە گشتییە وەڕاست گەڕێت، ئەو کاتە ئەگەر بڵێین نەگۆڕەکانی سروشت لەلایەن دیزاینەرێکی چاکەکارەوە ڕێکخراون وەک ئەوە دەبێت بڵێین، ” ئەرێ شتێکی نایاب نییە کە خودا ئێمەی لەسەر زەوی داناوە، کە تێیدا ئاو هەیە، هەوا هەیە، کێشکردن هەیە و پلەی گەرمیی زۆر گونجاوە، لەبری ئەوەی بمانخاتە سەر هەندێک شوێنی ناخۆشی وەک هەسارەی عەتارد یان پلۆتۆ؟” لە کوێی تر لە ناو کۆمەڵەی خۆردا دەمانتوانی پەرەبستێنین جگە لەسەر زەوی؟

بەڵگەهێنانەوەی لەم شیوەیە پێی دەوترێت “ئەنسۆرپیک” (anthropic). هەندێک جار تەنها مانای ئەوەیە کە یاساکانی سروشت ئەوەن کە هەن لەبەرئەوەیە کە ئێمە دەتوانین هەبین، بەبێ هیچ لێکدانەوەیەکی زیاتر. بۆ من، هەندێک جار ئەمە زیاتر لە قسەی قۆڕ و بێمانای نادیاردەچێت. لە لایەکی ترەوە، ئەگەر هەر بەڕاستی ژمارەیەکی زۆر لە جیهان هەن کە تێیاندا هەندێک لە نەگۆڕ نرخی جیاواز وەردەگرن، ئەوا لێکدانەوەی ئەنسرۆپیکی لە هەمبەر ئەوەی کە بۆچی لە جیهانەکەماندا نرخی ئەو نەگۆڕانە لە قازانجی ژیاندایە هەر وەکو لێکدانەوەی ئەوەی کە بۆچی ئێمە لەبری عەتارد و پلۆتۆ لەسەر زەوی دەژین، لێکدانەوەیەکی درووستە. نرخی ڕاستەقینەی نەگۆڕی گەردوونیی، ئەوەی کە بەم دواییانە لە چاودێریەکانی جووڵەی سوپەرنوڤا دوورەکانەوە هەژمار کراوە، بە نزیکەیی ئەوەیە کە تۆ لەم جۆرە ئاڕگومێنتەوە چاوەڕوانی دەکەیت: بە نزیکەیی ئەوەندە بچووکە تا زۆر کارنەکاتە سەر درووستبوونی گەلەستێرەکان. بەڵام هێشتا تەواو لەبارەی فیزیاوە نازانین تا پێمان بڵێت کە ئایا بەشی تری گەردوون هەن تێیاندا ئەو شتە هەبن کە ئاسایی پێیان دەڵێین نەگۆڕی فیزیا و بەڕاستی نرخی جیاواز وەربگرن یان نا. ئەمە پرسیارێکی بێهیواکەر نییە؛ کاتێک بەبەراورد بە ئێستا زیاترمان لە بارەی تیۆریی کێشکردنی کوانتەمیی زانی وەڵامی ئەو پرسیارەش دەزانین.

ئەگەر ژیان لەوە باشتر بووایە کە بتوانرێت لەسەر بنەمای تر چاوەڕوانی لێ بکرێت، ئەمە دەبوو بە بەڵگە لەسەر خودایەکی چاکەکار. بۆ بڕیاردان لەسەر ئەمە، پێویستە ئەوەمان لەیاد بێت کە بەهۆی هەڵبژاردنی سروشتیەوە توانایەکی دیاریکراو بۆ چێژ بە ئاسانیی پەرەی سەندووە، وەک هاندەرێک بۆ ئەو زیندەوەرانەی پێویستان بە خواردن و وەچەخستنەوە هەیە بۆ ئەوەی بەردەوامیی بە جینەکانیان بدەن. پێناچێت هەڵبژاردنی سروشتیی لەسەر هەر هەسارەیەکی تر ئەو جۆرە زیندەوەرانە درووست بکات کە تەواو بەختەوەرن بەوەی ئەو وچان و توانایەیان هەبێت کاری زانستیی بکەن و بەشێوەیەکی ئابستراکت بیر بکەنەوە، بەڵام نموونەی ئەوەی ئێمە کە لەلایەن پەرەسەندنەوە درووست کراوە زۆر ئالیگرانەیە، بەو ڕاستیەی کە تەنها لەو بارە بەختەوەرانەدایە کە کەسێک هەیە بیر لە دیزاینی گەردوونیی دەکاتەوە. ئەستێرەناسان بەمە دەڵێن کاریگەریی هەڵبژاردن ( selection effect).

گەردوون گەلێک گەورەیە، لەوانەیە بێنسوور بێت، لەبەرئەوە نابێت شتێکی سەرسوڕهێن بێت کە، لە نێوان ژمارەیەکی هێجگار زۆر هەسارەدا کە لەوانەیە زۆرێکیان تەنها پشتگیریی ژیانی نازیرەک بکەن و لە هەمان کاتدا ژمارەیەکی لەوە زۆر تر پشتگیری هیچ جۆرە ژیانێک نەکەن، ژمارەیەکی کەم هەن کە بوونەوەری زیندوو لەسەریان هەن توانای بیرکردنەوەیان لەبارەی گەردوون هەیە، واتە وەک ئەوەی ئێمە لێرە دەیکەین. ڕۆژنامەوانێک کە دیاریکراوە تا چاوپێکەوتن لەگەڵ ئەو کەسانە بکات کە یانسیبیان بردووەتەوە لەوانەیە وا هەست بکات هەندێک چاودێریی خودایی تایبەت کاری بۆ کردوون، بەڵام پێویستە ئەوەی لەبیر بێت کە ژمارەیەکی هێجگار زۆرتر لەو کەسانە هەبوون کە یاری یانسیبیان کردووە و ئەو چاوپێکەوتنی لەگەڵدا ئەنجام نەداون چونکە  هیچ یانسیبێکیان نەبردۆتەوە. بەم جۆرە، بۆ ئەوەی بڕیار لەسەر ئەوە بدەیت کە ئایا ژیانی ئێمە بەڵگەیە بۆ خودایەکی چاکەکار یان نا، تەنها ئەوە بەس نییە پرسیار بکەین کە ئایا، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی لە بارەی هەڵبژاردنی سروشتیەوە دەیزانین، ژیان باشترە لەوەی لە هەر بارێکدا چاوەڕێ بکرێت یان نا، بەڵکو پێویستە ئەو ئالیگەرییەش لەبەرچاو بگرین کە لەلایەن ئەو ڕاستییەوە دەرخراوە کە ئەوە ئێمەین کە بیر لەو کێشەیە دەکەینەوە.

ئەوە پرسیارێکە کە هەرکەسێک پێویستە خۆی وەڵامی بداتەوە، فیزیکزان بیت یان نەبیت هیچ لە بارودۆخەکە ناگۆڕێت، لەبەرئەوە پێویستە من لە ئەزموونی خۆمەوە قسە بکەم. ژیانم گەلێک بە دڵخۆشیی بردۆتە سەر، لەوانەیە ٩٩.٩٩% ی دڵخۆشیی مرۆڤ، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، دایکێکم بینی بەهۆی شێرپەنجەوە بە ئازارەوە مرد، کەسایەتی باوکێک بەهۆی نەخۆشی ئەلزەهایمەرەوە لەبەین چوو، ژمارەیەکی زۆر لە بن ئامۆزاو بن-بن ئامۆزا لە هۆڵۆکۆستدا کوژران. ئاماژەکانی خودایەکی چاکەکار بە ئەندازەیەکی زۆر نادیارن.

هەمیشە بەربڵاویی خراپە و پەژارە ئەو کەسانەی نیگەران کردووە کە بڕوایان بە خودایەک هەیە کە چاکەکارە و توانای بێسنوورە. هەندێک جار بە ئاماژەدان بە پێویستیی بۆ ویستی ئازاد چاوپۆشیی لە خودا کراوە. جۆن میڵتن(Milton) لە [هۆنراوەی] Paradise Lost (دۆڕاندنی بەهەشت) دا ئەم ئاڕگومێنتە  دەخاتە بەردەم خودا:

بە ئازادیی درووستم کردن، بە ئازادیش بمێننەوە

تا خۆیان گرفتار دەکەن: دەبێت بە جۆرێکی تربم

سروشتیان، هەڵوەشاندنەوەی فەرمانی خودایی

نەگۆڕە، هەمیشەییە، کە بڕیاری لەسەر دراوە

ئازادییان؛ دەرکردنیان، خۆیان بڕیاریان لێ داوە

بۆ خزمەکانم، کاتێک بکوژرێن لە پێناوی دابینکردنی دەرفەتی  ویستی ئازاد بۆ ئەڵمانەکان،هەندێک نادادیی دەردەکەوێت، بەڵام تەنانەش ئەوەش بخەینە ئەولاوە، ویستی ئازاد چۆن لێکدانەوە بۆ شێرپەنجە دەکات؟ ئایا ئەمە دەرفەتێکە بۆ ویستی ئازادی لووەکان؟

نامەوێت لێرەدا بڵێم کە خراپە لەناو جیهاندا دەیسەلمێنێت کە گەردوون دیزاین نەکراوە، بەڵکو هەر ئەوەی کە هیچ ئاماژەیەک بۆ چاکە نییە کە بکرێت جێدەستی دیزاینەری پیشاندابێت. بەڵام لە ڕاستیدا درککردن بەوەی کە خودا ناتوانێت چاکەکار بێت گەلێک کۆنە. شانۆنامەکانی ئەسکیلەس (Aeschylus) و یوریپیدیس (Euripides) بە ڕوونیی دەڵێن کە خوداکان خۆپەرست و دڵڕەقن، لەگەڵ ئەوەشدا چاوەڕوانی ڕەفتاری باشتر لە مرۆڤەکان دەکەن. خودا لە پەیمانی کۆندا (Old Testament) فەرمانمان پێ دەکات بدەین لە سەری کافران و داوامان لێدەکات ئامادەبین لە ژێر فەرمانی ئەودا  ژیانی منداڵەکانمان بکەینە قوربانیی. هەروەها خودای مەسیحیەتی کۆن و ئیسلام بۆ هەمیشە بە نەفرەتمان دەکەن ئەگەر پەرستشەکان بە شێوازێکی ڕاست ئەنجام نەدەین. ئایا ئەمە ڕێگایەکی باشە بۆ مامەڵەکردن؟ دەزانم، دەزانم ئێمە نابێت بە ستانداردە مرۆڤییەکان هەڵسەنگاندن بۆ کارەکانی خودا بکەین، بەڵام لێرەدا کێشەکە دیارە: ئەگەر ئێمە هێشتا بوونی خودامان بۆ یەکلایی نەبۆتەوە و دەگەڕێین بۆ ئاماژەکانی چاکەکاریی ئەو، دەی دەتوانین چ ستانداردێکی تر بەکاربهێنین؟

ئەم بابەتانەی کە داوام لێکراو لێرەدا لەسەریان بدوێم بۆ زۆرێک کەس زۆر کۆن دەردەکەون. ” ئاڕگومێنیتی دیزاین” کە لە لایەن ئایینناسی ئینگلیز ولیەم پەیڵی (William Paley) خراوەتە ڕوو ئێستا لە مێشکی زۆربەی خەڵکدا نەماوە. وا دەردەکەوێت لە ئێستادا بەنرخیی ئایین لەوەوە بێت کە خەڵک وەک کاریگەریی ئەخلاقیی وەریدەگرن تا لە بۆچوونی ئەوانەوە بێت لەبارەی سەرکەوتویی ئایین لە لێکدانەوەی ئەوەی لە سروشتدا دەیبینین. پێویستە دان بەوەدا بنێم، بە پێچەوانەوە، هەرچەندە لە ڕاستیدا من بڕوام بە دیزاینەرێکی گەردوونیی نییە، هۆکاری ئەوەی ئەم سەرئێشەیەم تۆشی خۆم کردووە ئەوەیە کە پێموایە بەشێوەیەکی گشتیی کاریگەریی ئەخلاقیی ئایین ترسناک بووە.

ئەمە پرسێکی گەورە و گرنگە بۆیە لێرەدا یەکلایی ناکرێتەوە. لە لایەکەوە، من دەتوانم بێکۆتا نموونە لەبارەی ئەو زیان و خراپانە بهێنمەوە کە بەهۆی پەرۆشیی ئایینییەوە ئەنجام دراون، بە درێژایی مێژوویی دوورودرێژی کۆمەڵکوژیی، هێرشی خاچ پەرستان و جیهادەکان. هەر لەم سەردەمەی خۆماندا، ئەوە پەڕگیرێکی موسوڵمان بوو کە ئەنوەر سادات-ی کوشت، پەڕگیرێکی جوولەکە بوو کە یتزخاک ڕابین-ی (Yitzhak Rabin) کوشت و پەڕگیرێکی هیندۆس بوو کە گاندی کوشت. کەس ناڵێت هیتلەر پەڕگیرێکی مەسیحیی بوو، بەڵام قوورسە وێنای ئەوە بکەیت نازیزم ئەو فۆڕمە وەربگرێت کە وەریگرت بەبێ ئەو بنچینە دژە-سامیزم-ەی مەسیحیەت بۆ سەدان ساڵ بنیاتی نابوو. لە لایەکی ترەوە، زۆربەی ئەوانەی ئایین-یان لا پەسەندە بێشومار نموونەی کاری باش دەهێننەوە کە لەلایەن ئایین-ەوە ئەنجام دراوە. بۆ نموونە، لە تازەترین کتێبیدا بە ناوی جیهانە خەیاڵییەکان (Imagined Worlds) فریمان دایسۆن (Freeman Dyson) جەختی لەسەر ڕۆڵی بڕوای ئایینیی لە نەهێشنی کۆیلایەتی کردووەتەوە. پێم باشە بە کورتی لەسەر ئەم خاڵە ڕای خۆم دەربڕم، هەوڵ نادەم بە نموونەیەک هیچ شتێک بسەلمێنم بەڵام تەنها ڕای خۆم لەهەمبەر باندۆڕی ئەخلاقیی ئایین بەیان دەکەم.

بەدڵنیاییەوە ئەوە ڕاستە کە کەمپەینی دژی کۆیلایەتی و بازرگانیکردن بە کۆیلە بە ئەندازەیەکی زۆر لەلایەن ئایندارە مەسیحیەکانەوە پشتیوانی لێکرا، لەوانەش پیاوی ئینجیلیی ولیەم ویڵبەرفۆرس (William Wilberforce) لە بەریتانیا و قەشەی تاک-خوداناس (Unitarian) ولیەم ئیلێری چانینگ (William Ellery Channing) لە ئەمریکا. بەڵام مەسیحیەت، هەروەکو ئایینە گەورەکانی جیهان، بۆ سەدان ساڵ بە ئاسوودەیی لەگەڵ کۆیلایەتی هەڵیکردووە، هەروەها لە پەیمانی نوێدا کۆیلایەتی قبووڵکراوە. کەواتە بۆ مەسیحیە دژە-کۆیلایەتی-ەکانی وەک وێڵبەرفۆرس و چانینگ چ شتێک جیاواز بوو؟ هیچ نووسراوێکی تازەی پیرۆز نەدۆزرابۆوە، نە هیچ کام لە ویڵبەرفۆرس و چانینگ بانگەشەی ئەوەیان کردووە کە سروشی سەروسروشتیان بۆ هاتووە. بەڵکو سەدەی هەژدە بەرەوپێچوونێکی فراوانی عەقڵگەرایی و مرۆڤدۆستیی بەخۆیەوە بینی کە لەسەر ئەو بنەمایانەی کە هیچ پەیوەندیان بە ئایینەوە نەبوو ڕێخۆشکەر بوو بۆ ئەوانی تر- بۆ نموونە، ئادەم سمیس (Adam Smith)، جێرمی بێنسام (Bentham) و ڕیچارد برینسلێی شێریدان (Richard Brinsley Sheridan)- بە هەمان شێوە دژی کۆیلایەتی بوەستنەوە. لۆرد مانسفێڵد (Lord Mansfield) دانەری بڕیاڕەکەی کەیسی سۆمەرسێت (Somersett’s Case)، کە کۆتایی بە کۆیلایەتیی لە بەریتانیا هێنا (هەرچەندە ناوچە داگیرکراوەکانی نەگرتەوە)، لە شتێکی باوی ئایینیی زیاتر نەبوو، بڕیارەکەی هیچ جۆرە ئاڕگومێنێکی ئایینی لەخۆ نەگرتبوو. هەرچەندە لە ساڵی ١٧٩٠ ویلبەرفۆرس داینەمۆی کەمپەینی دژی بازرگانیکردن بە کۆیلەوە بوو، ئەو جووڵانەوەیە لە پەڕلەمانەوە پشتگیریی بنەڕەتیی دەکرا لەوانە چاڕلس فۆکس (Charles Fox) و ولیەم پیت (William Pitt) کە ئەوانە بە پیاوانی ئایینی نەناسرابوون. دەتوانم بڵێم، هێندەی تۆنی ئەخلاقیی ئایین سوودی لە ڕۆحی سەردەم بینیووە هێندە ڕۆحی سەردەم سوودی لە ئایین نەبینیووە.

لەو شوێنەدا کە ئاین جیاوازییەکی درووست کرد، زیاتر پشتگیریی کۆیلایەتی بوو تا دژوەستانەوەی. لە پەڕلەماندا، لە کتێبی پیرۆزەوە ئاڕگومێنت بۆ بەرگریکردن لە بازرگانیکردن بە کۆیلە دەهێنرایەوە. فریدریک دۆگڵاس (Frederick Douglass) لە چیرۆکەکەیدا [کتێبێکە بەناوی چیرۆکی ژیانی فریدریک دۆگلاس کە خۆی نووسیویەتی] باسی ئەوە دەکات کە چۆن بارودۆخی ئەو وەکو کۆیلەیەک خراپتر بوو کاتێک گەورەکەی لە ڕووی ئایینییەوە گۆڕاوە و ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی ڕێگەی پێبدات کۆیلایەتی وەکو سزایەک بۆ منداڵەکانی حام (Ham) [کوڕی بچووکی نوح] پاساو بدات. ماڕک توەین (Mark Twain) وا باسی دایکی دەکات کە بەڕاستی کەسێکی باش بووە، دڵە نەرمەکەی تەنانەت بەزەیی بە شەیتاندا هاتووەتەوە، بەڵام هیچ گومانێکی لە ڕەوایەتیی کۆیلایەتی نەبووە، لەبەرئەوەی بە درێژایی ئەو ساڵانەی لە مەزوری پێش شەڕ (antebellum Missouri) ژیابوو هیچ وتارێکی لە دژی کۆیلایەتی بەر گوێ نەکەوتبوو، تەنها ئەو وتارە بێشومارانە نەبێت کە ئامۆژگاری ئەوەیان دەکرد کە کۆیلایەتی ویستی خودایە. ئایین هەبێت یان نەبێت، خەڵكی باش دەتوانن باش مامەڵە بکەن و خەڵکی خراپ دەتوانن کاری خراپ بکەن؛ بەڵام  ئایین پێویستە بۆئەوەی خەڵکی باش کاری خراپ بکەن.

لە ئیمەیڵ-ێکدا کە لە لایەن کۆمەڵەی ئەمریکایی بۆ پیشکەوتنی زانست بەدەستم گەیشتووە، زانیم کە مەبەست لەم کۆنفرانسە بوونی دایەلۆگێکی بنیاتنەرانەیە لەنێوان زانست و ئایندا. من تەواو پشتگیری دایەلۆگم لە نێوان زانست و ئایندا، بەڵام نەک بنیاتنەر. یەکێک لە دەستکەوتە گەورەکانی زانست ئەوە بووە کە ئەگەر بڕوای ئایینی بۆ خەڵکی زیرەک نەکردبێت بە شتێکی ئەستەم، ئەوا بەلایەنی کەمەوە وای کردووە شیاو بێت خەڵکانی زیرەک  نائایینیی بن . پێویستە پاشەکشە لەم دەستکەوتە نەکەین.

ستیڤن واینبێرگ ، براوەی خەڵاتی نۆبڵ لە بواری تەنۆلکە بنچینەییەکان لە ساڵی ١٩٧٩

لەبارەی ستیڤن واینبێرگ

پڕۆفیسۆر ستیڤن واینبێرگ لە [زانکۆکانی] کۆرنێڵ (Cornell)، کۆپنهاگن و پرینستن خوێندوویەتی، لە هەریەک لە کۆڵۆمبا، بێرکلی، ئێم ئای تی و هارفارد وانەی وتووەتەوە، لە کاتێکدا لە نێوان سڵانی ١٩٧٣-١٩٨٢ خاوەنی کورسی پڕۆفیسۆری فیزیای یجین هیگنس (Eugene Higgins) بووە. لە ساڵی ١٩٨٢ چوو بۆ زانکۆی تەکساس لە ئۆستن و گروپی تیۆریی خۆی دامەزراند. لە تەکساس خاوەنی کورسی جۆسێی ڕێجێنتاڵ-ە بۆ زانست (Josey Regental Chair of Science) و ئەندامی بەشەکانی فیزیا و ئەستێرەناسییە. توێژینەوەکانی لە مەودایەکی فراواندا ئەنجام داوە، لەوانە تیۆریی بواری کوانتەم، فیزیای تەنۆلکە سەرەتاییەکان و گەردوونناسیی، ژمارەیەکی زۆر خەڵاتی وەرگرتووە، لەوانە خەڵاتی نۆبڵ لە فیزیا، مەدالیای نەتەوەیی بۆ زانست، خەڵاتی هاینمان لە فیزیای ماتماتیکیدا، مەدالیای کرێسۆن لە پەیمانگای فرانکلین، مەدالیای مادیسۆن لە زانکۆی پرینستن و خەڵاتی ئۆپنهایمەر. هەروەها لە ژمارەیەکی زۆر زانکۆ دکتۆرای فەخریی پێدراوە. ئەندامی ئەکادیمیای نەتەوەییە بۆ زانست، ئەندامی کۆمەڵەی شاهانەی لەندەنە، ئەندامی ئەکادیمیای ئەمریکییە بۆ زانستەکان و زانستە کۆمەڵایەتییەکان، ئەندامی یەکێتی نێونەتەوەیی ئەستێرەناسانە و ئەندامی کۆمەڵەی فەلسەفیی ئەمریکییە. جیا لە زانستنامە بەناوبانگەکەی بەناوی کێشکردن و گەردوونناسی، چەند کتێبێکی بۆ خوێنەری گشتیی نووسیوە لەوانە “سێ خوولەکی یەکەم” کە خەڵاتی بردووەتەوە ( بۆ ٢٢ زمان وەرگێڕدراوە)، “دۆزینەوەی تەنۆلکە نیمچە ئەتۆمیەکان” و تازەترین کتێبی بەناوی “خەونەکانی کۆتا تیۆریی” [ئێستا تازەترین کتێبی بریتییە لە ” بۆ لێکدانەوەی جیهان: دۆزینەوەی زانستی مۆدێرن” ]. تێکست بووکێکی ٢ بەرگیی لەسەر ” تیۆریی کوانتەمی بوارەکان” نووسیوە.

تێبینی/ کاتی نووسینی ئەم وتارە دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی ١٩٩١.

سەرچاوە:

https://www.physlink.com/Education/essay_weinberg.cfm?fbclid=IwAR27aKa9xBRvynTVJJ807nMsrHAojloyERA4dhclGZc0OHYLIBKgkJHGqeY




چاڵە رەشەکان: تارماییە ترسناکەکانی فەزا

چاڵە رەشەکان: تارماییە
ترسناکەکانی فەزا

چاڵە رەشەکان یەکێکە لە
دیاردە هەرە سەیر و سەمەرەکان کە لە گەردوندا هەن. ئەمانە کاتێک دروست دەبن کە
ئەستێرەیەکی زەبەلاح لە روداوی سوپەرنۆڤادا بەرەو کرۆکی خۆیان و لە سایەی هێزی
کێشكکردنی خۆیاندا هەرەس دەهێنن.

چەمکی چاڵە رەشەکان، لە
باری تیورییەوە لە تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاینەوە لەدایکبوو، بەڵام تەنها لە
پەنجا ساڵی رابردودا بووە بە پرسێکی سەرنجڕاکێش و هەتا بڵێی مشتومڕێکی گەرمی لە
نێو زانایانی فەلەک و ماتماتیکناسان و فیزیکناساندا وروژاندووە. زیاتر لە سی ساڵە
بەڵگەی تەلسکۆپی ئەوە دەخەنەڕوو کە ئەم تەنە زەبەلاحە ترسناکانە وەک تارمایی لە
گەردوندا بونیان هەیە، بەڵام ئنسان بە تەواوی نەیتوانیوە لێیان حاڵی بێت.

بارستایی چاڵە رەشەکان
چەندین ئەوەندەی بارستایی خۆرە، خۆ ئەگەر بارستایی چاڵە رەشێک پێنچ ئەوەندەی
بارستایی خۆر بێت ئەوە قەبارەیەکی گۆیی زۆر بچکۆلە داگیردەکات و تیرەکەی تەنها
چەند کیلۆمەترێک دەبێت. یەکێک لە سیما هەرە دیارەکانی بریتییە لە چەمانەوەی فەزای
دەوروبەری خۆی، ئەمە جگە لەوەی هێزی کێشکردنی ئەوەندە گەورە و بە قودرەتە کە نەک
هەمو شتێک بۆ ناوەوەی خۆی راپێچ دەکات، بەڵکو روناکیش توانستی هەڵاتن و قوتاربونی
نییە لە کایەکەی.

ئەستێرە تاریکەکان

لە سەدەی هەژدەدا، بۆ
یەکەمجار، جیۆلۆژیست و فەلەکناسی ئنگلیزی، جۆن میچڵ (1793 – 1724) باسی هەبونی ئەم دیاردە غەریبەی لە گەردوندا کردووە، بەڵام بە
هیچ جۆرێک باسی لە ناوەکەی نەکردوە. لە نامەیەکدا جۆن میچڵ بۆ کۆمەڵەی شاهانە لە
لەندەن پێشنیازی ئەوەی کردووە ئەگەر ئەستێرەیەک هەبێت و بازستاییەکەی پێنچ سەد جار
لە بارستایی خۆر گەورەتربێت ئەوا هێزێکی کێشکردن پەخش دەکات کە روناکیش ناتوانێت
لێی قوتار بێت. لەو رۆژگارەدا میچڵ کەوتبووە ژێر کاریگەری فەیلەسوفانی سروشتەوە،
بە تایبەت کاتێک سەرکەوتوانە توانیان خێرایی روناکی وەک نەگۆڕێک بدۆزنەوە و پێوانەبکەن.

جەیمس برادلی (1693 – 1762 )، ئەویش فەلەکناسێکی تری
ئنگلیزی بو، لە ساڵی 1728 جوڵەیەکی سەیری لە مەوقیعی ئەستێرەکاندا بەدیکرد، ئەم
جوڵەیە 1/200  پلە بوو. سەرەتا وایزانی
دیاردەی پارالاکسی کەشفکردووە، بەڵام، دوای پێوانەکردنی هەموو ئەستێرەکان، هەر زوو
بۆی دەرکەوت هەموو ئەستێرەکان هەمان لادانی گۆشەیی راڤە دەکەن، بە واتایەکی تر
ئەمە هیچ پەیوەندی بە دیاردەی پارالاکسەوە نییە، چونکە ئەگەر هۆکارەکەی پارالاکس
بوایە ئەوا دەبوو دورییان لە زەوییەوە بگۆڕێت. بەمجۆرە برادلی هات و پێشنیازی
ئەوەی کرد هۆکاری ئەم جوڵەیە دەگەڕێتەوە بۆ خێرایی دیاریکراوی روناکی. برادلی
توانی خێرایی روناکی بە نیسبەت زەوییەوە بدۆزێتەوە و ئەو بڕە ژمارەیەی دەستی کەوت
بریتی بوو لە 300000 کیلۆمەتر لە چرکەیەکدا.

میچڵ ژمارەکەی برادلی زۆر
بە جدی سەیرکرد و یاسای کێشکردنی نیوتنی بەکارهێنا بۆ دۆزینەوە و تەخمینکردنی
قەبارەی ئەو تەنەی ”خێرایی هەڵاتنە”کەی یەکسانە بە خێرایی روناکی، میچڵ بۆی
دەرکەوت ئەو تەنە پێویستە بارستاییەکەی 500 ئەوەندی بارستایی خۆر بێت. ئەم هزر و
ئایدیایانە بوون بە هۆی وروژاندنی مشتومڕ و گفتوگۆی دەیان ساڵ، فەلەکناسان باوەڕیان
وابوو کە ئەستێرەی تاریک ئیحتیمالە وجودی هەبێت. دواجار فەیلەسوفانی سروشتی باوەڕیان
وابو کە یاسای کێشکردنی نیوتن روناکی پەراوێز کردووە و کایەی کێشكردن هیچ
کاریگەرییەکی لەسەر نییە.

پرسی چاڵە رەشەکان بۆ دوو سەد
ساڵ چووە دۆخی سبوتەوە. کاتێک لە ساڵی 1915 دا ئاینشتاین هات و تیوری گشتی نسبیەتی
بڵاوکردەوە، بوو بە سەرەتایەک بۆ شۆڕشێ نوێی کۆزمۆلۆژی. لەم تیورییەدا هاوکێشەکانی
هێزی کێشكردن ئیشارەیاندا بە کاریگەری کێشكردن لەسەر روناکی و دەبێت بە هۆی
چەمانەوەی. تەنها چەند مانگێک بەسەر تیورییەکەی ئاینشتایندا گوزەری نەکردبوو،
کاتێک کارڵ شوارتزچایەڵد (1873 – 1916)، کە فیزیکناسێکی زیرەکی ئەڵمانی بو، کەوتە
توێژینەوە لەم هاوکێشانە و بۆی دەرکەوت دەشێت لە ئاسماندا تەنی وا هەبێت کە
چڕییەکەی لە ئاسابەدەر گەورە و قەبارەکەشی ئێجگار بچکۆلەبێت. شوارتزچایەڵد پێشبینیکرد
ئەم جۆرە تەنانە، دەتوانن بازنەیەک بە دەوری خۆیاندا دروست بکەن، کاتێک هەر تەنێک
چووە سنورەکانی ئەم بازنەیەوە ئەوا هەرگیز توانای هاتنە دەرەوەی نییە، دواییش هیچ
زانیارییەک سەبارەت بە تەنەکە نازانرێت، ئەم بازنەیە ناونرا نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد،
ئێستاش پێێ دەگوترێت ئاسۆی روداو. شوارتزچایەڵد گوتی بارستایی
تەنەکە درێژی ئەم نیوەتیرەیە یان ئەم بازنەیە دیاری دەکات، بۆ نمونە ئەگەر
بارستایی تەنەکە(هێشتا وشەی چاڵی رەش، وەک زاراوە لەدایک نەبووبوو.) هێندەی زەوی
بێت، ئەوا نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد تەنها لە قەبارەی فلسێکدا دەبێت، بەڵام ئەگەر
بارستاییەکەی چەندین بلیۆن بارستایی خۆر بێت، ئەوا نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد( ئاسۆی
روداو) لە قەبارەدا وەک خۆر دەبێت. خۆ ئەگەر هەر تەنێک چووە نێو سنورەکانی
نیوەتیرەی شوارتچایەڵدەوە، ئەوا هەرگیز دەرفەتی هەڵاتنی نییە و هەرگیز ناگەڕێتەوە
و چاڵە رەشەکە لوشی دەدات.

شوارتزچایەڵد یەکەم فیزیکناس
بوو کە تیوری گشتی ئاینشتاین تاووتوێ بکات و دەرەنجامی وەها سەیری دەست بکەوێت. بە
داخەوە، شوارتزچایەڵد زۆر زوو لە جەنگی جیهانی یەکەمدا بە گەنجی کوژرا و هەرگیز
بەرهەمە زانستییە ناواز و مەزنەکەی خۆی بە چاوانی نەبینی.

لە ساڵانی شەستەکاندا
فەلەکناسان ناچاربوون ئەم دیاردەیە وەک راستییەک و هەبونی وەک واقیعێک وەربگرن،
بەڵام کێشەی هەرە گەورە ئەوەبوو ئنسان چۆن بتوانێت لە دیاردەیەکی وەها تێڕامان
بکات لە کاتێكدا ئەم تەنانە هیچ روناکی پەخش ناکەن. لە کۆتایی شەستەکاندا زانای
گەورەی فیزیک، چارڵز ویڵەر (2008 – 1911)، وشەی چاڵە رەشەکانی خستە
نێوەندە زانستییەکانەوە، ئیتر لەوە رۆژەوە ئەم وشەیە بووە بە وەسفی فەرمی ئەم
دیاردە غەریبانە.

لە ساڵانی هەفتاکاندا،
گۆڕانی گەورە و بازدانی فراوان لە بواری کۆزمۆلۆژی و زانستی چاڵە رەشەکاندا
هاتەگۆڕێ، بۆ یەکەمجار تەلەسکۆپی تیشکی – ئێکسی رەوانەی ئاسمان کرا و گەلێک
پەنهانی تەلیسماوی و سیحرئامێزی گەردونی بۆ واڵاکردین، لەوانە دیاریکردنی
سەرچاوەیەکی درەوشاوەی تیشکی – ئێکس لە نێوەندی بورجەکانی ”سینەس  cygnus  ” کە نزیکەی 8000 ساڵی روناکی دوربوون. دوای
شیکارییەکی چڕ و پڕ، فەلەکناسان گەیشتنە ئەو ئەنجامەی کە سەرچاوەی تیشکی – ئێکسەکە
بریتی بووە لە هەورێکی گازی لە ئاسابەدەر گەرم کە بە شێوەی حەلزونی بە دەوری
چاڵێکی رەشدا دەسوڕێتەوە، ئەم هەورە گازییەیان ناونا سینەسی – ئێکس -1 ” Cygnus X – 1’’  ” هەر کە گازەکە بە شێوەیەکی
چڕ لە نێو کایەی کێشکردنە بەهێزەکەدا کەوتە تاودان لە دەرەوەی ئاسۆی روداودا،پلەی
گەرماکەی بۆ ملیۆنان پلە بەرزبووەوە، ئنجا کەوتە پەخشکردنی تیشکی – ئێکس.

چاڵە رەشە مام ناوەندییەکان
و سوپەر- بارستاییەکان

کاتێک باس لە قەبارەی چاڵە
رەشەکان دەکرێت، نە قەبارەیان دیاریکراوە، نە بارستییان، بە زمانێکی تر بڵێین ئەم
دوو سیفاتە پێناسەی نییە. چاڵە رەشەکانی وەکو سینەس X-1 ، کە بە
چاڵە رەشە ئەستێرەییەکان ناسراون، بارستاییان چەندین ئەوەندەی بارستایی خۆر دەبێت.
ئەمانە کاتێک دروست دەبن کە ئەستێرە هەرە زەبەلاحەکان ژیانیان کۆتایی دێت و ئنجا
لە سایەی هێزی کێشكردنی خۆیاندا، بە ئاراستەی ناوەوەی خۆیان هەرەس دەهێنن و
ئەستێرەیەکی نیوترۆنی لەدایک دەبێت، پاشان ئەگەر بەرگی دەرەوەی ئەستێرە
نیوترۆنییەکە وردوخاش بوو، ئەوا هاوشێوەی تەقینەوەی سوپەرنۆڤا، کرۆکەکەی
دەچێتەوەیەک و هەندێک لە بەرگی دەرەکییەکەی ئەزم دەکات و لە ناوەوە بارستایی
کرۆکەکەی زۆر زیاددەکات، کایەی کێشكردنیشی بە جۆرێکی وەها ترسناک زیاددەکات کە
کرۆک دەبێت بە چاڵە رەش.

هەرچەندە چاڵە رەشە
ئەستێرەییەکان ناسراوترین و بڵاوترین جۆری چاڵە رەشەکانن، بەڵام لە ئێستادا جۆری
تر دەرکەوتون، هەم گەورەترن و هەم میکانیزمی دروستبونیان جیاوازیشە. ئەم جۆرە
پێیان دەگوترێت چاڵە رەشە بارستاییە – مام ناوەندییەکان. هەروەک ئەستێرەییەکان بە
دەوری چەقی گالاکسییەکانیاندا دەسوڕێنەوە. بارستاییان سەد ئەوەندە یان هەزار
ئەوەندەی بارستایی خۆر دەبێت. فەلەکناسان لە رۆژگاری ئەمڕۆدا، تەواو دڵنیان چۆن
ئەمانە دروست دەبن. دوور نییە چەندین چاڵە رەش ئاوێتەی یەکترببن و لە ئەنجامی
یەکگرتنیاندا دروست دەبن.

جۆری سێیەمیش، بریتیین لە
چاڵە رەشە سوپەر – بارستاییەکان، بارستاییان ملیۆنێک بۆ چەند بلیۆنێک بارستایی خۆر
دەبن. باوەڕی باڵادەست سەبارەت بەم جۆرە ئەوەیە کە لە چەقی هەموو گالاکسییەکدا
مەنزڵیان کردووە، بەڵام لە باری قەبارەوە، هەر هێندەی خۆر دەبن. چاڵە رەشەکانی
چەقی گالاکسییەکان لە لە سەدا نەوەدی گالاکسییەکاندا چالاک نین، بەڵام لە سەدا
دەکەی تر، خاشاک و خۆڵ و پاشماوەی ئەستێرە نزیکەکان لوشدەدەن، بەمەش وزەیەکی
بێشومار بۆ چالاکی فەراهەم دەکەن، جوڵە و چالاکییان ئەوەندە زۆرە کە دەکرێت بە
پانتایی بلیۆنان ساڵی روناکی ببینرێن.

گالاکسییە چالاکەکان

گالاکسییە چاڵاکەکان بڕێکی
بێشومار تیشک پەخش دەکەن، ئەم تیشکە لە بناواندا لەو مادە گەرم و داخەوە دێت کە
لەوە پێش لە نێو چەقی گالاکسییە چالاکەکەوە دەڕژێتە نێو چاڵە رەشێکی سوپەر –
بارستاییەوە. ئەو بڕە وزەیەی گالاکسییە چالاکە هەرە بە قودرەت و تواناکان پەخشی دەکەن
لە چرکەیەکدا زۆر زیاترە لەو بڕەی کە تریلیۆنێک خۆر پەخشی دەکات و ئەنجامەکەشی
ئەوەیە کە گەشانەوەی ناوکە چالاکەکەی سەد ئەوەندەی باقی گالاکسییەکە خۆیەتی. ئەم
درەوشانەوە زەقە بۆ ماوەیەک گالاکسییە جالاکەکە دادەپۆشێت، کاتێکیش فەلەکناسان بۆ
یەکەم، لە ساڵی 1915 دا، چاویان چووە سەر ئەم جۆرە
گالاکسییە چالاکانە وایان زانی کە سەیری شتێکی وەکو کرۆکی ئەستێرەیەکی چالاک دەکەن
و تەسەوریان کرد کە ئەمانە جۆرە ئەستێرەیەکی سەیر و غەریبی نێو گالاکسییەکەی خۆمانن.
فەلەکناسان ئەمانەیان ناونا ”ئەستێرەی کوەیزی” ‘quasi-stellar’ و هەر بەو موناسەبەتەوە وشەی کوەیزەر لە حاڵی حازردا بەکاردێت.

شوناسی راستەقینەی کوەیزەرەکان لە ساڵی  1962 دا ئاشکرابوو، ئەویش کاتێک فەلەکناسان بۆیان دەرکەوت کە لە راستیدا ئەمانە لە ئاسابەدەر دوورن، ناکرێت ئەستێرە بن، بەڵکو گالاکسی زۆر بە توانا و بەهێزن. کاتێک کەوتنە نەخشەکێشانی دابەشبونی ئەم گالاکسییە زۆر چالاکانە، دەرکەوت کە هەموو کوەیزەرەکان لەوپەڕی گەردوندان و هیچ یەکێک لەمانە لە نزیکەوە بوونی نییە. روناکی، خۆی، لە گەشتەکەیدا بە پانتایی فەزادا، چونکە زەمەنێکی ئێجگار زۆر دەخایەنێت، بۆیە دەبینین ئەم کوەزەیرانە تەنی زۆر کۆنن، پێدەچێت دە بلیۆن ساڵ پێش مەنزڵیان لە گەردوندا کردبێت. هەر ئەمەش فەلەکناسانی گەیاندە ئەو دەرەنجامەی کە کوەیزەرەکان قۆناغێکن کە هەموو گالاکسییەک پێێدا تێپەڕدەبێت، کاتێک دروست دەبن کە چاڵە رەشە سوپەر – بارستاییەکان بڕێکی بێشومار مادەیان لە چەقەکەیاندا هەیە و پێویستە حەپەلوشی بکەن یان بڵێین بیخۆن.

ئنسان دەتوانێت هەندێک
گالاکسی تر لە هەموو دوورییەکی گەردوندا بەدی بکات کە کەمتر چالاکن. هەندێکیان
لەوانەیە کوەیزەری پیربن، کە سەرچاوەی خواردنیان ئیتر تەواوبووە. کاتێک، بۆ دواجار،
چاڵە رەشێکی سوپەر-بارستایی، دەستی دەگاتە هەرچی خاشاک لەو دەوروبەرەدا هەیە
حەپەلوشی دەکات، ئیتر گالاکسییە چالاکەکە بە ئارامی، هێواشی و بە بێدەنگی دەبێت بە
گالاکسییەکی ئاسایی و نۆرماڵ، هەروەک ئەم گالاکسییەی لەمەڕ خۆمان کە سیستەمی خۆری
لە باوەش گرتووە و پێی دەڵێین رێگەی شیری. بەڵام هیچ شتێک ناتوانێت ببێت بە کۆسپ
لەبەردەم چاڵە رەشەکە کە بگەڕیتەوە بۆ ژیان، بە تایبەت ئەگەر مادە و خاشاکی زیاتر
بکەوێتە نێو مشتی. بە پێی ئەو حساباتەی ئەنجامدراوە، ئەستێرەیەکی قەبارە مام
ناوەندی وەکو خۆر، ئەگەر خۆ نزیک بکاتەوە لە چەقی گالاکسییەکە، ئەوا بەسە بۆ ئەوەی
چاڵە رەشێک رۆحی چالاکانەی چاڵە رەشەکە بژێنێتەوە و وەک پارووەیەک قوتی بدات و وزەش
بۆ ساڵێک بداتەوە. بەمجۆرە لە ئێستادا دانیشتوانی گالاکسییە چالاکەکان لە حاڵەتی
هەڵگۆڕان و گواستنەوەدایە. خۆ ئەگەر لە ئایندەدا، بۆ نمونە، ملیۆنێک ساڵی تر
بگەڕێینەوە، ئەوا دەبینین ئەو گالاکسییە چالاکانەی ئێستا حزوریان هەیە ناچالاکن،
لە کاتێکدا ئەوانەش کە حاڵی حازر بێدەبگ و ئارامن، بە هۆی چڕی وزەکەیانەوە کڵپەیان
دێت.

تارمایی چاڵە رەشەکان

رۆژانێک بوو، ئنسان باوەڕی
وابوو کە مەحاڵە چاڵە رەشێک ببینریت کە شت دەخوات، بەڵام، لە رۆژگاری ئەمڕۆدا،
بێگومان سوپاس بۆ ئەو پێشکەوتنە تەکنەلۆژییەی لە ئەسترۆنۆمی رادیۆییدا بەرپابووە،
ئەو جۆرە دید و بیرکردنەوەیە تەواو گۆڕاوە. فەلەکناسان وەهای بۆ دەچن کە لە ماوەی
دە ساڵێکی تردا ئنسان دەتوانێت تارمایی چاڵە رەشەکان لەسەر شاشە و باکگراوندی
ئەستێرە گەشەکان ببینێت. ئەمە هەروا شتیكی ئاسان نییە. چاڵە – رەشی سوپەر –
بارستایی supermassive
black hole  چەقی
گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆمان، واتە رێگای شیری، کە بە ساگیتەیرییەس ئەی* ” Sagittarius A* ” ناسراوە، بارستاییەکەی بە نزیکەیی چوار ملیۆن و نیو ئەوەندەی
بارستایی خۆرە، ئەمە هەر هەمووی، سەرتاپا لە ئاسۆیەکی روداوی 27 ملیۆن کیلۆمەتردا گرمۆڵەبووە، واتە تیرەکەی 27 ملیۆن کیلۆمەترە، ئەمەش بۆ خۆی تەنها نیوەی دووری هەسارەی زاوە (مێرکۆری)یە
لە خۆرەوە. خۆ ئەگەر ئێمە، لەسەر عەرد و لە پێگەیەکی وردەوە سەیربکەین، ئەوا
ساگیتارییەس ئەی * لە قەبارەدا لە تۆپێکی فتبۆڵ گەورەتر نانوێنێت کە لەسەر رووی
مانگ بێت.

ئەگەر هەموو ئەو تێرامانە
تەلسکۆپییە رادیۆییانەی لە سەرتاپای دونیادا و لە هەمان کاتدا ئەنجامدراون، یەک
بخرێن و کۆبکرێنەوە، ئەوا بە هەر شیوەیەک بووە، فەلەکناسان دەتوانن تارمایی چاڵی
رەش بناسنەوە و بەدی بکەن، نەک هەر ئەوە، تەنانەت دەتوانن چاویان بچێتە سەر ئەو
بڕە کەمە هەورییە گازییانەی لە سنورەکانی کایەی کێشکردنی چاڵە رەشەکەدا دێن و
دەچن. ئەمە جگە لەوەی کاتێک سەرنج دەدەینە رەوتی ئەم هەورییانە کە بەرەو هەرەسی
خۆیان هەنگاو هەڵدەگرن، ئەوا مومکینە ئنسان خێرایی خولانەوەی ساگیتاریەس ئەی *
پیوانەبکات. ئەگەر، هەروەک چۆن شتەکە لە ئێستادا لە چوارچیوەی تیوریدا هەیە، چاڵە
رەشێک بخولێتەوە، ئەوا تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاین پێمان دەڵیت لەسەر رووی فەزا
جۆرە لێشاوێکمان بۆ دەخوڵقێنێت – شتێک کە مورادیفی ئەمە بێت، بریتییە لەوەی کاتێک
کەوچکێک دەکەین بە نێو قوتووە هەنگویندا، ئنجا کەوچکەکە بادەدەین، ئەوا لێشاوێک
بارستایی بە دەوری خۆیدا لوول دەدات یان بڵێین خولدەخوات – ئەم دەڤەرە خولخواردووە
بە دەوری چاڵە رەشەکەدا پێی دەگوترێت ” ئیرگۆسفێر ergosphere ”. ئەو تێڕامانانەی
لەمەڕ هەورییە گازییەکانی ئیرگۆسفێری ساگیتاریەسی ئەی * ئەنجامدراون ئەوە
دەخەنەڕوو کە رێگایەکی تەواو نوێمان بۆ واڵادەکەن بۆ توێژینەوە نەک هەر لەسەر چاڵە
رەشەکان، بەڵکو بۆ سەلماندن و پاسادانی تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاینش لە ناوەند
و هەلومەرجێکی ئەوپەڕیدا.

چاڵە رەشە هەڵمییەکان

جگە لەو جۆرانەی چاڵە
رەشەکان لەوە پێش ئیشارەمان پێدان، ئەگەر هەیە، لە پێگەیەکی بەرامبەردا جۆری
چوارەمی چاڵە رەشەکان بونیان هەبێت. ئەمانە بریتین لە چاڵە رەشی بچکۆلەی ئەتۆمی
بەرایی ‘primordial’’’ و فەلەکناسان خەیاڵیان بۆ ئەوە
دەچێت لە قۆناغی پرۆسەی بیگ – بانگدا خەڵقبوون، ئەویش کاتێک بەردەوامێتی
فەزا-زەمەن بە جۆرێک تلیسایەوە کە دەڤەری ئێجگار بچکۆلە بچکۆلە توانیان خۆیان لە
باقی گەردون گرۆمۆڵە بکەن و مەڵاس بدەن. ئەم جۆرە چاڵە رەشە بەراییانە هەرگیز
لەوەبەر کەشف نەکراون، بەڵام لە ساڵانی هەفتاکانی سەدەی بیستەمدا، فیزیکناسی گەورە
و بەناوبانگ، ستیفن هۆوکین (2018-1942)، رێگایەکی
پێشنیازکرد کە بە هۆیەویە دەتوانین ئەمانە ببینین و پاشان لە هەمان کاتدا ئەوە
دەسەلمێنێت کە چاڵە رەشەکان بە تەواوی رەش نین. هۆوکین توانی بە هۆی بەکارهێنانی لقە
گەورەکەی فیزیکی هاوچەرخەوە، کە بریتی بوو لە تیوری کوانتەم، ئەم کارە ئەنجام
بدات.

تیوری
کوانتەم، کە لە سەرەتاکانی سەدەی بیستەمدا دەرکەوت، وەسفی دونیای بچکۆلەی تەنەکان
دەکات. تەفسیری سەرەکی کوانتەم بە جۆرێکە کە وزە بە گورزی جیا دێن، بەمجۆرە ئەوەی
وەک تیشکێکی روناکی دێتە بەرچاو لە راستیدا لە تەنۆلکەی فرە ورد پێکهاتووە کە پێی
دەگوترێت فۆتۆنات یان فۆتۆنەکان. هەر تاکێک لەم فۆتۆنانە بڕێکی دیاریکراو وزەیان
هەڵگرتووە، بۆ نمونە، فۆتۆنێکی رەنگ شین، ئەو بڕە وزەیەی لەگەڵ خۆیدا هەڵیگرتووە
دوو هێندەی ئەو بڕە وزەیەیە کە فۆتۆنێکی رەنگ سور دەیگوازێتەوە. جگە لەوەش، تیوری
کوانتەم پێمان دەڵێت کە رەوشی تەنۆڵکەکان چۆنە، یەکێک لە مەزهەبەکانیشی ئەوەیە کە
زەحمەتە ئنسان بتوانێت پێگە و مەوقیعی دیاریکراوی تەنۆلکەیەک بە وردی دەستنیشان
بکات. فیزیکناسان حساباتی ئەوەیان کردووە کە تەنۆڵکەیەک لە کوێدا بێت، بەڵام
ئیشکالاتەکە لەوەدایە کە دەشیت لە هەمان کاتدا لە دەڤەرێکی بچکۆلەی نزیک ئەو
دەروبەرە بێت کە حساباتیان بۆ کردووە. ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە کاتێک تەنۆڵکەیەک نزیک
لە سنورێک دەجوڵێت لەوانەیە هەندێکجار لە خۆڕا و هەرەمەکییانە بازبدات و لەو سنورە
بپەڕێتەوە، ئەمەش بۆ خۆی دیاردەیەکە بە تونێلکردن Tunnelling ناسراوە. ئەمە جۆرە نومایشێکە لە تێڕامانی راستەقینە: دیاردەیەکە کارلێکی
ناوکی لەو ئەستێرانەدا دەکاتە شتێکی مومکین کە پلەی گەرمایان نزمترە لەو حاڵەتە
ئاساییەی کە پێویستە، چونکە ناوکە ئەتۆمییە پەستێنراوە لێک نزیکەکان جارجارە خۆیان
لەو مەوقیعانەدا دەبیننەوە کە زۆر نزیکن لە دراوسێکانیان و پێکەوە کارلێکی ناوکی
دەکەن و وزە پەخش دەکەن.

لای
هۆوکین، تەنۆلکەیەک لە کەنار سنوری ناوەوەی چاڵە رەشێک کە لە پرۆسەی سوڕانەوەدایە(واتە
چاڵە رەشەکە دەسوڕێتەوە) دەتوانێت دزە بکات و (تونێل بکات) خۆی قوتاربکات، پاشان
بارستایی چاڵە رەشەکە نزم دەبێتەوە. بەمجۆرە کاتێک بارستایی چاڵە رەشەکە نزم
دەبێتەوە، پرۆسەکەش بەردەوام دەبێت و خێراتریش دەبێت، ئیتر هەتا دەگاتە ئەو
قۆناغەی دیارنامێنێت و لە پڕ تیشکی گاما پەخش دەکات. ئەو چاڵە رەشەی کە زیاتر بەم
جۆرە پرۆسەیە دەبێتە هەڵم ئەتۆمە بەراییەکانن، چونکە کرداری بوون بە هەڵمیان
خێراترە لە توانستی بەکاربردنیان، واتە توانستی لووشدانی خاشاکی دەوروبەریان نییە.
کەچی سەرباری ئەوەی سەتەلایتی تایبەت بۆ رەوش و دۆزینەوەی تیشکە گاماکان لە
فەزادان، بەڵام هەتا ئێستا بەدی نەکراون. پێدەچێت ناوەندی گەورەی هادرۆن لە سویسرا
بتوانێت چاڵە رەشێکی بچکۆلە لە پرۆسەیەکی بەیەکدادانی تەنۆڵکەییدا بخوڵقێنێت، وەک
دەرەنجامێکیش لەوانەیە لە کەرتە چرکەیەکدا، چاڵە رەشەکە ببێت بە هەڵم و دەرفەتێکیش
بە زانایان ببەخشێت بۆ یەکەمجار چاویان بکەوێت بە دیاردەکە.

پرسی
سینگولارەتی

سەرباری
ئەوەی لە رۆژگاری ئەمڕۆدا چالە رەشەکان بوون بە بەشێک لە بونیاتی تەنە فەزاییەکان
و پێگەی خۆیان قایمکردووە، بەڵام هێشتا لە ئەڵقە و ناوەندە ئەسترۆنۆمییەکاندا
دیاردەیەکی هەروا ئاسان نین و بە تەواوی نەبوون بە بابەتێکی سەقامگیر. یەکێک لە
خەسڵەتە هەرە ناچیزەکانی چاڵە رەشەکان ئەوەیە لەگەڵ بیگ – بانگدا سیمای زەقی
هاوبەشی سینگولارەتییان هەیە. سەرەتا دید و هزرەکە بەوجۆرە بوو کە هیچ شتێکی
هاوبەش لە نێوان چاڵە رەشێک و بیگ – بانگدا نییە، یەکەمیان، واتە چاڵە –رەش، هەموو
شتێک حەپەلوش دەکات و دووەمیان گەردونی خوڵقانداووە و کەوتووەتە کشان. لای ماتماتیکناس هەمان خەسڵەتیان هەیە: ئەویش بریتییە لە
خاڵێک کە چڕییەکەی ناکۆتا و قەبارەکەی سفرە، ئەو دیاردەیەی بە سینگولارەتی
ناسراوە. نێو چاڵی رەش، وەک زانایان دەڵێن، بریتییە لە دوا مۆڵگەی مادە، چونکە
هێزی کێشكردن لێرەدا مادەکە بە جۆرێک دەهاڕێت کە قەبارەکەی بچوک و بچوکتری
دەکاتەوە. ئەمەش بۆ خۆی گرفتێک دەخاتە بەردەم فیزیکناسان، چونکە کاتێک قەبارە لە
سفر نزیک و نزیکتر دەبێتەوە، ئەوا چیتر فیزیک هەیبەتی نامێنێت و ناتوانرێت هیچ
تیورییەک بەکاربهێنرێت بۆ خوێندن و توێژینەوە لە سینگولارەتی.

شتێکی تریش کە جێگای
مەبەستە و هەیە لە نێوەندەکاندا بە پرسی بزربونی زانیاری چاڵە رەشەکان ناسراوە. بۆ
دنیای دەرەوە، تەنها سێ خاسیەتی چاڵە رەشەکان لەبەرچاوە: بارستاییەکەی، بارگەی
کارەبایی و تەوژمی گۆشەیی(سوڕانەوە). هەرچی زانیاری تر هەیە، وەکو چی کەوتووەتە
ناو چاڵە رەشەکەوە، هەر هەمووی بزردەبێت. ئەمە پێچەوانەی یەکێک لە بنەما هەرە
قوڵەکانی فیزیکە: ئەو بنەمایەش بریتییە لە گەڕانەوە reversibilty . بۆ نمونە
ئەگەر شتێکت لە دەست بکەوێتە مەنجەڵێک ئاوەوە و وازی لێ بهێنیت بۆ ئەوەی بتوێتەوە،
لە بنەڕەتدا کەسێک دەتوانێت بێت و ئاوەکە شیکار بکات، ئنجا ئەو مادەیە بناسێتەوە
کە کەوتووەتە ناوی، تەنانەت دەتوانێت بە هۆی کوڵاندنی ئاوەکەوە پێکهاتەی ئاوێتەکان
لە یەکتر جودا بکاتەوە و مادە ئەسڵییەکە بونیات بنێتەوە. ئەم پرۆسەیە پێی دەوترێت
گەڕانەوە reversibility . بەڵام لە مەسەلەی چاڵە
رەشێکدا، کاتێک شتێک سنوری ئاسۆی روداوەکەی دەشکێنێت و دەکەوێتە ناوەوە، ئیتر نەک
هەر ناتوانین بزانین چی بووە، بەڵکو ناتوانین دیسانەوە ساغی بکەینەوە. هەموو ئەو
ئەستێرە و هەسارانەی لە فەزادا لوشدراون، چیتر لە گەردوندا بوونیان نییە: پێکهاتەکانیان،
پلەی گەرما و چڕییان هەر هەموو چوونەتە فەناوە. لای هۆوکین، تەنانەت ئەو
تەنۆڵکانەش کە تونێل(دزە) دەکەن ناتوانن هیچ زانیاری بزربوومان پێشكەش بکەن.

لە رێگای بەکارهێنانی
”تیوری ژێ ”وە، فیزیکناسان بەو هیوایەن هەوڵ و هیمەتیان لە پێناوی یەکخستنی هێزی
کێشكردن و هێزە سروشتییەکانی تر، دەبێتە فرسەتێک بۆ توێژینەوە لەم مەتەڵە. ئەوەی
راستی بێت، پێدەچێت تیوری ژێ سەرەداوێکی پێشکەش کردبن.

چاڵە رەشەکان و تیوری ژێ

تیوری ژێ پێشنیازی ئەوە
دەکات کە چاڵە رەەشەکان خاسیەتی سینگولارەتییان نییە، بەڵام قەبارەیان لە چەقەوە
بە ئاراستەی ئاسۆی روداو، بە پلەیەکی بەرز وەک تۆپی پەستێنراوی ‘ژێکانی’
ژێر-ئەتۆمین، یەکەی بنەڕەتی بونیاتی سروشتن، بە جۆرێک کە بە گوێرەی تیورییەکە
تەنۆڵکەکانی مادەمان پێشکەش دەکەن. ئەم ژێ پەستێنراوانە زانیاری بنەڕەتییان لەمەڕ
ئەو تەنانە خەزن کردووە کە کەوتوونەتە نێو چاڵی رەشەوە، بەمجۆرە، بە پێی تیوری ژێ،
لە راستیدا هیچ زانیارییەک بزر نەبووە.

لەم گۆشەنیگایەوە، کاتێک
مادە بە گەشتەکەیدا بەرەو سینگولارەتی مل دەنێت، بە ئاسۆی روداودا گوزەرناکات، لە
بری ئەمە خۆی لەسەر روی قژێکی ئاڵۆزکاو دەپەستێنێتەوە و لەگەڵ شتەکانی تردا
یەکدەگرێت. بۆ رونکردنەوەی ئەمە، تەسەورکە وەک چەند چینێک بۆیە وایە، بەڵام لە بری
ئەوەی هەر یەکەیان ئەوەی پێش خۆی بسڕێتەوە، پێکەوە کاردەکەن و نیوەتیرەی
شوارتزچایەڵدی چاڵە رەشەکە کەمێک زیاتر گەورەدەبێت بۆ ئەوەی تۆزێک جێگا دەستەبەر
بکات بۆ ئەو مادە تازانەی دەگەنە شوێنەکە. تەفسیری ئەم دیاردەیە لە نسبییەتدا بە
جۆرێکە کە چەمانەوەی فەزا زیاتر لێژدەبێت، چونکە چاڵە رەشەکە بارستایی زیاتری
قوتداوە. لە تیوری ژیدا، چاڵە رەشەکە کەمێک زیاتر فراوان دەبێت بۆ ئەوەی بۆشایی
زیاتر بۆ میوانی تازە یان زانیاری نوێی گەیشتوو دروست بکات.

چاڵە رەشەکان، تەنە هەرە
سەرسەختەکانی فەزان کە لە لایەن ئنسانەوە ناسراون، هەربۆیەش بەردەوام دەبن لە
تەحەداکردنی تێگەیشتنی ئێمەی مرۆڤ لە هەمبەر یاسا هەرە بنەڕەتییەکانی فیزیک.
تەنانەت ئەگەر چاڵە رەشێک هەر بە راستی رەش نەبێت، چاڵیش نەبێت، بەڵام تۆپێکی قژنی
ژێکانی کوانتەم بێت، ئەوا هەموان لەسەر یەک شت کۆک دەبن: ئەویش ئەوەیە کەس نایەوێت
بە هیچ جۆرێک بکەوێتە ناویەوە.

سەرچاوەی سەرەکی

Clark, Stuart. The Big Questions. The Universe.  Quercus. 2010. Kindle Edition




ناکۆتا و ئەو دیو ناکۆتا – تێڕوانینێک لە گەردون

ناکۆتا و ئەو دیو ناکۆتا – تێڕوانینێک لە گەردون

 ئیان مۆریسن

کۆزمۆلۆژیای هاوچەرخ لە تیوری گشتی ئاینشتاینەوە دەست
پێدەکات، ئەو تیورییەی لە بناواندا بریتییە لە تیوری هێزی کێشکردن، چونکە هێزی کێشکردن
لەو سەردەمەدا تەنها هێزێک بوو کە مەودایەکی ناکۆتای هەبو کاربکاتە سەر مادەی
بێلایەن یان نیوتراڵ. ئاینشتاین دەرکی بەو راستییە کرد کە گەردون بە شێوەیەکی سەراپایی
ملکەچی یاساکانی هێزی کێشکردنە. گەیشتە ئەو باوەڕەی گەردون سیمایەکی ستاتیکی
لەخۆدەگرێت، ئەو گەردونەی لە ئارادا هەیە، وەستاوە و لەگەڵ زەمەندا ناگۆڕێت. ئەمەش
کێشەیەکی بۆ دروستکرد، چونکە کێشکردن، بێگومان وەک هێزێکی کێشکردن، دەبێت بەهۆی
ئەوەی تەنە وەستاوەکان لە گەردوندا بە ئاراستەی خاڵێک هەرەس بهێنن. بۆ زاڵبون
بەسەر ئەم گرفتەدا، ئاینشتاین هات و بڕە زاراوەیەکی تازەی خستە دوتوێی
هاوکێشەکەیەوە، ئەم زاراوەیەی ناونا نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی و بە لامدا(Λ)
ناسراوە. نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی
تەمسیلی جۆرە دژە – کێشکردنێک دەکات، کە ئەمیش بۆ خۆی خەسڵەتێکی سەرنجڕاکێشی هەیە،
چونکە کاریگەرییەکەی لە گەڵ دوریدا گەورە دەبێت.

مۆدڵەکانی بیگ-بانگی گەردون

ئەی ئەی فریدمان[i] (1925-1888)، کەشناسێکی ڕوسی
بوو، هاوکێشەکانی ئاینشتاینی حلکرد و کۆمەڵێک مۆدڵی بەرهەمهێنا کە تیایاندا گەردون
لە خاڵێکەوە، یان سینگولارەتییەوە فراوان بوە و گەورەبوە. ئەم مۆدڵانە، دوایی لە
لایەن فرێد هۆیڵەوە ناوی بیگ بانگیان بەسەردا دابڕا. ئەم ناونانەی فرێد هۆیڵ زیاتر
وەک زەمێک بو بۆ ئەم مۆدلە نوێیە، چونکە فرێد هۆیڵ (
2000-1915) خۆی بانگەشەی تیورییەکی
تری دەکرد کە بریتی بوو لە تیوری حاڵەتی ڕێک
[ii] یان حاڵەتی نەگۆڕ. لە هەمو ئەم
مۆدڵانەی بیگ – بانگدا، گەردون سەرەتا بە ڕێژەیەکی خێرا فراوان دەبێت، بەڵام ئەم
ڕێژەیە بە هۆی هێزی کێشکردنی نێوان مادەی گەردونەوە خاوبوەوە. ئەگەر چڕی مادە لە
نێو گەردوندا بڕێکی شلۆقی بڕی، ئەوا بەسە بۆ ئەوەی فراوانبونی گەردون بوستێت و
گەردون پێ بنێتە دۆخێکی هەرەسهێنانەوە و ڕوبەڕوی قەیرانێکی مەزن ببێتەوە، ئەمەش بە
گەردونی داخراو
closed universes ناسراوە. خۆ ئەگەر چڕی ڕاستەقینە کەمتربوو
لە چڕی شلۆق، ئەوا گەردون هەتا ناکۆتا فراوان دەبێت و ئەمەش بە گەردونی کراوە
open
universes
ناسراوە. لە حاڵەتی شلۆقدا کە دەکەوێتە نێوان کەنارەکانی هەردوک گەردونی داخراو و
کراوەوە، ڕێژەی فراوانبون، دوای زەمەنی ناکۆتا، دێتەخوارەوە بۆ سفر، ئەمەش بە
گەردونی شلۆق 
critical universe ناسراوە.

ئەگەر بمانەوێت نمونەیەک بشوبهێنین بەم حاڵەتانە، ئەوا
ئەم نمونەیە بە سودە بۆ تێگەیشتن لەم مۆدڵانەی سەرەوە. ئەگەر موشەکێکمان هەبێت و
لە عەردەوە بە ئاراستەی ئاسمان هەڵی بدەین و خێراییەکەی کەمتر بێت لە 11186
کیلۆمەتر لە چرکەیەدا، واتە خێرایی سوڕانەوەی زەوی، ئەوا موشەکەکە سەرەنجام
دەوەستێت و بەرەو زەوی دەکەوێتە خوارەوە(ئەمەش وەک گەردونی داخراو وایە). خۆ ئەگەر
خێراییەکە یەکسان بێت بە 11186 کیلۆمەتر لە چرکەیەدا، ئەوا بۆ ماوەیەک دەڕوات و لە
خێرایی زەوی دەردەچێت، بەڵام لەگەڵ گوزەری کاتدا کەمدەکات(ئەمەش هاوشێوەی گەردونی
شلۆقە)، بەلام کاتێک خێرایی ئەم موشەکە زیاتر بێت لە خێراییی زەوی، واتە زیاتر بێت
لە 11186 کیلۆمەتر لە چرکەیەدا، ئەوا زۆر خێراتر زەوی بەجێدەهێڵێت(ئەمەش هاوشێوەی
گەردونی کراوەیە).

ئەم مۆدڵانەی بیگ–بانگ، هەر سێکیان بە نەگۆڕێک
جیادەکرێنەوە کە بە نەگۆڕی ئۆمێگا  Ω ناودەبرێت و
بریتییە لە ڕێژەی چڕی راستەقینە بۆ چڕی شلۆق. لە گەردونی داخراودا، ئۆمێگا
لە یەک گەورەترە، فەزاش سیمایەکی چەماوەیی پۆزەتیڤی هەیە، کۆی گۆشەکانی نێوان
سێگۆشەیەک لە 180 گەورەترە و دوو هێڵی تەریبیش لە خاڵێکدا یەکتر دەبڕن. لە گەردونی
کراوەدا
، ئۆمێگا لە یەک بچوکترە، فەزاش شێوە چەماوەییەکی نێگەتیڤ لەخۆدەگرێت،
کۆی گۆشەکانی سێگۆسەیەکیش لە 180 کەمترە و دوو هێڵیش کە لە سەرەتادا تەریبن دوایی
هەر لە یەکتر دوردەکەونەوە. بەلام لە گەردونی شلۆقدا، ئۆمێگا دەکاتە یەک،
فەزاش تەرزێکی تەخت لەخۆدەگرێت و دوو هێڵی سەرەتا تەریب هەمیشە بە تەریبی
دەمێننەوە و کۆی گۆشەکانی سێگۆشەیەکیش دەکاتە 180، واتە گەردونەکە ڕوتەختە و فۆرمی
ئەکلیدسی هەیە و هەمیشە ڕاستە. پێویستە لێرەدا ئیشارە بەوە بدرێت کە ئەم جۆرە
گەردونە لە مەودایەکی گەورەدا بونی هەیە، بەڵام کاتێک دەبێتە بابەتێکی زەبەلاحی
وەکو ئەستێرە یاخود گالاکسی ئەوا فەزاکە خاسیەتی چەماوەیی دەپۆشێت.

ڕامان و سەرنجدان لە لادانە-شینەکان و لادانە-سورەکان لە
شەبەنگی روناکی گالاکسییەکاندا.

کاتێک لە ساڵانی 1900 کاندا تێڕامان
لەمەڕ هێڵی شەبەنگی گالاکسییەکان ئەنجامدرا، دەرکەوت هەروەک ئەوانەی هایدرۆجین و
کالیسیۆم وەهان کاتێک لە تاقیگەدا تۆمارکراون. لەو گالاکسییانەدا کە نزیکن لێمانەوە
هێڵەکان بەرەو لای شین لادەدەن و ئەو گالاکسییانەش لێمان دوردەکەونەوە هێڵەکان
بەرەو لای سورەکان لادەدەن. ئەم دیاردەیە پێی دەگوترێت لادانی سور و لادانی شین،
تەفسیری سادە و ساکاریش بۆ ئەم کاریگەرییە دەگەڕێتەوە بۆ خێرایی نزیکبونەوە یان
خێرایی دورکەوتنەوەی گالاکسییەکە.

هەندێک لە تێرامانە بەراییەکان لەمەڕ لادانە ڕەنگ
سورەکان[iii]
لە لایەن فەلەکناسی ئەمەریکییەوە ڤێستۆ سلایفەرەوە[iv]
(1969-1875)
ئەنجامدرابون. لە ساڵی 1913 دا، سلایفەر کەشفیکرد کە گالاکسی ئەندرۆمێدا لادانێکی
هەیە و بڕەکەی دەکاتە 300 کم بۆ چرکەیەک. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە گالاکسی
ئەندرۆمێدا و ڕێچکە شیرییەکان بە هۆی ئەو هێزی کێشکردنەوە لە نێوانیاندا هەیە لە
یەکتر نزیک دەبنەوە، بەڵام نەک بە بڕی 300 کم بۆ چرکەیەک وەک لە سەرەتادا دەرکەوت.
خۆر بە خێرایی 220 کم لە چرکەیەکدا بە دەوری چەقی گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆماندا
دەسوڕێتەوە، خۆ ئەگەر ئەمەش لەبەرچاو بگرین، ئەوا خێرایی راستەقینەی نزیکبونەوە
بریتییە لە 100کم لە چرکەیەکدا. لە ساڵی 1915 دا سلایفەر لادانی 15 گالاکسی
پێوابو، کە 11 یان، لادانی ڕەنگی سوربون، واتە لێمان دوردەکەونەوە. لەو لادانانەوە
کە ئەنجامی دابون و لەگەڵ بەکارهێنانی هاوکێشەکەی دۆپڵەردا، کە لەسەرەوە ئیشارەمان
پێداوە، توانی خێرایی نزیکبونەوە یان دورکەوتنەوەی ئەم گالاکسییانە حساب بکات. ئەم
داتایانە لە لایەن ئەدوین هەبڵەوە لەو پرۆسەیەدا بەکارهات کە بە مەزنترین
دۆزینەوەی ڕامانی فەلەکی سەدەی بیستەم دادەنرێت، ئنجا لەوانەیە تۆزێکیش ناڕەوایی
بەرانبەر سلایفەر کرابێت، چونکە هەقێکی گەورەتری وەک پێویست لەم پرسانەدا
وەرنەگرتوە.

کشانی گەردون

لە کۆتاییەکانی ساڵانی بیستەکانی سەدەی ڕابڕدودا بو کە ئەدوین
هەبڵ( 1953-1889 )، دوای ئەوەی تەلەسکۆپە 100 ئنجیەکەی (254 سم) هوکەر
لەسەر چیای ویڵسن لە کارە فەلەکییەکانیدا بەکارهێنا، لە ئەنجامی پێوانی دوری ئەو
گالاکسییانە سەرنجیدا جۆرێکیان کە ئەستێرەیەکی زۆر گەشاوەی گۆڕاوبو بە ناوی گۆڕاوەکانی
سێفییەد[v]
بون، بە گوێرەی سوڕێکی زەمەنی زۆر ڕێک گەش دەبنەوە. ئەمانە لە نوسینە بەجێماوەکانی
هەبڵدا باسکراون. هەبڵ ئەم پێوانانەی لەگەڵ خێرایی نزیککەوتنەوە یان دورکەوتنەوەی
هەسارەکاندا، یان باشتر بڵێین گالاکسییەکەکاندا ( ئەوانەی لە لایەن سلایفەرەوە
ئەنجامدرابون) بەراوردکرد، ئەمەش بە مەبەستی بەرهەمهێنانی گرافێک کە هەر یەک لە
تەوەرەکانی خێرایی و دوری لەخۆبگرێت، دواییش لە مێژودا بە هاوکێشە بەناوبانگەکەی
هەبڵ ناسرابو. سەرەنجام هەبڵ گەیشتە ئەو هەقیقەتەی کە گالاکسییە نزیکەکانی
لێدەرچێت، هەمو گالاکسییەکانی تر لە ئێمە، وەک بینەرێک، دوردەکەونەوە، خۆ هەتا
دورتریش بن ئەوا خێراییەکەیان زیاتر دەبێت. بەمجۆرە هەبڵ، لەم توێژینەوە و کارە
ڕامانەکانییەوە، توانی ”یاسای هەبڵ” پێشکەش بکات. بە پێی ئەم یاسایە، دوری و
خێرایی گالاکسییەکان ڕاستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ نەگۆڕی هەبڵدا کە بە H0 بەناوبانگە. بەهای سەرەتایی و یەکەمی هەبڵ
کە خۆی بەدەستیهێنا بریتی بو لە 500 کم/چرکە/ ~500
km/sec/Mpc ، ئەم پەیوەندییە ڕاستە-هێڵییە
بریتییە لە ئەنجامی ڕامان لە گەردونێک کە بە شێوەیەکی ڕێک لە کشاندایە، بە
واتایەکی تر هەبڵ ئەوەی خستەڕو کە ئەم گەردونەی ئێمە تێیدا دەژین و نشتەجێین،
گەردونێکە لە گەورەبون یان کشاندایە. لێرەدا پێویستە ئیشارە بەو ڕاستییە بدەین کە
بەکارهێنانی وشەی نەگۆڕ کەمێک ڕوبەڕوی چەواشەمان دەکاتەوە، چونکە تەنها لە
کاتێکدا نەگۆڕ(یان رێک) دەبێت کە ئەگەر گەردون بە درێژایی مێژوی خۆی بە شێوەی
ڕاستە-هێڵی linear لە گەورەبوندابێت. بەڵام شتەکە لێرەدا بەمجۆرە
نییە، چونکە  H0 بەهای هەنوکەیی نەگۆڕی هەبڵە.

خۆ ئەگەر کەسێک ئەو گریمانە سادەیەی کردبێت کە ئەگەر
گەردون بە درێژایی هەبونی خۆی بە ڕێژەیەکی نەگۆڕ لە کشان یان گەورەبوندا بێت، ئەوا
دەشێت و دەکرێت لە زەمەندا بە ئاڕاستەی ڕابردو هەنگاو هەڵبگرین هەتا دەگەینە
نوقتەیەک کە گەردون هیچ قەبارەیەکی نەبوە و هەر بەم شێوەیەش دەتوانین تەمەنی دیاری
بکەین و بە تەمەنی هەبڵی گەردون ناوی بنێێن. ئەمە زۆر ئاسانە، ئەگەر 500 کم/چرکە/مێگاپارسێک[vi]
بەکاربهێنین و 1/H0 حساب بکەین، ئەوا بە گوێرەی هەبڵ، تەمەنەکە 2000 ملیۆن ساڵ
دەبێت:

لە راستیدا، لە هەموو مۆدڵەکانی فرەیدماندا، تەمەنی
راستەقینەی گەردون پێویستە لەمە کەمتربێت، چونکە گەردون لە رابردوودا خێراتر کشاوە
و لە حاڵەتی گەردونی تەختیشدا، تەمەنی هەقیقی دەکاتە دو بۆ سێی (3/2) ئەو حساباتەی
هەبڵ ئەنجامی دابو کە نزیکەی 1,300 ملیۆن ساڵ تەمەنی بوو.

کێشەی تەمەنی گەردون

ئەم پرسە کاتێک ئیشکالاتی دروستکرد کە تەمەنی سیستەمی
خۆری دیاریکرا ( چوار بلیۆن و نیو ساڵ) و ئەو حساباتە کەوتە ئاراوە کە پەیوەست بون
بە پەرەسندنی ئەستێرەکانەوە و هەر یەک لە هەبڵ و هۆیڵ و ئەوانی تر ئەنجامیاندا و
ئیشارەیاندا بەوەی هەندێک لە ئەستێرەکان پێویستە تەمەنیان زیاتر بێت لە دە بۆ
دوازدە بلیۆن ساڵ. لە ساڵانی جەنگی دوەمی جیهانیدا، واڵتەر بادێ (Walter
Baade ) (1960-1893 )
تەلەسکۆپێکی سەد ئنجی بەکارهێنا بۆ توێژینەوە لە ئەستێرەکانی گالاکسی ئەندرۆمێدا و
ئەوەی دۆزییەوە کە لە هەقیقەتدا، دو جۆرە گۆڕاوی سفێیدی هەن. وەک ئەنجامێک، بەهای
نەگۆڕی هەبڵ کەمکرایەوە بۆ نزیکەی 250 کم/چرکە/مێگاپارسێک. هەتا ئەو کاتەش گەلێک گرفت
سەبارەت بە پیوانی بەهای نزیکەیی دوری ئەستێرەکان لە ئارادابون، بەڵام وردە وردە
رامانی وردتر بەدەستهات و زیاتربون، وەک دەرەنجامێکیش، بەهای نەگۆڕی هەبڵ بو بە 70
کم/چرکە/مێگاپارسێک، واتە کەم بوەوە، کە باشترین بەهاش بریتی بو لە 74.2 +/- 3.6 کم/چرکە/پارسێک،
ئەم بەهایەش لە لایەن تەلەسکۆپی فەزایی هەبلەوە ئەنجامدرا، بێگومان دوای ئەوەی
هەشت سەد ئەستێرەی نەگۆڕی سفێیدی (هی نۆزدە گالاکسی بون) خستە ژێر سەرنجەوە کە
دورریان 108 ملیۆن ساڵی ڕوناکی بو. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەو تێڕامانانەی بەرهەمی
هاوێنە کێشکردنەکان gravitational
lenses بون میتۆدێکی سەرتاپا سەربەخۆیان
پێشکرشکرد بۆ دیاریکردنی نەگۆڕی هەبڵ و باشترین بەهایان هەتا ئێستا بریتییە لە

(H0 =71(+/-6 km s/Mpc

واتە 71 کیلۆمەتر /چرکە پارسێک کەم تا زۆر ±6
کم/چرکە/پارسێک.

پێدەچێت هەمو لایەک لەسەر ئەم بەهایانە کۆک بن و بەهای
راستەقینەی نەگۆڕی هەبلیش ئەوەندە جیاوازنییە لەم بەهایانە. بەڵام ئەو تەمەنەی بۆ
گەردونی هەبڵ داتاشرابو کە 14000 ملیۆن ساڵە تەمەنی گەردونێکی تەختی 9300 ملیۆن ساڵە. کاتێک رامان لە هێشوە گۆییەکان ئەنجام
دەدەین، کە هەندێک لە ئەستێرە هەرە بە تەمەنەکانی – هەم پاشماوەی ئەستێرە گرگنە
سپییەکان- گەردون لەخۆدەگرن، ئەو گومانەمان لا دروست دەکات کە گەردون پێویستە لە
12000 ملیۆن زیاتر ساڵ بێت، خۆ ئەگەر باوەڕ بە بەهای هەنوکەیی نەگۆڕی هەبڵ بکەین،
ئەوا هێشتا ئیشکالاتێک لە تەمەنی مۆدڵەکانی بیگ – بانگدا هەیە.

تێبینی: ئەمە بە راستی گرنگە و بە دەگمەنیش ئیشارەی
پێدراوە. مۆدڵی ستانداری بیگ-بانگ ناکرێت راست بێت.

لادانی-سوری کۆزمۆلۆجی

لە بناواندا تەفسیری دیاردەی لادانی
شین و لادانی سور دەگەڕێتەوە بۆ کاریگەری دۆپلەر
[vii]. ئەمەش بە تەواوی ڕاستە ئەگەر
رەچاوی ئەو لادانە شینە بکەین کە گالاکسییەکانی ناوچەکانی نزیک سیستەمی خۆر نمایشیان
کردوە. خۆ ئەگەر ئەو گالاکسییانە لەبەرچاوبگرین کە دەکەونە سنورە دورەکانی ئەودیو
گالاکسییەکانی نزیک سیستەمی خۆری، ئەوا پێویستە بیر لە هۆکارێکی زۆر باشتر
بکەینەوە کە بۆچی دیاردەی لادانی سور بەدی دەکەین. هەر وەک هەبڵ پیشانیدا، گەردون
بە جۆرێک لە کشاندایە کە لە ڕابڕدودا بچوکتربوە. سەرباری ئەمانەش، شتێکی ڕاست نییە
ئەگەر وەها بیربکەینەوە کە گالاکسییەکان لە یەکتر دوردەکەونەوە، بەڵکو بۆشایی خۆی
لە کشاندایە و لە پرۆسەی کشانەکەشدا گالاکسییەکان لەگەڵ خۆیدا هەڵدەگرێت و لە
یەکتریان دوردەخاتەوە. نمونەیەک بۆ ئەم حاڵەتی کشانەی گەردون بریتییە لەوەی کە
گونکێک هەویری گەورە بهێنینە بەرچاوی خۆمان و کشمیشی تێکەڵ بکەین و پاشان گونکەکە بخەینە
فڕنەوە. کاتێک لە فڕنەکە دەری دەهێنین، تەماشا دەکەین سەمونەکە گەورە بوە و
کشمیشەکانیش لە یەکتر دورکەوتونەوە. بەمجۆرە دەبینین کە کشمیشەکان نەجوڵاون، بەڵکو
سەمونەکە کشاوە و کشمیشەکانی لەگەڵ خۆیدا لە یەکتر دورخستوەتەوە.

کاتێک فۆتۆنێک، کە تەمسیلی هێڵێکی دیاریکراوی شەبەنگەکە
دەکات، لە گالاکسییەکی دورەوە پەخشدەبێت، ئەو کاتە گەردون بچوکتر بوە، بەڵام کاتێک
فۆتۆنەکە دەگاتە لای ئێمە و بە هۆی ئەو زەمەنەوە کە بە بارتەقای فەزادا بڕیویەتی و
خایاندویەتی، گەردون بە پرۆسەی کشاندا ڕۆیشتوە و پرۆسەی کشانەکەش بۆ خۆی بوە بە
هۆی کشانی درێژی-شەپۆلی فۆتۆنەکە. ئەم زیادبونە لە درێژی-شەپۆلەکەدا دەبێت بەهۆی
دروستبونی ئەو ڕەنگی لادانی-سورەی ئێمە بە لادانی–سوری کۆزمۆلۆژی ناوی دەبەین. نمونەی
مرادفی لادانی سوریش کە لە فۆتۆنەکەوە دێت بریتیە لە کێشانی گرافی شەپۆلی ساین( کە
شێوەی میزەڵدانێکە و کەمێک زیاتر فوی تێکرابێت). خۆ ئەگەر میزەڵدانەکەش زیاتر فوی
تێبکرێت، ئەوا درێژی نێوان لوتکەکانی شەپۆلی ساینەکە زیاددەکات.

مۆدڵی حاڵەتی نەگۆڕی گەردون

بە هۆی گرفتی تەمەنی گەردونەوە، زۆرێک لە فەلەکناسان
بایەخیكی ئەوتۆیان بە مۆدڵی بیگ-بانگ نەدا، لە ساڵی 1948 دا، هێرمان بۆندی، تۆماس
گۆڵد و فرێد هۆیڵ[viii]
(1915 –2001)، کە خۆشییان بە بناوانی یان لەدایکبونی چەمکی گەردون نەبوو بەو شێوەیەی
هەوادارانی بیگ-بانگ بانگەشەیان بۆ دەکرد، بە تایبەت کاتێک کە دەیانگوت گەردون لە
ساتەوەختێکدا لە دایکبوە، ئەمانە هاتن مۆدڵێكی تریان پێشکەشکرد، مۆدڵێک کە بەدیلێک
بێت بۆ بیگ-بانگ، بە تیوری حاڵەتی نەگۆڕ ناسرا. هەمو تیورییە کۆزمۆلۆژییەکان دەست
لە ملانی ئەو چەمکە بون کە بە پرینسیپی کۆزمۆلۆژی[ix]
ناسراوە، ئەمیش دەڵێت ئەگەر لە هەر گۆشەیەکەوە بە مەودایەکی فراوان و گەورە و لە
کاتێکی دیاریکراودا، سەیری گەردون بکەین، ئەوا هەر هەمان شتە (ئەمەش زۆر بە جوانی
لە لایەن تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵەوە سەلمێنراوە، واتە لە هەردو دەڤەری قوڵی هەبڵەوە،
یەکێکیان لە ئاسمانی باکور و ئەوی تریان لە ئاسمانی باشور). بۆندی، گۆڵد و هۆیل،
ئەم پرینسپەیان وەها فراوانکرد کە بە پرینسیپی کەماڵی کۆزمۆلۆژی the
perfect cosmological principle  ناوببرێت. بەمجۆرە گەردونەکەی ئەم سێ ڕابەرە لە
مەودای دوردا نەگۆڕە. لێرەدا پێویستە ئیشارەبدەین بەوەی نەیان دەگوت کە گەردون لە کشاندا
نییە. کرۆکی تیورییەکەیان ئەوەبو کاتێک گالاکسییەکان بەهۆی کشانی گەردونەوە
لەیەکتر دوردەکەونەوە، مادەی نوێ، لە فۆرمی هایدرۆجین لە بۆشاییدا، لە نێوان
گالاکسییەکاندا خەڵق دەبێت، سەرەنجامیش گالاکسی تازە دروست دەبێت، ئەمەش بۆ ئەوەی
چڕی گالاکسییەکان بە نەگۆڕی بمێنێتەوە. لە مۆدڵی حاڵەتی نەگۆردا، گەردون نە خاڵی
لەدایکبونی هەیە و نە نوقتەی کۆتایی.

بیگ- بانگ یان حاڵەتی نەگۆڕ؟

لە سەرەتای ساڵانی 1960 دا بە مەبەستی بڕیاڕدان و
خەمڵادنی هەردوو تیورییەکە، واتە بیگ–بانگ و تیوری حالەتی نەگۆر، تاقیکردنەوەی
ڕامانی(یاخود ڕامان–ئامێز) پیادەکرا. با وەهای دابنێین کە دەتوانین چڕی ئەو
گالاکسییە دیاری بکەین لە ئێمەوە نزیکە. کاتێک باس لەم گالاکسییە دەکەین، ئەوا لە
بنەڕەتدا لە زەمەندا لە حاڵی حازردان. خۆ ئەگەر بتوانین چڕی گالاکسییە دورەکان
بپێوین، ئەوا باس لە زەمەنێک دەکەین کە دەچێتە حاڵەتی ڕابردوەوە. لە مۆدڵی حاڵەتی
نەگۆڕدا، ئەم ئەنجامانە دەبێت هەر هەمان ئەنجام بن، بەڵام لە مۆدڵی بیگ-بانگدا،
چڕییەکە لە ڕابڕدوودا بەرزتر بوە یان چڕتر بوە. مارتن ڕایڵ، لە زانکۆی کامبریچ، زۆر
هەوڵیدا بە هۆی ژماردنی چاوگە ڕادیۆییەکانەوە ئەم جۆرە پێوەرانە ئەنجام بدات.
هەرچەندە گرفت لە داتا بەراییەکانیدا هەبون، بەڵام دواجار ئەنجامەکانی رایڵ
ئیشارەیاندا بەوەی کە چڕییەکانی چاوگە ڕادیۆییەکان لە ڕابردودا گەورەتر بون، ئەمەش
بە زیانی مۆدڵی حاڵەتی نەگۆڕ گەڕایەوە و بو بەهۆی نەسەلماندنی تیورییەکە. بەڵام
گورزی کوشندە و گەورە لە ساڵی 1963 دا هات، ئەویش کاتێک ئەو تیشکانە دۆزرانەوە کە
دوایی باوەڕەکە بەوجۆرە بو کە لە بیگ–بانگەوە هاتوون.

پاشخانی مایکرۆیڤی کۆزمۆیی The Cosmic
Microwave Background

جۆرج گامۆڤ، فیزیکناسی روسی–ئەمەریکی یەکەم زانا بو
دەرکی بەوە کرد کە بیگ بانگ دەرەنجامی شەبەنگێک بوە کە ملیۆنەها ساڵ لەمەوبەر
ڕویداوە و دەبێت هێشتا ئەسەرەکەی لە گەردوندا مابێت. ئەم شەبەنگە بە مایکرۆیڤی
باکگراوندی گەردونی “Cosmic Microwave Background”
(CMB).   کە
لە سەرەتادا لە فۆرمی تیشکی ”گاما”دا بوە و وزەیەکی زۆر بەرزی هەبوە، بەڵام لە
دوای سێ سەد بۆ چوار سەد هەزار ساڵ دواتر کە گەردون چوەتە پرۆسەی کشان و
ساردبوەتەوە، ئاستی وزەی ئەم شەبەنگەش کەم بوەتەوە. هەتا ئەو زەمەنە وزەی نمونەیی
فۆتۆن لە پلەیەکی ئەوەندە بەرزدا بوە کە بە هیچ جۆرێک ئەو بوارەی نەرەخساندوە کە
ئەتۆمەکانی هایدرۆجین و هیلیۆم دروست ببن، بەمجۆرە گەردون تەنها لە ناوکی
هایدرۆجین و هیلیوم و ئەلەکترۆنی سەربەست پێکهاتبو. ئەلەکترۆنەکان زیاتر لە فۆرمی
فۆتۆناتی پەرش و بڵاودا بون وەک لەوەی لە شێوەی دڵۆپە ئاودا بن و ڕووناکی بە نێو
تەمەکاندا پەخش بکەن. ئەم کارلێکردنە لە یەک نزیکەی مادە و تیشکدانەوەی لە
گەردوندا ڕودەدات بو بە هۆی سەرهەڵدانی دو دەرەنجامی شلۆق: یەکەم ئەوەیە کە
تیشکدانەوە، شەبەنگی تەنێکی ڕەش لەخۆدەگرێت کە لە بەرابەر ئەو پلە گەرمایەی
گەردوندایە و دوەمیش بریتییە لەوەی کە دابەشبونی ناوک و ئەلکترۆنەکان(مادەی
ئاسایی)، مەودایەکی گەورەی لێدەرچێت، دەنا چڕییەکی ڕێک و نەگۆڕ لەخۆدەگرێت.

دوایی دەگەڕێینەوە بۆ دەرنجامی دوەم، بەڵام لە حاڵی
حازردا سەبارەت بە یەکەم قسەدەکەین. هەر کە گەردون گەورەبو و دواییش ساردبوەوە و
دواجاریش زەمەنێک هات (نزیکەی سێ سەد و هەشتا هەزار ساڵ دوای دەستپێکردنی بیگ بانگ
) و ئیتر وزەی فۆتۆنە نمونەییەکان ئەوەندە نزمبوەوە کە زەمینە خۆشبکەن بۆ ئەوەی
ئەتۆمەکان پێکبێن. چیتر ئەلکترۆنی ئازاد لە ئارادا نەمان کە شەبەنگ پەخش بکەن و
گەردونیش سیمایەکی شەفاف و ڕوناکی لەخۆگرت. لەم کاتەدا پلەی گەرمای گەردون نزیکەی
سێ هەزار (3000) کێلڤین بو. لەو کاتەوە، گەردون هەزار ئەوەندە گەورەبوە. درێژی
شەپۆلی فۆتۆنەکانیش کە شەبەنگی باکگراوندیان CMB  دروست کردوە، هەزار ئەوەندە کشاوە، ئێستا دەبێت
لە بەشی ئەوپەڕی ژێر – سور و بەشی رادیۆیی شەبەنگەکەدا بێت – بەڵام شەبەنەکەی
هێشتا هی تەنێکی رەشە. بەڵام پێویستە کاریگەری پلەی گەرمای تەنی رەشی ئەم
تیشکدانەوەیە بە هەمان بڕ هاتبێتە خوارەوە و بەمجۆرە لە ئێشتادا دەبێت 3 پلەی
کەڵڤن بێت.

دۆزینەوی سی. ئێم. بی

لە ساڵی 1963 دا دو فەلەکناسی ڕادیۆیی ئارنۆ پێنزیاس و
ڕۆبێرت ویلسۆن تیشکی پاشخانی مایکرۆیڤییان دۆزییەوە. هەتا ساڵی 1992 مشتومەڕ
لەسەر ئەوە هەبو کە دەبێت بناوانی ئەم تیشکە لە کوێوە بێت، بەڵام دوای ئەوەی
سەتەلایتی کۆب  COBE توانی ئەوە پیشان بدات کە ئەم تیشکە
پاشخانییە هەر هەمان ئەو شەبەنگییەی تەنە رەشەکانی هەیە کە چاوەڕان بوین. شایانی
ئەوەیە لێرەدا کەمێک باس لە داستانی خەڵاتی نۆبڵ لەمەڕ ئەم پرسە بکەین. هەردوک
فەلەکناس، پێنزایس و ویڵسن، تەلەسکۆپەکەیان وەرگرتبو بۆ ئەوەی تەجروبە لەسەر ئاڵوگۆڕی
سەتەلایتی بکەن و ئەو پشێوی دەنگی و ژاوەژاوە کەم بکەنەوە کە دێتە نێو
تەلەسکۆپەکەوە، نەک بۆ ئەم تیشکە بگەڕێن. بە چڕی کەوتنە تاقیکردنەوەی تەلەسکۆپەکە،
کە وردبونەوە و سەیریان کرد ژاوەژاوی باکگراوندەکە زیاتربوە.، هەرگیز چاوەڕوانی
ئەمە نەبون. سەرەتا ئەقڵیان بۆ ئەوە چو کە هۆکاری ئەم ژاوەژاوە لەوانەیە ئەو
کۆترانە بن کە هێلانەیان لە نێو کەڵی horn تەلەسکۆپەکەدا دانابو. هاتن
تەڵەیەکیان دانا بۆ ئەوەی کۆترەکانی پێ بگرن. دوایی کۆترەکانیان بۆ دوری 60
کیلۆمەتر دورخستەوە و بەرەڵایان کردن، بەڵام وەک عادەتی خۆیان، کۆترەکان گەڕانەوە
هێلانە و زێدی خۆیان، دوایی تیمێکی تایبەت هاتن و کۆترەکانیان بە تەواوی دورخستەوە
لە تەلەسکۆپەکە. ئنجا ئاراستەی تەلەسکۆپەکەیان بە هەمو ئاراستەیەکی ئاسماندا گێڕا
و بۆیان دەرکەوت ئەم هیسە هیسە لە هەمو گۆشەیەکی ئاسمانەوە بە یەکسانی دێت. کاتێک
داستانەکەیان بۆ فەلکناس، بێرنی بێرک گێرایەوە، پێشنیازیکرد کە پەیوەندی بکەن بە
رۆبەرت دیکەوە لە زانکۆی پرینستن. دیک خۆی بە تەنها ئەو تیورییەی بڵاوکردبوەوە کە
گەردون بە جۆرە تیشکێک داپۆشراوە کە سەرچاوەکەی دەگەڕیتەوە بۆ پرۆسەی گەورەی بیگ–بانگ،
هەر خۆشی هەمو ئامرازێکی پێویستی، وەکو ئەنتێنای لە سەر باڵەخانەی بەرزی بەشی
فیزیا دابەستبو بۆ ئەو مەبەستەی بتوانێت ئەم جۆرە تیشکە کەشفبکات. کاتێک دیک بە
سەرنج و تێبینییەکانی پێنزایس و ویڵسنی زانی، یەکسەر بۆی دەرکەوت ئەو دەنگە
ئەنجامی کۆتر و شتی وا نییە، بەڵکو ئەو دەنگە بریتییە لە پاشماوەی ئەو تیشکەی
ئەوان لە دوی عەوداڵن و تەواو لەگەڵ پێشبینییەکانی گروپەکەی ئەواندا تەریبە و گوتی
ئەوە ئەو تیشکەیە کە پاشماوەی بیگ–بانگە. دیک هەر زو رامانەکانی ئەوانی بە هەند وەرگرت
و جەختیکردە سەر ئەوەی کە بە تەواوی ئەو ئەنجامانە راستن. لە راستیدا، کاتێک لە
ساڵی 1979 پێنزایس و ویلسۆن خەڵاتی نۆبڵیان وەرگرت،  تا رادەیەک 
ناهەقیکرا بەرامبەر بە دیک چونکە هیچ پشکی لەم خەڵاتە بەرنەکەوت، ئەمە
ناعەدالاتی تێدابو. ئەو پلەی گەرمایەی لەم تیشکە پاشخانییە CMB  پێورا  2.725 کەلڤن بو. دوای سی ساڵ  کۆب COBE ئەوەی سەلماند کە پێوانەکانی
پاشخانی کۆزمۆیی تەواو راستن و زۆر وردن و دەرەنجامی بیگ–بانگە. ئیتر لەو رۆژەوە
زەحمەتە ئنسان بتوانێت ئەو هەقیقەتە رەت بکاتەوە کە بە راستی بیگ–بانگ رویداوە.

تیوری هەڵئاوسان

لە هەفتاکانی سەدەی بیستەوە، ئیشکالاتی مۆدڵی ستانداردی
بیگ–بانگ هاتەئاراوە. تێڕامانەکان ئەوەیان نیشاندا کە گەردون زۆر نزیکە لەوەی تەخت
بێت، واتە ئۆمێگا (Ω) نزیکە لە
بڕی یەکەوە، تیوری بیگ–بانگیش هیچ هۆکارێکی تایبەتی بە دەستەوە نەبو بۆچی شتەکە
بەمجۆرەیە. هەر چەمانەوەیەک کە گەردون لە نزیک چەقەوە هەیەتی لەگەڵ چوونە تەمەنی
گەردون خۆیدا گەورە دەبێت.

گرفتی دوەمیش بە گرفتی ئاسۆ ناسراوە. گەردون وەها دێتە
بەرچاو کە بە تەواوی لە هەمو گۆشەیەکەوە هەمان خاسیەتی هەبێت – بە تایبەت پلەی
گەرمای تۆمارکراوی پاشخانی کۆزمۆیی مایکرۆیڤی – بە ئاڕاستەی پێچەوانەش هەر وایە.
سی. ئێم. بی لە ئاراستەیەکەوە 14,000 ملیۆن ساڵی پێچووە تا گەیشتوەتە لای ئێمە،
لە ئاراستەی پێچەوانەشەوە هەر هەمان کاتی پێچووە. لە مۆدڵی بیگ-بانگی ستانداردا
کاتی پێویست بوونی نەبووە بۆ ئەوەی تیشکەکە لە دەڤەرێکەوە سەفەربکات بۆ دەڤەرێکی
تر- ناتوانن پلەی گەرمای یەکتر بزانن، چونکە ئەم زانیارییە ناتوانێت لە خێرایی
روناکی بەرزتر بێت. کەواتە، بۆچی بە وردی هەمان پلەی گەرمایان هەیە؟

ئەم پرسانە وەک ئایدیای هەڵئاوسان پێشکەشکران، یەکەمجار
لە لایەن ئالان گەتەوە Alan Guth (-1947      )
پێشنیازکرا و دوایش خەڵکانی تر هاتن و تەرزی نایابتریان خستەڕوو. لەم سیناریۆیەدا
سەرتاپای گەردونی بەرچاو لە سەرەتادا لە دووتوێی قەبارەیەکی وەک پرۆتۆندا بووە.
تەنها دوای 10^-35 (واتە یەک لەسەر دە، ئنجا سی و پێنج سفر
لەبەر دەم دەکەدا) چرکە، ئەم قەبارەیە بە شێوەی ئێکسپۆنێنتی(واتە  e^x ) کەوتە کشان و لە قەبارەدا بە جۆرێک گەورەبوو کە بە فاکتەری 1060 – 1050  لە ساتی 10^-32 چرکەدا
قەبارەکەی بوو بە گۆیەک تیرەکەی یەک مەتربوو. ئەم کشانە زۆر گەورەیەی فەزا بووە
هۆی ئەوەی جیۆمەتری فەزا ناچاربکات کە تەخت ببێت، هەروەک چۆن روی باڵۆنێک کە
دەکشێت ئیتر تەخت دێتە بەرچاو. (سەرەنجام سروشتییانە گەردونێکی تەختت دەست
دەکەوێت.) هەڵئاوسان بۆ خۆشی ئەو متمانەیەمان دەداتێ کە سەرتاپای گەردونی بەرچاو
خاسیەتی رێکی هەیە هەروەک چۆن کێشەی ئاسۆشمان بۆ دەخاتەڕوو. ئەمە ئەنجامی ئەو
هەقیقەتەیە کە بەر لە قۆناغی هەڵئاوسان قەبارەی فەزا-زەمەن، کە گەردونە بەرچاوەکەی
پێکهێناوە وەک پێویست بچکۆلە بووە و تیشکیش بە ئاسانی بە پانتاییدا گەشتی کردووە و
پلەی گەرمایەکی نەگۆڕی پێ بەخشیووە.

بیگ-بانگ و دروستبونی توخمە هەرە بەراییەکان

نیوەی ئەو وزە بە قودرەتەی کێشکردن (gravitational
potential energy) لە قۆناغی هەڵئاوساندا لەدایکبو گۆڕا
بۆ وزە-جوڵە و ئەمیش بووە هۆی لەدایکبونی هەمان ژمارەی یەکسان لە هەر یەک لە
تەنۆلکە و دژە-تەنۆلکەدا، بەڵام بە ژمارە مادە تەنۆلکەییەکان بڕێکی زۆر بچکۆلە
زیاتربوون ( بە نزیکەیی یەک بۆ هەر بلیۆنێک). تەنۆلکەکان دژە-تەنۆلکەکان
لەناودەبەن، ژمارەیەکی کەم لە تەنۆلکەکان لە بۆتەی تیشکدانەوەدا دەمێنێتەوە. ئەم
تۆپەڵە ‘مادە باریۆنییە’ سەرەتا لە فۆرمی کوارکدا بوون، بەڵام نزیکەی یەک چرکە
دوای ئەسڵییەکەیان، لە گروپی دوو یان سێدا خۆ یەکدەخەن و پرۆتۆن و نیوترۆن دروست
دەکەن. (دوو کوارکی سەرەوە
up quarks و یەک کوارکی خوارەوە down Quarks  پرۆتۆنێک دروست دەکەن، یەک کوارکی
سەرەوە و دوو کوارکی خوارەوە نیوترنێک دروست دەکەن. کوارکی سەرەوە
+2/3 ی بارگەی هەیە و
کوارکی خوارەوەش 
-1/3 بارگەی هەیە،
بەمجۆرە پرۆتۆن بارگەی
+1 و نیوترۆنیش
بارگەی سفری هەیە.) ژمارەی نیوترۆنەکان و پرۆتۆنەکان کە دروسبوون زۆر نزیکن لە
یەکترەوە، بەڵام چونکە نیوترۆنە ئازادەکان لە قۆناغی نیوە-ژیانی
10.3 ی خولەکێکدا
ناسەقامگیرن، ئەوا تەنها ئەوانە بەرگەدەگرن کە لە ناوکی هیلیۆمدا بەرجەستەبوون کە
لە دوو پرۆتۆن و دوو نیوترۆن پێکهاتووە. بەمجۆرە دوای چەند خولەکێک، مادەی
(باریۆنی) ئاسایی لە گەردوندا بە رادەیەکی بەرز لە ناوکی هایدرۆجین (پرۆتۆن)،
ناوکی هیلیۆم(تەنۆلکەی ئەلفا) و ئەلکترۆن – ئەکترۆنێک بۆ هەر پرۆتۆنێک – دروستبووە.
هەر بۆیەش ئێستا باوەڕمان وایە کە چەندین ئەوەندە زیاتر مادەی تاریک دروستبووە)

نەرمە شەپۆلەکان لە سی. ئێم. بی
(
CMB) دا

تێڕامانەکانی کەشتی فەزایی کۆب(
COBE) لە سەرەتادا ئەوەیان دەرخست کە سی. ئێم. بی( CMB) بە گشتی و سەرتاپا پلەیەکی گەرمی نەگۆڕی هەیە، هۆی ئەمەش ئەوەیە
کە تێڕامانەکان لە باڵۆنەکانی کەشتی فەزایی وماپ (WMAP ) و چیا بەرزەکانەوە توانییانە
نەخشەی ئەو دیاردانە بکێشێن کە پێیان دەگوترێت شەپۆلەکانی سی. ئێم .بی –
هەڵبەزودابەزی پلەی گەرما بە شێوەیەکی نمونەیی 60 مایکرۆ کێڵڤن بوو.

ئنجا بۆچی ئەم جۆرە گۆڕانە بچکۆلانە حزوری هەیە؟ بۆ
وەڵامدانەی ئەم پرسیارە وا ئیجاب دەکات ئنسان لەوە حاڵی بێت کە مادەی تاریک چییە.
هەرچەندە بە شێوەیەکی راستەوخۆ هێشتا کەشف نەکراوە، بەڵام جۆرەها تێڕامان ئیشارە
بە بونی مادەی تاریک دەدەن.

هەروەک لەسەرەوە ئیشارەمان پێدا، نزیکەی 380 000 ساڵ دوای لە
دایکبونی بیگ-بانگ، کاتێک وزەی فۆتۆنەکان وەک پێویست بەس بوون بۆ ئەوەی مادە و
تیشکدانەوە کارلێک بکەن و بۆ ئەوەی پرۆسەی ئایۆن کردن ( ionize) بەسەر
ئەتۆمەکاندا راڤەبکرێت ئەمەش بۆ خۆی ببێت بە هۆیەک بۆ بەرهەمهێنانی پلازمای ناوکی
و ئازادکردنی ئەلکترۆنەکان. ئەمەش بوو بە هۆی لەدایکبوونی دوو ئەنجام:

یەکەم:
تیشکدانەوە و مادە لە حاڵەتی هاوسەنگی گەرمیدا بن و تیشکدانەوەش شەبەنگی تەنی رەشی
هەبێت.

دووەم:
پلازمای ناوکی و ئەلکترۆن زۆر هاوتا دەبن، هەروەک فۆتۆنەکان زیاتر تێکەڵەکە رون
دەکاتەوە.

ئەنجامی دووەم لێرەدا بۆ مشتومڕەکەمان گرنگە. کاتێک پلەی
گەرمی دادەبەزێت بۆ ئەو خاڵەی ئەتۆمەکان دەتوانن وەها مادە پێکبهێنن و دەست بکەن
بەوەی لە ژێر کاریگەری کێشکردندا تۆپەڵ ببن و ئەستێرە و گالاکسییەکان دروست بکەن. مۆدڵی
جوڵەیی (simulation ) ئەوەمان بۆ دەخاتەڕوو کاتێک گازی سەرەتایی
ئاوا بە ناڕێکی دابەشبووە کە هەشت تا دە بلیۆن ساڵ دەخایەنێت بۆ ئەوەی هەندێک دەڤەری
گازی بە پێی پێویست چڕبنەوە بۆ ئەوەی ئەمە روبدات. بەڵام ئێمە دەزانین
گالاکسییەکان لە دەوری بلیۆنێک ساڵ دوای بیگ-بانگ لەدایکبوون. دەبێت شتێک یارمەتی
پرۆسەکەی دابێت. ئێمە باوەڕمان وایە کە ئەم شتە مادەی تاریکی نا-باریۆنییە. خۆ
ئەگەر ئەمە لەگەڵ تیشکدانەوەدا جوت نەبوایە، ئەوا دوور نەبوو بە هۆی کێشکردنەوە
یەکسەر دوای بیگ-بانگ تۆپەل ببن. بەمجۆرە کاتێک مادەی ئاسایی لە فۆتۆنەکان جیادەبێتەوە،
چەندین سەرچاوەی کێشكردن، کە بە هۆی چڕبوونەوەی مادەی تاریکەوە پێکدێن، لە ئارادا
هەن. ئنجا مادەی ئاسایی دوایی بە خێرایی دەکەوێتە ئەم سەرچاوە کێشكردنانەوە، بە
خێراییش چڕییەکانیان زیاددەکات، ئیتر هەر لێرەشەوە پرۆسەی دروستبوونی گالاکسی
خێرادەبیت.

چۆن مادەی تاریک کاردەکاتە سەر سی. ئێم. بی CMB

چڕی ئەو مادە تاریکەی هەر لە رۆژانی لەدایکبونی سی. ئێم.
بی ((CMB ەوە هەبووە و تێڕامانی کاریگەریشی هەبوو، هۆکاری ئەمەش
دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هەقیقەتەی ئەگەر تیشکدانەوە لە قوردەتی کێشكردنەوە بێتەدەر ئەوا
دوچاری جۆرێک لە لادانی سور دەبێت کە پێی دەگوترێت لادانی سوری کێشكردن. بەمجۆرە
ئەو فۆتۆنانەی سی. ئێم. بی کە ئەو دەڤەرانە جیدەهێڵن تێێدا مادەی تاریک تۆپەڵ بووە
درێژی شەپۆلەکانیان درێژترە لەو فۆتۆنانەی دەڤەرێکیان جێهێشتووە کە مادەی تاریک
تێێدا کەمترە. ئەمەش دەبێت بە هۆی پلەی گەرمی تەنە رەشی فۆتۆنە کاریگەرەکان کە لە
دەڤەرە چڕەکانی مادەی تاریکەوە دێن کەمتربن لەوانەی لە دەڤەرە خەفیفەکانەوە دێن –
بەمجۆرە دەبێت بە هۆی سەرهەڵدانی ئەو هەڵبەزودابەزی پلە گەرمییەی تێبینی کراوە. ئەم
جۆرە تێڕامانانە راستەوخۆ لەمەڕ گەردون پێمان دەڵێن کە 380 000 ساڵ دوای
بیگ-بانگ شتێکی سەیر نییە، هەر بۆیەش دەبینین بەهایەکی بەرزیان لای کۆزمۆلۆژیستان
هەیە. نەک هەر ئەوە، بەڵکو ئەو فۆتۆناننەی سی. ئێم. بییان درو٣ستکردوە بلیۆنان ساڵ
بە بارتەقای فەزادا سەفەریان کردوە و چەمانەوەی فەزاش کاریگەری لەسەریان هەبوە. خۆ
ئەگەر  سیمای چەمانەوەی فەزا، نێگەتیڤ،
پۆزەتیڤ یان تەخت بێت، بەوجۆرە فەلەکناسان دەتوانن نەخشەی ئەم هەڵبەزو دابەزانە بە
وردی بکێشن، ئەوا دەکریت چيمانەوەی فەزا پێوانە بکرێت. پاشانیش مومکینە بتوانین
زەخرەفەی هەڵبەزودابەزە چاوەڕوانکراوەکە لە مۆدڵی کۆمپیوتەریدا بەرجەستەبکەین.

گەردونی شاراوە: مادەی تاریک و وزەی تاریک

ئەگەر چەمانەوەی فەزا سفر بێت،
هەروەک تیوری هەڵئاوسان پێشبینی دەکات و تێرامانەکان جەخت لەسەر ئەوە دەکەن، ئەوا
ئیحتیمالی هەیە بتوانین تێکڕای چڕی و بڕی تەواوی بارستایی/وزە کە لە گەردونی
بەرچاودا هەیە حساب بکەین. ئەگەر کۆی وزە بریتی بێت لە
M ، ئەوا باشترین تەخمین بۆ بارستایی مادەی
بەرچاو، هەموو ئەستێرەکان و گازە خرۆشاوەکان، بە نزیکەیی دەکاتە
0.01M . بەمجۆرە لە %99 ی گەردون پەنهان و شاراوەیە. یەکەم
پرسیار کە ئنسان پێشكەشی دەکات ئەوەیە ئایا ئەم ناوەڕۆکە نادیارە مادەی
ئاساییە(باریۆنی)ییە کە هیچ روناکی پەخش ناکات – گاز، تۆز، یان مادەکانی وەکو کورتە-باڵا
قاوەییەکان، ئەستێرە نیوترۆنەکان یان چاڵە رەشەکان. ئەم مادانەی دوایی پێێان
دەگوترێت  ماچۆ
MACH  ( Massive Astronomical Compact Halo
objects

)، ژمارەیان لە نێو ئەڵقە یان بازنەی گالاکسییەکان و دەوروبەریان زۆرە.

دوو بەڵگە لە ئارادا هەن و ئیشارە دەدەن بەوەی کۆی بڕی
مادەی ئاسایی لە گەردوندا تەنها نزیکەی 4% ی سەرتاپای
هەموو مادە/وزەی گەردونە. بەڵگەی یەکەم بەندە لەسەر پێوانی ئەو لە سەدا نسبییەی هەر
یەک لە هایدرۆجین، هیلیۆم و لیتیۆم و ئایزۆتۆپەکانیان لە پرۆسەی بیگ-بانگدا
دروستیان کردووە. ئەمانە لە هەمبەر رێژەی باریۆن بۆ فۆتۆن زۆر هەستیارن و سنوری
سەرەوە  upper limit یان بۆ
مادەی باریۆن دیاریکردووە کە دەکاتە 4% . بەڵگەی دووەمیش بریتییە لە بارستایی ئەو
بڕە بەرچاوەی لە پێکهاتنی ماچۆ MACHO دا بوو،
دوایی توێژینەوەی هاوێنە–مایکرۆیی کێشكردن کەشفی کردن (هەروەک چۆن کۆمەڵە
هەسارەیکیشیان دۆزییەوە). سەرباری ئەوەی دەزانین کە، بۆ نمونە، پۆلسارەکان لە نێو
بازنەی گالاکسییەکاندا دۆزراونەتەوە، بارستایی هەموو ئەمانە و ماچۆکانیش ناتوانن
تەفسیری ئەو مادە نادیارە بکەن. بەڵام هێشتا دەبێت حساب بۆ لە  96% ناوەڕۆکی بارستایی/وزەی گەردون بکەن. لە زۆر
هێڵی جیاجیای تێڕامانەوە باوەڕی باڵادەست و باو بە جۆرێکە کە بەشێکی دیار لەمە لە
پێکهاتەی مادەی تاریکی نا-باریۆنیدایە – کە عادەتەن بە مادەی تاریک ناودەبرێت.

بەڵگەی مادەی تاریک

1) داینەمیکی هێشوویی

بەلگەی یەکەم سەبارەت بە بڕێکی
بێشوماری مادەی نادیار لەو تێڕامانەوە دەرکەوت کە فریتز زویکی (
1974-1898Fritz Zwicky  لە ساڵانی 1930 کاندا ئەنجامیدا. زویکی توێژینەوەی
لەمەڕ گالاکسییەکانی هێشووی کۆما کرد، دوورییەکەیان نزیکەی
321   ساڵی روناکیی
بوو، سەرنجیدا کە ئەندامە دەرەکییەکانی ئەم هێشووە بە خێراییەکی زۆر بەرزتر لەوەی
چاوەڕوان دەکرێت دەجوڵێن. تەسەورکە ئەگەر هێشوویەک گالاکسی خەڵقکراوە و لە حاڵەتی
جوڵەدا نەبووە. هەر زوو لە سایەی کێشكردندا هەرەس دەهێنن و هەمو دەبن بە تەنێک. لە
لایەکی ترەوە، ئەگەر هەر لە سەرەتاوە گالاکسییەکان یەک بە نیسبەت ئەوی ترەوە بە
خێراییەکی بەرز خرانە حاڵەتی جوڵەوە، ئەوا جوڵە–وزەکەیان ئەو توانایەیان پێ
دەبەخشێت بە گەردوندا پەرش بن و هێشووەکەش بڵاودەبێتەوە، هەروەک چۆن رۆکێتێک بە
خێراییەکی زۆر بەرز دەجوڵێت و دەتوانێت لە کایەی کێشكردنی زەوی خۆی قوتاربکات. لە
راستیدا کاتێک سەرنج دەدەین لە هێشووەیەک گالاکسی، ئەوا بلیۆنان ساڵ دوای
ئەفراندنی هێشووەکەیە، پاشان ئەمەش دەمان گەیەنێتە ئەو راستییەی کە پێویستە ئێشتا
هاوسەنگییەک لە باڵانسی راکێشانی هێزی کێشكردنی سەرتاپای بارستایی هێشووەکە و تێکرای
جوڵە-وزەی هەموو بەشەکانیدا هەبێت. ئەم چەمکە کە نێوی تیورمی ڤایراڵی
Theorem Virial بەسەردا دابڕاوە، ئەگەر توانیمان خێرایی
پێکهاتەی هێشوەکان بدۆزینەوە، ئەوا مومکینە کۆی بارستایی بە نزیکەیی دیاری بکرێت.
زویکی ئەو حساباتەی گرتەئەستۆ و دەریخست کە بارستایی هێشوە گالاکسی کۆما بە
ئەندازەیەکی بەرچاو زۆر زیاترە لەوەی دێتە بەرچاو.

2 ) بەڵگەی
هەبونی پێکهاتەیەکی نادیاری گالاکسی حەلزونی.

لە 1970 کاندا، پرسێک کە پەیوەست بو بە داینەمیکی
گالاکسییەکانەوە لەدایکبو. ڤێرا رۆبین (2016-1928)، کاتێک
سەرنجیدا لەو روناکییەی لە دەڤەری هێچ II  ( HII) وە ( کە
بریتییە لە هەوری بارگاوی بە هایدرۆجین، نمونەی وەکو هەورییەکانی ئۆرایۆن) لە
ژمارەیەک لە گالاکسییە حەلزونییەکانەوە دێت. ئەم دەڤەرانەی HII لەگەڵ
ئەستێرەکان و مادە دیارەکانی تری نێو گالاکسییەکاندا دەجوڵێن، بەڵام ئەمانە، کاتێک
گەشاوەن، ئەوا لە مادەی دیاری تر ئاسانترە سەرنج بدرێن. دەڤەرەکانی HII هێڵی
شەبەنگی ئەلفای هایدرۆجینی سور(ئەلفا-H ) پەخش دەکەن. بە هۆی پیوانەکردنی
لادانی دۆپڵەر لە هێڵەکانی شەبەنگدا، ڤێرا رۆبین توانی گرافی خێراییەکانیان لە دەوری
چەقی گالاکسییەکاندا وەکو دالەیەکی دوری بکێشێت. ڤێرا چاوەڕانی ئەوەی دەکرد ئەو
هەورییانەی لە چەقی گالاکسییەکانەوە دورترن بە خێراییەکی خاوتر بجوڵێن هەروەک چۆن
هەسارە دەرەکییەکان لە سیستەمی خۆریدا خاوتر بە دەوری خۆردا دەسوڕینەوە. ئەمە پێی
دەگوترێت جوڵەی کێپلەری، هەروەک خێرایی سوڕانەوە پێچەوانە دەگۆڕێت(کەم دەکات)
لەگەڵ رەگی دوجای دوریی لە چەقەوە. ( ئەمە بە یاسای سێیەمی جوڵەی کێپلەر ناسراوە و
دەتوانرێت لە رێگای سەلماندنی یاسای کێشكردنی نیوتنەوە پیشان بدرێت.)

رۆبین توشی سەرسامییەکی گەورەبو کاتێک بۆی دەرکەوت
خێرایی سوڕانەوەی هەورییەکان لەگەڵ زیادکردنی دورییەکەیان لە چەقی گالاکسییەکانەوە
کەم ناکات، تەنانەت لە هەندێک حاڵەتیشدا، زیاد دەکات. هەمو بارستایی گالاکسییەکە لە چەقدا کۆنەبوەتەوە،
بەڵام چاوەڕوان دەکرێت خێرایی سوڕانەوەکە هێشتا لەگەڵ زیادکردنی نیوەتیرەی ئەودیو
دەڤەرەکانی ناوەوەی گالاکسییەکە کەم بکات، هەرچەندە کەمکردنەکە بەو جۆرە کتوپڕە
نابێت کە دەڵێیت هەمو بارستاییەکە لە چەقەکەدا کۆبوبێتەوە. بۆ خستنەرووی نمونەیەکی
تۆکمە، خێرایی سوڕانەوەی خۆری لەمەڕ خۆمان بە دەوەی چەقی رێچکەی شیریدا Milky way چاوەڕوان دەکرێت کە بە نزیکەیی 160 کم/چرکە بێت. بەڵام لە راستیدا 220 کلم/چرکەیە. تەنها رێگا بۆ تەفسیری ئەم ئەنجامانە ئەوەیە کە یان
ئەستێرەکانی گالاکسییەکە لە باوەشی خەرمانەیەکی گەورەی نەبینراوی مادەدان – کە زۆر
زیاتر دەکەوێتە ئەودیو گالاکسی بەرچاوەوە – یاخود یاسای کێشکردنی نیوتن لە دوری
زۆر گەورەدا هەیبەتی نامێنێت. ئەو مادە
نەبینراوەی کە کاریگەری هەبو لەسەر تێڕامانەکانی ڤێرا رۆبین بەڵگەی زیاتریان لەمەڕ
مادەی تاریک خستەڕو.

چەندە بڕی مادەی تاریکی نا-باریۆنی لە ئارادا هەیە؟

باشترین تێڕامانی هەنوکەیی ئەوەمان بۆ دەردەخات کە مادەی
تاریک لە %23  کۆی بڕی مادە/وزەی گەردون پێک دەهێنێت.. هەندێک
تێڕامانی تر پشتگیری ئەم ئەنجامە دەکەن. ئەمە دو پرسیاری تر دەخاتە ئاراوە: مادەی
تاریک چییە؟ ئنجا ئەو لە %73 ی تری مادە/وزەی گەردون کە ماوە بە چی
داپۆشراوە؟.

مادەی تاریک چییە؟

وەڵامی شەفاف و راشکاو بۆ ئەم پرسیارە ئەوەیە بە راستی
نازانین چییە! مۆدڵی ستانداردی فیزیکی تەنۆلکەیی[x]
پێشبینی هەبونی مادەی تاریک ناکات، هەر بۆیە دەبێت وەک پاشکۆیەک بۆ تیوری ستاندارد
ئەم پرسە تاووتوێ بکەین بۆ پێشبینیکردنی ئەوەی کە چییە و چۆنیش پێشبینی دەکرێت(
هیچ نەبێت تا ئەو کاتەی دەسەلمێنرێت.). دەکرێت مادەی تاریک دابەش ببێت بۆ دو
پێکهاتە: مادەی تاریکی گەرم کە لە تەنۆلکەی روناکی پێکهاتون و بە خێرایی روناکی
دەجوڵێن( هەر بۆیەش گەرمن) و مادەی تاریکی سارد کە لە تەنۆلکەی زۆر زەبەلاح
دروستبون و بە خاوی دەجوڵێن. کاتێک پرسی پەرەسەندنی بونیات لە گەردوندا –
دابەشبونی هێشوە گالاکسییەکان و سوپەر هێشوە گالاکسییەکان- وەک مۆدڵی کۆمپیوتەری Simulations بەرجەستە
دەکەین، وا پێویستە دەکات کە مادەی تاریک هەموی سارد بێت، بەڵام فەلەکناسان
باوەڕیان وایە پێکهاتەیەکی بچکۆلە لە مادەی تاریکی گەرم لە فۆرمی نیوترینۆدا حزوری
هەیە. ژمارەیەکی بێشومار لە نیوترینۆ لە گەردوندا هەیە، بەڵام تا عەیامێکی زۆریش
باوەڕی باڵادەست وەها بو کە ئەمانە بارستاییان نییە. هەرچۆنێک بێت تێڕامانی
هەنوکەیی پێمان دەڵێت ئەمانە بڕێک بارستاییان هەیە، بەڵام یەک لەسەر ملیۆنێکی
بارستایی ئەلکترۆنە. وەک دەرنجامێک، رۆڵێکی زۆر بچکۆلەیان هەیە لە کۆی بڕی مادەی
تاریکدا – ئەمە بۆ خۆی تەبایە لەگەڵ مۆدڵی کۆمپیوتەریدا.

ئەکزیۆنەکان
و ویمپەکان
Axions and WIMPS

بژاردەیەکی ئیحتیمال بۆ مادە تاریکە ساردەکان بریتییە لە
ئەکزیۆنی نیوترالی روناکی Light neutral
axion ، کە لە ساڵی 1977 لە لایەن ”تیوری پێچی- کوین”ەوە
پێشبینیکرا. لە هەمو سەنتیمەتر سێجایەکدا دە تریلیۆن لەم مادەیە هەیە. تەرزێکی
درێژکراوەی مۆدڵی ستاندار فیزیکی تەنۆلکەییە و بە سوپەر-خۆجێیی ناودەبرێت، ئەم
تەرزە پێشنیازی ئەوە دەکات کە پێدەچێت ویمپس( WIMPS – Weakly Interacting Massive Particles   (پێکهاتەیەکی
گەورەی مادەی تاریکی سارد بێت. کاندیدێکی سەرەکی لێرەدا بریتییە لە نیوترالینۆ neutralino  – کە سوکەڵەترین تەنۆلکەی نیوترالی سوپەر-خۆجێێیە.
پێدەچێت لە هەمو چرکەیەدا بلیۆنەها ویمپس بە نێوماندا تێپەڕبێت. لە زۆر حاڵەتدا
لەگەڵ ناوکی ئەتۆمێکدا کارلێک دەکەن- لە بری ئەوەی وەک تۆپی بلیارد ببێت بە هۆی
جوڵاندنی تۆپێکی وەستا- وایان لێدەکات لول بخۆن. بە شێوەیەکی بنەڕەتی، بەڵام زۆر
بە زەحمەت، دەکرێت ئەم کارلێکانە کەشف بکرێن.

وزەی تاریک

هەردوک مادەی تاریک و مادەی ئاسایی
پێکەوە لە %27 بڕی گشتی بارستایی وزەی گەردون پێکدەهێنن. پێدەچێت، ئەوەی ماوە،
واتە لە %73 ، دەبێت شتێکی تر بێت. وا دەردەکەوێت فۆرمێکی وزەی شاراوەی نێو فەزا
خۆی بێت کە هیج تۆپەڵ نابێت، بەمجۆرە بە گشتی رێک و بە شێوەی نەگۆڕ بە سەرتاپای
فەزادا بڵاوبوەتەوە. لە راستیدا، لەوانەیە هەر ئەمەش بوبێت کە هانی ئاینشتاینی دابێت
گەردونەکەی بکاتە فۆرمێکی ستاتیک و – نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی بخاتە دوتوێی هاوکێشەکانی
تیوری گشتی نسبییەوە، ئەو نەگۆڕەی هێمای لامدای
Λ  بەسەردا دابڕی. دەکرێت زاراوەی لامدای پۆزەتیڤ وەها
تەفسیربکرێت کە بریتییە لە چڕی وزەیەکی پۆزەتیڤ کە سەرتاپای فەزای داپۆشیوە و
لەگەڵ گوزەری زەمەندا ناگۆرێت. پوختەی کاریگەرییەکەی سیمایەکی لێک دورکەوتنەوەی
هەیە. لەگەڵ ئەوەی کە هەندێک بژاردە و جۆرە مۆدڵی تر هەن و تاووتوێ کراون کە وزەکەیان
لەگەڵ زەمەندا دەگۆڕێن. ئەمانە ناویان بۆ دانراوە، وەکو توخمی پێنجەم، یان هێزی
پێنجەم. کۆی بڕی ئەم وزەیە و کاریگەری دورکەوتنەوەکەی راستەوانە دەگۆرێن لەگەڵ
قەبارەی فەزادا، کاتێک گەردون دەچێتە تەمەنەوە و قەبارەی گەورەدەبێت، ئەوا کاریگەری
وزەی تاریک زیاتر بەدەردەکەوێت.

لە هەمو مۆدڵەکانی فرەیدمان لەمەڕ گەردون، کشانی گەردون
وەک پرۆسەیەکی سەرەتایی لەگەڵ گوزەری کاتدا خاودەبێتەوە و هێزی کێشکردن دیسانەوە
جڵەوەکە دەگرێتەوە دەست، ئنجا رێژەی کشان هەرگیز زیادناکات. خۆ ئەگەر لە گەردوندا
لایەنێک هەبێت و کاریگەرییەکەی بریتی بێت لە لە یەکتر دورخستنەوە و لەگەڵ قەبارەی
گەردونیشدا بەرزبێتەوە ئەوا لەگەڵ زەمەندا ئەویش دەگۆڕێت. سەرەتا، کاتێک قەبارەی
گەردون بچکۆلەیە، هێزی کێشکردن باڵ دەکێشێت بەسەر وزەی تاریکدا و رێژەی کشانی
بەرایی گەردون خاودەبێتەوە – هەروەک لە مۆدڵەکانی فرەیدماندا هەیە، بەڵام نوقتەیەک
دێتە ئاراوە کە کاریگەرییەکانی لێک دورکەوتنەوەی وزەی تاریک یەکسان دەبێت و دوایش
بەسەر کێشكردندا زاڵ دەبێت، ئنجا گەردونیش بە ڕێژەیەکی خێرا دەست دەکات بە کشان.
ئا لەم حاڵەتەدایە کە گالاکسییە دورەکان لە ئێمە دوردەکەونەوە، هەروەک ئەوەی لە
مۆدڵەکەی فرەیدماندا ڕودەدات.

بەڵگەی وزەی تاریک

هەرچەندە ئەستێرە گۆڕاوەکانی سفێید درەوشاوەترین ئەستێرە
پێکدەهێنن کە لای فەلەکناسان ناسراون، بەڵام بەکارهێنانی ئەم ئەستێرانە بۆ
پێنەکردن شتێکی سنوردارە. پێویستمان بە بەدیلێکە کە درەوشاوەتربێت. سوپەرنۆڤاکان،
لە مەدایەکی زەمەنی کورتدا، گەشاوەترین تەنی گەردونن، ئەمانە جۆرێکی گۆڕاویان هەیە
پێیان دەگوترێت سوپەرنۆڤای1a ، باوەڕی باڵادەستیش
ئەوەیە کە ئەم جۆرە سوپەرنۆڤایانە لوتکەیەکی نەگۆڕی گەشاوەیان هەیە. خۆ ئەگەر وەک
مورادفێک بەکاربهێنرێت ئەوا سودی هەیە. بۆ نمونە ئەگەر تۆپێکی پلوتۆنیۆم(شێوە
گومەز) هەبێت و بارستاییەکەی لە بارستایی شلۆق کەمتربێت، ئنجا ئەگەر یەکێک هات و
بە شێوەیەکی رێکوپێک پلوتۆنیۆمی زیادەی خستەسەر روەکەی ئەوا، لە شوێنێکدا، بارستایی
شلۆق تێپەڕدەکات و دەتەقێتەوە. خۆ ئەگەر هەمو جارێک تەجروبەمان کرد ئەوا
دەبێت  هەمو کات قودرەتی ئەم تەقینەوە وەک
یەک بێت ، ئەمەش چونکە پلوتۆنیۆمە گۆییەکە بارستاییەکەی شلۆقی تەوا پێناسەکراوی
هەیە.

سوپەرنۆڤای جۆری 1a لە سیستەمی
دوانەییدا ( باینەریدا) رودەدات. لەم جوتە ئەستێرەیەدا، یەکێکیان لە روی
بارستاییەوە لە تاکەکەی زۆر زەبەلاحترە، کاتیک ئەم زەبەلاحەیان بەرەو دوا قۆناغ
گەشەدەدەکات و کرۆکەکەی دەبێت بە ئەستێرەی قەموری سپی و هێندەی قەبارەی زەوی بچکۆلە
دەبێتەوە. دواییش هاوڕێکەی دەبێت بە زەبەلاحی سور، قەبارەکەشی بە شێوەیەکی
دراماتیکی زیادەدەکات. ئنجا بەرگی دەرەوەی، بێگومان زەبەڵاحە سورەکە، بە جۆرێک بە ئاڕاستەی
قەمورە سپییەکە کێش دەکرێت و بارستاییەکەی زیاددەکات. لە هەندێک حاڵەتی شلۆقدا،
کاتێک بارستاییەکەی نزیک دەبێتەوە لە بارستایی چاندراسێخەر، کە 1.44 ئەوەندەی
بارستایی خۆرە، بەرگی دەرەوەی دەسوتێت و سەرەنجام دەبێت بە هۆی تەقینەوەی
ناوکییانەی سەرتاپای ئەستێرە قەمورە سپییەکە. بەمجۆرە کاتێک بارستایی ئەم هەمو
سوپەرنۆڤایانە دەگاتە ئەم حاڵەتانە ئیتر دەتەقنەوە، وا چاوەڕوان دەکرێت هەموو
بگەنە هەمان لوتکەی درەوشانەوە، واتە درەوشانەوەیان لە هەمان لوتکەدا دەبێت ( پێنچ
بلیۆن جار لە خۆر درەوشاوەترن)، بێ هیچ گومانێک ئەمانە دەبنە نایابترین مۆم.

دەکرێت جۆری سوپەرنۆڤای 1a لە دورییەکی زۆرەوە بەدی بکرێن، چونکە لە ئاسابەدەر
گەشاوەن، ئنسان دەتوانێت گەشاوەترین ئەستێرەی گۆڕاوی سفێید لە دوری 10-20  mpc (کە بە نزیکەیی دەکاتە 32 بۆ 64 ملیۆن ساڵی
روناکی). چەشنی سوپەرنۆڤای 1a لە بڕدا 14 ئەوەندەی گۆڕاوەکانی
سفێید گەشترن، بەمجۆرە چارەکە ملیۆنیک گەشترن. واتە دەتوانرێت لە دورییەکەوە بەدی
بکرێن کە 500 ئەوەندە دورترە، ئەم دوورییە دەکاتە 1000 mpc – ئەمەش بۆ
خۆی کەرتێکی بچکۆلەی نیوەتیرەی ئەو گەردونەیە کە ئێمەی مرۆڤ لەگەڵیدا ئاشناین و
زانیاریمان لەسەر هەیە-. لەگەڵ ئەوەشدا، دەبینین سوپەرنۆڤاکان دەگمەنن، لەوانەیە
هەمو 300  (سێ) سەد ساڵ جارێک لە گالاکسییەکی نمونەیی
حەلزۆنیدا دەرکەون. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا و لەسەر بنەمایەکی رێک و خستنەگەڕی پرۆگرامی
کۆمپیوتەری بە قودرەت، تێڕامان لەسەر هەزاران گالاکسی دور ئەنجام دەدرێت و چاومان
کراوەیە بۆ هەر روداوێکی سوپەرنۆڤایی لە گەردوندا دێتە ئاراوە. کاتێک لە سەرەتادا
بەدیکرا و دۆزرایەوە، ئیتر بەردەوام دەبین لە گەڕان لە دوی خەسڵەتی چەماوەی روناکی
سوپەرنۆڤای 1a کە دەرەنجامی شیبونەوەی تیشکی نیکلی-56 ، سەرەتا
دەگۆڕێت بۆ کۆبۆڵت-56 و دواییش بۆ ئاسنی-56 .

هەبڵ (دواییش زانایانی تر) خێرایی کشانی بەرچاوی
گالاسییەکانیان لە بەرانبەر دوری گالاکسییەکان خۆیاندا کێشا و گرافی راستەهێلیان
بۆ دەرچوو. وا چاوەڕوان دەکرێت، کاتێک دورییەکان گەورەتر دەبن، ئەم گرافانە هەروا
بە هێڵێکی راست نامێننەوە، هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ گۆڕان لە رێژەی کشانی
گەردون لەگەڵ گوزەری زەمەندا. سەبارەت بە گەردونی شلۆق (گەردونێک کە چەمانەوەکەی
سفرە) تێڕامەنەکانی سی. ئێم. بی ( CMB ) بەسەردا واری دەبێ، وا چاوەڕوان
دەکرێت، ئەگەر دورییەکە گەورەتربێت، چەمانەوەکە بچێتە ژێر راستە هێڵەکەوە. لە
ئەنجامی تێرامان لە جۆری سوپەرنۆڤای 1a کە زۆر دورترن، لەم دواییانەدا، ئەو
توانایانەی بە ئنسان بەخشیوە پێوانەی دورییەکی زۆر زیاتر بکرێن، شان بە شانی
لادانە سورەکانیان، گرافەکەی هەبڵیان گەیاندوەتە پلەیەکی درێژتر، بەڵام چیتر
هێڵێکی راست نییە. هەرچەندە، هەروەک چاوەڕوان دەکرێت، گرافەکە وەک هێڵێکی راست
بەردەوام نابێت، بەڵام ئەوەی مایەی سەرنج و تێڕامانە، دوای درێژکردنەوەی گرافەکە
لەسەر بنەمای تەخمین، دەرکەوت چەماوەکە دەکەوێتە سەرو هێڵە درێژکراوەکەوە نەک
ژێری. ئەمەش ئەوەمان پێ دەڵێت کە کشانی گەردون لە خێرابوندایە – نەک
خاوبێتەوە وەک چاوەڕووان دەکرا- بێگومان ئەمەش بەڵگەیە بۆ هەبونی وزەی تاریک.

سروشتی وزەی تاریک

وزەی تاریک بەوە ناسراوە کە زۆر هاوسەنگە، بەڵام زۆر چڕ
نییە ( چڕییەکەی بە نزیکەیی 10-29 گم/سم سێجایە) و جگە لە هێزی کێشکردن،
دەرکەوتووە لەگەڵ هیچ یەکێک لە هێزە بنەڕەتییەکانی تری سروشتدا کارلێکی نییە.
ئەمەش بووە بە هۆی ئەوەی بە زەحمەت لە تاقیگەدا کەشف بکرێت.

سادەترین تەفسیر سەبارەت بە وزەی تاریک ئەوەیە کە
قەبارەیەک لە گەردون هەندێک وزەی بنەڕەتی و جەوهەری هەیە، هەروەک چۆن ئاینشتاین بە
نەگۆڕە بەناوبانگەکەی خۆی ”نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی” کردی بە فەرزییەیەک، بەلام دوایی پەشیمان
بووەوە و بە گەورەترین هەڵەی ژیانی ناوی برد. تیوری تایبەتی نسبی ئاینشتاین هەردوو
چەمکی وزە و بارستایی لە هاوکێشە مەنشورەکەیدا ( وزە = بارستایی کەڕەتی دوجای
خێرایی ڕوناکی E=mc^2 
)پێکەوە بەرجەستەکردووە، ئەم وزەیە کاریگەری کێشكردنی هەیە. عادەتەن بە
وزەی بۆشایی ناودەبرێت، چونکە بریتییە لە چڕی وزەی بۆشایی بەتاڵ empty
vacuum . لە راستیدا، زۆربەی
تیورییەکانی فیزیکی تەنۆڵکەیی پێشبینی هەڵبەزودابەزی بۆشایی دەکەن و بە وردی ئەم
جۆرە وزەیە بە بۆشایی دەبەخشێت. ئنسان دەتوانێت ئەو هەستەی لە لا دروست ببێت کە
بۆشایی پوخت وزەی تێدایە، ئەویش بەوەی بۆمان دەردەکەوێت کە بۆشایی لە هەقیقەتدا
بەتاڵ نییە. پرینسیپی نایەقینی هەیزنبێرگ بواردەدات بەوەی تەنۆڵکەکان بە بەردەوامی
دروست دەبن و (خێراش) دیسانەوە دیارنامێنن. بۆشایی پوخت پڕە لەم تەنۆلکە روکەشانە virtual .

بەمجۆرە، بە پێێ پرینسیپی نایەقینی هەیزنبێرگ،
نایەقینییەک سەبارەت بەو بڕە وزەیەی کە دەکرێت هەبێت لە ئارادا هەیە. پاشان بە هۆی
ئەو هاوتاییەی لە نێوان مادە و وزەدا هەیە، ئەم هەڵبەزودابەزە بچکۆلانەیەی وزە
دەتوانێت تەنۆلکەی مادە بخوڵقێنێت ( تەنۆڵکەیەک و دژە-تەنۆڵکەکەی پێویستە لە هەمان
ساتەوەخدا دروست ببن.) ، کە بۆ زەمەنێکی کورت دێن و ئنجا ئاوادەبن. ژمارەیەک
تاقیکردنەوە توانیویانە ئەم وزەی بۆشایییە کەشف بکەن. یەکێک لەمانە بریتییە لە
تاقیکردنەوەی کازمیر Casimir experiment  ،
لە پرینسپدا، دوو تەبەقی کانزایی زۆر نزیک یەکترەوە لە بۆشاییدا دانرابون. لە باری
پراکتیکییەوە ئاسانترە ئنسان تەبەقێکی کانزا بەکاربهێنێت و ئەوەی تر بەشێک بێت لە
گۆیەکی کانزایی کە نیوەتیرەکەی ئێجگار گەورەبێت. شێوازێکی بیرکردنەوە لەم حاڵەتە ئەوەیە
کە تەنۆڵکە روکەشەکان شەپۆلی درێژی تایبەت بە خۆیان هەبێت – دوانەیی تەنۆلکەیی
شەپۆل The wave particle duality . تەنۆلکە روکەشەکان، کە درێژی شەپۆلەکانیان درێژترە لەو
دورییەی لە نێوان دوو تەبەقەکەدا هەیە، ناکرێت بونی هەبێت چونکە تەنۆلکەی روکەشی
زیاتر لە دیوەکانی دەرەوەیاندا هەیە و ئەم پارسەنگییەش ئەو کاریگەری هێزی کێشکردنە
دروست دەکات لە نێوان دو تەبەقەکەدا هەیە.

نمونەیەکی سەرنجڕاکێش بریتییە لەوەی کە دوو پاپۆڕ تەریب
بە یەکتر لە دەریادا دەجوڵێن و هەردوکیان عەماری سوتەمەنی و وزەیان بارکردووە،
نەرمە بایەک هەیە، بەڵام کاریگەرییەکی بەرچاوی دروستکردووە. لە نێوان هەردوو
پاپۆڕەکەدا تەنها ئەو شەپۆلانە بوونی هەیە کە درێژی شەپۆلەکانیان بچوکترە لە دوری
نێوان دوو تەنەکە، بەڵام لە دەرەوە هەر هەموو درێژی شەپۆلەکان حزوریان هەیە. ئەم
نایەکسانییە دەبێت بە هۆی سەرهەڵدانی ئەو هێزەی دوو پاپۆڕەکە لە یەکتر دوربخاتەوە،
بەمجۆرە ئەمە وەها ئیجاب دەکات کە پاپۆڕەکان لە یەکترەوە دوربن.

نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی ساکارترین حلە بۆ پرسی تاودان و تەنها
ژمارەیە کە بەسە بۆ تەفسیری جۆرەها تێرامان و بووە بە سیمای بنەڕەتی لە مۆدڵی
ستانداردی کۆزمۆلۆژی هەنوکەییدا. مدڵەکە پێێ دەگوترێت مۆدڵی سی. دی. ئێم لامدا Lambda-CDM
( Λ-CDM)  ، هەردوو مادەی تاریکی سارد و نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی پێکەوە
بەرجەستەدەکات و دەکرێت بەکاربهێنرێت بۆ پێشبینیکردنی ئایندەی گەردون.

پێکهاتەی گەردون

تێڕامانەکانی جی. ئێم. بی، سۆپەرنۆڤای 1a ، نەگۆڕی
هەبڵ و دابەشبونی گالاکسییەکان لە فەزادا مۆدڵێکی هاویەکمان لەمەڕ گەردون پێشکەش
دەکەن. وا دەردەکەوێت کە پێکهاتەی گەردون بەمجۆرەیە: مادەی
ئاسایی نزیکەی 4% ، مادەی تاریک نزیکەی %23 و ئەو %73 ی دەمێنێتەوە بریتییە لە کۆی بارستایی وزەی گەردون کە لە
فۆرمی وزەی تاریکدایە. لە چەند ساڵی ئایندەدا، تێڕامانەکانی سی. بی. ئێم پوختەتر و
سافتر دەکرێت و ئەنجامی وردتر و نایابتری سەدیمان دەست دەکەوێت. وێنەکە ئەوەمان
پیشان دەدات کە چۆن مەدای قەوارەی گەردون لە ڕابردووەوە لەگەڵ گوزەری زەمەندا گۆڕاوە
و چۆن لە ئایندەدا خێراتر دەکشێت. دوایی دەبینیت کە تەمەنی راستەقینەی گەردون وەک
تەمەنی هەبڵ وایە(کە ئەویش، واتە نەگۆڕێ هەبڵ کشانی راستە هێڵییە) و بەهاکەشی لە
ئێستادا 13.8 بلیۆن ساڵە.

گەردونێک ناوەندێکی شیاوە بۆ ژیانی ژیری

لە حاڵی حازردا، واتە کاتێک ئەم نوسینە دەخوێنیتەوە  شتێکی زۆر راست هەیە پێمان دەڵێت گەردونەکەی
لەمەڕ خۆمان پڕاوپڕ ئەو خاسیەتانەی تێدایە کە گۆنجاون بۆ پەرەسەندنی ژیانی ژیری. بەڵام
شتەکە بۆچی ئاوایە؟ لە کتێبی ” تەنها شەش ژمارە”دا، کە لە نوسینی پرۆفیسۆری
گرێشام، مارتن ریزە، زۆر بە رەوانبیژی ئەمە باسکراوە. چەندین ژمارەی رادە parameter  هەن کە رۆڵێکی
گەورەیان هەیە لە چۆنیەتی پەرەسەندنی گەردوندا و چۆن ئەستێرەکان توخمەکان بەرهەم
دەهێنن کە پێوستن بۆ هەوێنی ژیان. لێرەدا دوو لەم نەگۆڕانەمان باسکردوە، ئۆمێگا Ω ،
ئەگەر لەو بڕەی هەیە بەرزتربێت، ئەوا گەردون بە خێرایی هەرەس دەهێنێت بە بێ ئەوەی
هیچ زەمینەیەک خۆش بکات بۆ ئەوەی ژیان پەرەبسێنێت. خۆ ئەگەر بچکوتریش بێت، ئەوا
گالاکسی و ئەستێرەکان دروست نەدەبون. سەرباری ئەمەش، لامدا Λ ، کە خۆی بەهایەکی لە ئاسابەدەر بچکۆلەیە،
ئەگەر گەورەتر بێت، ئەوا دیسانەوە گالاکسی و ئەستێرەکان دروست نەدەبون.

هەروەک لەم بەشەدا ئیشارەمان
پێدا کە چۆن گالاکسییەکان لە ئەنجامی هەلبەزودابەزی fluctuations  چڕی گەردونی بەرایی دروستبون – ئەوەی پێی دەگوترێت
نەرمە شەپۆلەکان و لە پاشخانی مایکرۆیڤی گەردونیدا تێبینی کراوە. ئەو رادەیەی
پێناسی بەرزی نەرمە شەپۆلەکان دەکات بەهاکەی بە نزیکەیی  10-5یە . ئەگەر ئەم رادەیە بچوکتربێت، ئەوا چڕبونەوەی مادەی تاریک کە دوای
بیگ-بانگ رویدا(کە پێویستیشە بۆ پێکهاتنی گالاکسییەکان) هەم بچوکتر و هەم
دابەشبونی زیاتری دەبوو، وەک دەرەنجامێکیش دەبوو بە هۆی ناتەواوی لە بونیاتی
گالاکسییەکان و ئنجا دروستبونی ئەستیرەکانیش ناتەواودەبون و بەمەش سیستەمی
هەسارەیی دروست نەدەبوو. خۆ ئەگەر رادەکە لە 10-6 کەمتر بوایە، ئەوا گالاکسییەکان بونیان نەدەبو، بەڵام ئەگەر ئەم
رادەیە لە 10-5 گەورەتر بوایە ئەوا هەرگیز
گالاکسییەکان دروست نەدەبوون. ئنجا شەپۆلەکان، کە دروست دەبون گەورەتر و بونیاتێکی
مەزنتریان دەبو، لە باری رەهەندی دورییەوە زۆر لە گالاکسییەکان گەورەتردەبون،
پاشان دەبون بە سوپەر-بارستایی چاڵە رەشەکان- ئەمەش کە گەردونێکی پڕ ئاشوب کە هیچ
جۆرە ناوەندێک بۆ ژیان نەدەخوڵقاند.

یەکێک لە رادەکانی گەردونەکەی لەمەڕ ئێمە وەها ناسراوە-
ژمارەکە بریتییە لە رەهەندی فەزایی، کە 3 یە. بەڵام
ئەگەر 2 (بونیاتی ئاڵۆزبونی نەدەبو) یان 4 (کە ئەمیش
هێزەکەی چیتر لەگەڵ سێجای پێچەوانەی ئەتۆمەکاندا نەدەگونجا و ئەتۆمەکانیش دروست نەدەبون.٠)
ئەوا ژیان بونی نەدەبو.

هاوکێشە بەناوبانگەکەی
ئاینشتاین، (وزە = بارستایی کەڕەت دوجای خێرایی روناکی)، بڕی وزە و ئەو بارستاییەی
بڕە وزەکە دروست دەکات، بە خێرایی روناکی پێکەوە دەبەستێتەوە، ئەمیش وەک ئاشکرایە
گرنگییەکی بنەڕەتی هەیە. لە پراکتیکدا، تەنها بڕیکی بچکۆلەی وزەکە لە مادەکەوە
دەردەچێت، هەروەک بۆ نمونە کاتێک هایدرۆجین دەگۆڕێت بۆ هیلیۆم. پرۆسەکە لە 0.7% بارستایی چوار پرۆتۆنەکە دەردەکات و هیلیۆمی لێ دروستدەکات –
ئەمەش بڕێکی سەدییە و زۆر نزیکە لە قودرەتی هێزی بەهێزی ناوکییەوە. ئەم رادەیە،
واتە 0.07 ، بە کەفائەی ناوکی ناودەبرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەگەر بەهاکە زۆر
بچکۆلەبو، با بڵێین 0.06 بو، ئەوا زنجیرەی کارلێکەکان
کە هیلیۆم پێکەوە دەنێت ناکرێت ڕوبدات. لە یەکەم پرۆسەی ئەم کارلێکانەدا، دوو پرۆتۆن
ناوکی دیۆتیریۆم پێکدەهێنێت، بەڵام ئەگەر بەهای 0.06 کەفائەی efficiency ناوکی بخەینە پێش چاوی خۆمان،
ئەوا دیۆتیریەم ناجێگیردەبێت بۆ ئەوەی بتوانێت رێگری بکات لەوەی کارلێکی تر رونەدەات
کە ببێتە بە هۆی دروستبونی هیلیۆم. لە لایەکی تریشەوە، خۆ ئەگەر ئەم بڕە 0.08  ، واتە هێزی ناوکی بە
نیسبەت هێزی ئەلکترۆستاتیکەوە بەهێزتربوو  –
هێزی لێک دورکەوتنەوەی دو پرۆتۆن قودرەتی نامێنێت و بە جۆرێک پێکەوە دەنوسێن کە هیچ
هایدرۆجین لە ئارادا نامێنێت بۆ ئەوەی وزە بۆ ئەستێرەکان مسۆگەربکات. یەکێک لە
کاردانەوە شڵۆقەکانی پەرەسەندنی ئەستێرەکان بریتییە لە دروستبونی کاربۆن لە پرۆسەی
سیانی ئەلفادا. هەروەک لەوەبەر ئیشارەمان پێدا، فرێد هۆیڵ رۆڵی سەرەکی بینی لە
تێگەیشتنی ئەم کاردانەوەیەدا و ئاماژەی بۆ ئەوە کرد کە تەنانەت گۆڕانی چەند بڕێکی
سەدی لەو داتایەی (کە دەکاتە 0.007 ) بەرهەمی تێرامانە، ئاکامی
زۆر خراپی دەبێت لەسەر بڕی ئەو کاربۆنەی لە ئەستێرەکاندا دەخوڵقێت – بێگومان
ئاکامی ئاشكرا و شەفافی بۆ تێگەیشتنی ئێمەی مرۆ لەسەر ژیان خۆشی دەبێت.

فرە-گەردونی

با لێرەدا، وەک پێویست، ئەم پرسیارە بکەین، باشە چۆن
دەکرێت ئەو هەمو رادانەی Parameters 
لەسەرەوە باسمان کردن و ئیشارەمان پێدان ئاوا بەو نایابییە تەنزیم و
سافکراون tuned لە
گەردون و سروشتدا، بە جۆرێک بون بە هۆیەک کە ئێمەی ئنسان بونمان هەبێت؟ یەکەم
وەڵامی سادە بۆ ئەم پرسیارە ئەوەیە گەردون بە تایبەتی لە لایەن خالقەوە بنیات
نراوە بۆ ئەوەی مەخلوقاتی ژیر لەخۆبگرێت، ئەم تێڕوانینە لە لایەن هەندێک زانای
تیۆلۆژییەوە، یاخود ئیماندارەوە، تەبەننا کراوە. دوەم تێڕوانین، ئەوەیە گەلێک
گەردون هەن، هەر یەکەشیان خاسیەتی جیاوازی خۆی هەیە، زاراوەی فرە-گەردونی بەسەر
ئەم تێڕوانینەدا واری دەبێت. ئێمە لەم گەردونەدا نازانین و هیچ زانیاریمان لەمەڕ
ئەودیو ئاسۆی بەرچاوەوە نییە. دەڤەری جیا لەوانەیە خاسیەتی جودای هەبێت، مومکینە
ئەم دەڤەرانە لە سەرتاپای گەردوندا بە گەردونی جیاواز هەژمارد بکرێن. ئەو بەشەی
گەردون، کە ئێمە تێێدا دەژین، پڕاوپڕ، وەک چۆن دەڵێن کاڵا بە قەد باڵا، ئاوا گونجاوە
بۆ ژیان.

تیوری ژێ: دیدێکی تر لە هەمبەر گەردون

فیزیکناسانی تیوریستی کێشەیەکی بنەڕەتییان هەیە. تیوری
گشتی نسبییەتی ئاینشتاین، ئەوەی پەیوەستە بە کێشکردنەوە تیورییەکی کلاسیکییە، ئەمە
لە کاتێکدا کە میکانیکی کوانتەمی وەسفی هێزەکانی تر دەکات. تیوری هەموو شت
دەیەوێت هەمو هێزە بنەڕەتییەکان لە بۆتەیەکدا کۆبکاتەوە. یەکێک لەو رەوتانەی
چالاکانە سەرقاڵی ئەم پرسەیە تیوری ژێیە. تیورییە بەراییەکانی ژێ وێنەی
گەردونێکیان وەها دەکێشا کە دە رەهەند، نەک چوار، لەخۆدەگرێت، واتە فەزا-زەمەنی دە
رەهەندی لەخۆدەگرێت. شەش رەهەندەکەی تر لەودیو سێ رەهەندە فەزایی و یەک رەهەندە
زەمەنییەکەی خۆمانە و کورت کراونەتەوە بۆ دەڤەری فەزایی ریزکراوی 10-35 م لە
قەبارەدا و پێیان دەگوترێت ژێکان. ئەمانە یەکەی بنەڕەتی بونیاتی مادە پێکدەهێنن.
تەنۆلکە جیاوازەکان و خاسیەتەکانیان بەندن لەسەر ئەوەی چۆن ئەم ژێیانە دەلەرنەوە –
ئەمەش زیاتر وەکو ژێکانی کەمانچەیەک کە چەشنەها مۆدی لەرینەوە پەخش دەکەن بۆ ئەوەی
سەدایەکی هارمۆنی بدەن بە گوێ و هەستماندا. کاتێک ئەم ژێیانە دەجوڵێن، فەزا-زەمەن
بە وردی، هەر بەوجۆرەی تیوری گشتی نسبییەت پێشبینی دەکات، بە دەوری خۆیاندا لول
دەدەن. بەمجۆرە تیوری ژێ تیوری کوانتەمی تەنۆلکەکان و تیوری گشتی نسبییەت
یەکدەخەن.

لەم ساڵانەی دواییدا پێنچ تیوری ژێ پەرەیان سەندوە، هەر
یەکەیان خاسیەتی تایبەتی خۆی هەیە. لە یەکێکیاندا ژێکان کراوەن واتە (دو سەرە) و
هەندێکی تر ژێی داخراویان هەیە کە سەرەکانیان یەکدەگرن بۆ ئەوەی ئەڵقەیەک دروست
بکەن. چوارەکەی تریش ئەڵقەی داخراویان هەیە. لەم دواییانەدا، هەر یەک لە ئیدنتن و
پۆڵ تاونسئێند تیوری –ئێم ی یازدە-رەهەندییان پێشکەشکرد کە ئەمیش هەر پێنچ
تیورییەکەی ژێ لە قەوارەیەکی شمولی یەکگرتودا پێکەوە کۆدەکاتەوە. ئەم
یازدە-رەهەندە (مەحاڵ نییە کە ژمارەیەکی زیاتریش هەبێت) بوارێکی زیاتر دەڕەخسێنێت
بۆ بیرکردنەوە لە چەمکی فرە-گەردونی.

دەتوانین بیر لە نمونەیەکی هاوشێوەی بچکۆلە بکەینەوە:
ئەگەر رێزێک نانی چوارگۆشەییمان هەبێت و لە نێوان هەر یەکەیاندا بۆشاییەکی یەک
سەنتیمەتری هەبێت. ئنجا مێرولە بخەینە سەر هەر پارچە نانێکیان. مێرولەکان بە
لایەنی کەمەوە بۆ فەترەیەک بەرگەدەگرن و 
ئەو نانە دەخۆن کە گەردونێکی دو رەهەندییە. لای ئەوان هەبونی مۆڵگەی تری
مێروڵەیی لەسەر هەر پارچە نانێکی تر شتێک نیە شایانی تێڕامان و سەرنجدان بێت.
بەڵام هەمو ئەمانە لە گەردونێکدا دەبینین و بونیان هەیە کە هەر بە هەقەت سێ
رەهەندییە.

هەر بە هەمان رێگە، زیاتریش بڵێین فرە دەڤەری تاک تاکن و
هەمو لە یەک پێگەی گەورەی گەردونی پێکەوە گرێدراودان، پێدەچێت هەمو گەردونەکانی
تریش لە فەزا-زەمەنی خۆیاندا بونیان هەبێت – بە هۆی رەهەندی زیاترەوە لەوەی ئێمە شاردراونەتەوە.

لەودیو خەیاڵاتی ئنسانەوە

 ئەم موحازەیە
(لە ئاداری  2010پێشکەشکرا)
بەوە کۆتاییم هێنا کە گوتم،” ……..تەنانەت گەردونەکەی ئێمە لەوانەیە بەشێک بێت
لە فرە-گەردونێک کە سنوری ئەودیو خەیاڵاتی ئێمەی بڕێوە.!” مەبەستم ئەوەبو کە سەرتاپای
هەموو گەردون و ئەو یاسایانەی حوکمی هەبونی دەکەن مومکینە لە سەرو توانستی ئەقڵی
ئێـمەوە بێت کە بتوانین ئەزمی بکەین.”

زۆر حەزمکرد ئەو تانانە بخوێنمەوە کە هاوینی رابڕدوو
لۆرد مارتن رییز[xi]
ئیشارەی پێدابون:

  • لای لۆرد مارتن رییز، سەرۆکی کۆمەڵەی شاهانە و فەلەکناسی شاهانە، لەوانەیە
    هەرگیز توانستی حلکردنی هەندێک لە پەنهانییە گەورەکانی گەردونمان نەبێت، ئەوانەی
    لە سەروو تێگەیشتنی ئنسانەوەن،
  • رییز پێشنیازی ئەوە دەکات کە بە هۆی سنورداری رۆشنفکری خۆڕسکی ئەسڵی
    مرۆڤایەتییەوە، لەوانەیە هەرگیز نەتوانین پرس-گەلێک بسلەمێنین، وەکو مەسەلەی
    هەبونی گەردونە تەریبەکان، هۆکانی بیگ-بانگ، یاخود سروشتی هۆش یەکلایی بکەینەوە.
  • تەنانەت ئنسان دەشوبهێنێت بە ماسی، هەروەک چۆن بە ئۆقیانوسکاندا مەلە دەکات
    بێ ئەوەی خاسیەتکانی ئاویش بزانێت چییە، بە جۆرێک سەرتاپای ژیانی خۆیانی تێدا
    بەسەردەبەن.
  • لەوانەیە تیورییەکی ”راستەقینە”ی بنەڕەتییانە لەمەڕ گەردون بونی هەبێت
    بەڵام مومکینە ئەوەندە سەخت و زەحمەت بێت کە مێشکی ئنسان توانستی ئەزمکردنی نەبێت،
    یان بۆ قبوڵ نەکرێت.

لەوانەیە لەم پرسەدا من تەنها نەبم.

ئایندەی گەردون

ئێستا فەلەکناسان کۆکن لەسەر ئەوەی کشانی گەردون لە
تاوداندایە، واتە لە خێرابوندایە، ئەمەش دەرەنجامێکی زۆر سەرنجڕاکێشە. لەوەبەر
خەڵک باوەڕی وابو کە رێژەی کشان یان گەورەبونی گەردن بە خاوی دەگوزەرێت، چونکە
گەردون دەچێتە تەمەنەوە و ئێمەش ژمارەیەکی زیاتر لە گالاکسییەکان دەبینین( هەروەک
چۆن ئەو دورییەیەی دەمان بینی گەورەتر دەبێت.). بەڵام ئێستا لە گەردوندا، کە لە
پرۆسەی کشانی خێرادایە، تەواو پێچەوانەکەی راستە – بەڵێ توانای بینینی مەودایەکی
دورترمان لە فەزادا هەیە، بەڵام بە هۆی کشانی گەردونەوە، دیسانەوە کەمتر و کەمتر
دەبینین چونکە ئەم پرۆسەی کشانی گەردونە گالاکسییەکان دەبات بۆ ئەودیو سنورەکانی
ئاسۆی بەرچاوی ئێمە.

لە مەدایەکی گەورەدا، فەزای نێوان چەپکە گالاکسییەکان
دەکشێت – بە خێراییەکی زیاتر لە یەکتریان دوردەخەنەوە – بەڵام فەلەکناسان باوەڕیان
وایە کە گروپەکەی لەمەڕ خۆمان لە باری کێشکردنەوە پێکەوە دەمێننەوە و لە هەقیقەتدا،
هەمو یەکەکان لە یەکتر نزیک دەبنەوە سەرەنجام دەبن بە یەک گالاکسی گەورە، کە لە
رێچکە شیرییەکەی خۆمان و ئەندرۆمێدا پێکدێت. خۆ ئەگەر یەکێک لە دور بڕوانێت و
سەیری سەد بلیۆن ساڵی ئایندە بکات، ئەوا هەر سەرنجدەرێک لەم سنورەدا بێت ئەوا
گەردونێکی بەتاڵ دەبینێت. کشانی گەردون هەمو گالاکسییەکانی تری لە ئاسۆی ئێمە –
واتە کەناری گەردونی بەرچاوی ئێمە – دور خستوەتەوە.

مەحاڵە ئەم سەرنجدەرانە ئاگاداری پەرەسەندنی گەردون ببن
لەبەر چەند هۆیەک، لە نێویاندا ئەو راستییەی کە لادانی-سوری لوتکەی شەبەنگی وزەی
پاشخانی مایکرۆیڤی گەردون (CMB ) بۆ یەک
مەتر دادەبەزێت، نەمجۆرە مەحاڵە کەشف بکرێت.

لەو توێژینەوە تیورییانەوە کە سەبارەت بە ئەستێرەکان و
چۆنیەتی ئەو بڕە زۆرەی گۆڕانی توخمەکان لەگەڵ گوزەری زەمەندا ئەنجامدراون، ( بۆ
نمونە بڕی ئەو هایدرۆجینەی کەمی کردوە و بڕی ئەو هیلۆمەی زیادیکردوە لە ئەنجامی
کارلێکی ناوکی ئەستێرەکاندا) تەواو مومکینە تەخمینی تەمەنی گالاکسییەکە بکرێت،
بەڵام مومکین نییە و ناکرێت ئیشارە بەوە بدەین کە لە ئەسڵدا بیگ–بانگی لەخۆگرتوە.
بۆیە زەحمەتە و کارێکی قورسە ئنسان فەلەکناس بێت.

ئێمەی مرۆڤ لە چەرخێک و زەمەنێکی مێژوی گەردوندا دەژین
کە بڕی هەر یەک لە وزەی تاریک و مادەی تاریک شایانی بەراوردکردنن و جگە لەوەی کە
پاشخانی کۆزمۆیی گەردون  (CMB) بە ئاسانی تێبینی دەکرێت، بە مجۆرە
دەرفەتمان دەداتێ ئیشارە بە بونی وزەی تاریک بدەین و ئەو رێچکەیەش دیاری بکەین کە
گەردون لەو کاتەوە لە بیگ-بانگەوە پەرەی سەندوە، هەر بەم هۆیەشەوە دەتوانین چارەنوسی
کشانی گەردون خۆی لە چوارچیوەی فەرزیەدا بەرجەستەبکەین.

هەر سەرنجدەرێک لە لاوێتی گەردوندا حزوری هەبوە توانستی
نەبوە ئیشارە بە هەبونی وزەی تاریک بدات، چونکە تا رادەیەکی زۆر هیچ کاریگەری
لەسەر رێژەی کشانی گەردون نەبووە. ئەوانەی لە ئایندەیەکی دوردا دەژین ناتوانن بڵێن
لە گەردونێکدا دەژین لە پرۆسەی کشاندایە، ئنجا ناشتوانن ئیشارەت بە هەبونی وزەی
تاریک بدەن. بەمجۆرە ئەستێرە هەرە بە تەمەنەکان دەگەنە کۆتایی ژیان، ئەو بەڵگانەی
لە ناو جەرگەی دید و تێگەیشتنی هەنوکەیی ئێمە سەبارەت بە بناوان و پەرەسەندنی
گەردون هەیە ئاوادەبێت.

ئێستا باشترین کاتی ژیانی گەردون لە ئارادایە بۆ ئەوەی
پەنهانییەکانی خۆیمان بۆ واڵابکات.

ئیان مۆریسۆن .2011

شێرکۆ رەشید قادر بە دەستکارییەوە کردوویە بە کوردی.


[i]  ئەی ئەی فرەیدمان (1925-1888) لە وڵاتی روسیا لەدایکبوە.  یەکێک بوو لە رابەرە هەرە گەورەکانی
کۆزمۆلۆژیای هاوچەرخ، هەر زوو کەوتە تاووتوێی هاوکێشەکانی ئاینشتاین لەمەڕ تیوری
گشتی نسبییەت. لە ساڵی 1922 سێ مۆدڵی سەبارەت بە پەرەسەندنی گەردون، بە فۆرمێکی ماتماتیکییانە
پێشکەشکرد، چەمانەوەی فەزا-زەمەنی بۆ هەر یەک لەمۆدڵەکانی سفر، پۆزەتیڤ و نیگەتیڤ
شیکارکرد. سەرەتا ئاینشتاین هیچ باوەڕی پێ نەبوو، گوتی هەڵەی ماتماتیکی تێدایە.
یەکەم کەس بوو کە مۆدڵی کشانی گەردونی بە تەرزێکی ماتماتیکی جوان و نایاب خستەڕوو،
دوایی (ساڵی1929 ) هەبڵ بە مەیدانی، بێ ئەوەی ئاگاداری لایەنی ماتماتیکییانەی
فرەیدمان بێت، بە هۆی تەلەسکۆپە دوو مەتر و نیوەکەیەوە کشان و گەورەبونی گەردونی
سەلماند، دوای ئەمە ئاینشتاین بە تەواوی لە سەرەتای سییەکاندا دەستبەرداری سیمای
ستاتیکی گەردون بوو، گوتیشی نەگۆڕی کۆزمۆلۆژییەکەی گەورەترین هەڵەی ژیانی بوو.
بەداخەوە، فرەیدمان راستی هەقیقەتە ماتماتیکیەکانی خۆی بە چاوانی نەبینی، هەر زوو
لە تەمەنی 37 دا
بە نەخۆشی پیسبونی خوێن مەرگ ئێخەی گرت.

[ii]
 تیوری حاڵەتی رێک یان نەگۆڕ: لە ساڵانی چلەکانی سەدەی بیستەمدا، خاوبونەوەیەک باڵی
کێشابوو بەسەر تیوری بیگ-بانگدا، لە هەمبەردا تیورییەک لەسەر دەستی سێ فەلەکناسی
بەریتانی فرێد هۆیڵ، هێرمان بۆندی و تۆماس گۆڵد لەدایکبوو. لە مێژوودا هیچ کەس
هیندەی هۆیڵ دژی بیگ-بانگ نەبوو. لە تیوری حاڵەتی نەگۆڕ یان رێکدا، راستە گەردون
لە کشاندایە، بەڵام هەرگیز سەرەتا و بیگ-بانگ 
بونی نەبووە. مادە و وزە بە بەردەوامی لەدایکبوندان و ئەمەش دەبێت بە هۆی
دروستبونی ئەستیرە و گالاکسی نوێ، بۆیە گەردون هەرگیز چۆڵ نابێت و پرۆسەکەش هەرگیز
ناوەستێت. تیوری حاڵەتی نەگۆڕ لە ساڵانی شەستەکانی سەدەی بیستەمدا بە تەواوی شکستی
هێنا، بە تایبەت دوای دۆزینەوەی پاشخانی کۆزمۆیی لە ساڵی 1965 دا.

 [iii]لادانی-سور و لادانی-شین وەسفی چۆنیەتی لادانی
روناکیمان بۆ دەکەن بەرەو درێژی یان کورتی درێژی-شەپۆلەکان، ئەویش کاتێک تەنێک لە
گەردوندا (وەکو ئەستێرەکان و گالاکسییەکان) لێمان نزیک دەبنەوە یان دوردەکەونەوە.
ئەم چەمکە دەروازەی سەرەکی تێگەیشتنی ئنسانە لەمەڕ دیاردەی کشانی گەردون. کاتێک
روناکی دەبینین، ئەوا پێکهاتووە لە شەبەنگی رەنگەکان، دیارترین نمونە بریتییە لە پەلکەزێڕینە.
کاتێک تەنێک لێمان دوردەکەوێتەوە، روناکییەکە بەرەو لای رەنگی سوری شەبەنگەکە
دەجوڵێت، چونکە درێژی-شەپۆلەکەی درێژتر دەبێت. خۆ ئەگەر تەنێک لێمان نزیک بێتەوە،
روناکییەکەی بە ئاراستەی شینی شەبەنگەکە دەجوڵێت، چونکە درێژی-شەپۆلەکەی کورت
دەبێتەوە. بناوانی ئەم چەمکە دەگەڕێتەوە بۆ فیزیکناسی نەمساوی، کریستیان دۆپڵەر (1853 – 1803) ، لە سەدەی نۆزدەدا.

[iv] ڤێستۆ سلایفەر (1969-1875): مەسلەی تێبینیکردن و
پشکینینی روناکی لە ڤێستۆ سلایفەرەوە دەستی پێکرد. سەرەتا لە بنکەی فەزایی لۆوێل
لە ئەریزۆنا کاری دەستپێکرد، ئنجا دوایی بەرزبوەوە بۆ یاریدەدەری بەڕیوەبەر و ئنجا
دوای دە ساڵ بوو بە بەڕیوەبەری سەرەکی. یەکەمجار تەلەسکۆپێکی 24 ئنجی بەکارهێنا. ئەوەی ئەم
کابرایە ئەنجامیدا سەرەتایەکی کارا و چالاکانە بوو لە مێژوی نوێی تەکنەلۆژی
ئەسترۆنۆمیدا، لای وی گازییەکان nebulae
لە ئەستێرەی زۆری تاک تاک پێکهاتوون. لە ساڵی 1925 دا، سلایفەر نزیکەی 39 گازی پۆلێنکرد وەک ئەوەی ئەمانە لە ئێمە دور
دەکەونەوە، واتە لادانی سوریان هەبوو، دوانی تریش لێمان نزیک دەبنەوە، واتە لادنی
شینیان هەبوو.

ڤێستۆ سلایفەر لە خێزانێکی جوتیار لە ئندیانا
لەدایکبووە. هەرچەندە کاتێک باس لە
تیوری کشانی گەردون دەکرێت یەکسەر ناوی هەبڵ دێتە ئاراوە، بەڵام لە راستیدا یەکەم
فەلەکناس سلایفەر بوو دەرکی بەم راستییە فەلەکی و گەردونییە کرد.

[v]  دوای
بەکارهێنانی تەلەسکۆپە 100 ئنجییەکەی، هەبڵ لە چیای ویڵسن کەوتە خوێندنی
ئەندرۆمێدا، M31 . لە 1923 دا لە نێو ئەندرۆمێدادا،
هەندێک ئەستێرەی گۆڕاوەکانی سفێیدی دەستنیشانکرد. ئەم ئەستێرانە خاسیەتێکیان هەیە،
ئەویش ئەوەیە درەوشانەوەکەیان بە شێوەیەکی رێکوپێک دەگۆڕێت، واتە خولی گۆڕانی لە
درەوشانەوەدا هەیە. لە ساڵی 1908 دا، ژنە فەلەکناسی بلیمەت،
هێنریتا سوان لیەڤیت (1921-1868)، کاتێک لە بنکەی فەزایی
کۆلێژی هارڤارد کاری دەکرد، سەلماندی ئەم ئەستێرانە ملکەچی پەیوەندییەکی سوڕی
درەوشانەوەیین، هەتا سوڕە ئەستێرە سفێیدەکە درێژتربێت، ئەوا بە تەبیعەت گەشترە.
هەر ئەمەش یارمەتی هەبڵیدا کە لە سوڕی زەمەنیدا سەرنج لە سفێیدەکان بدات و پێوانەی
گۆڕان لە درەوشانەوەیاندا بکات بۆ ئەو مەبەستەی سوڕەکەیان دیاری بکات. دواییش، هەر
ئەم پەیوەندی سوڕی درەوشانەوەیە بخاتەگەڕ بۆ حسابکردنی دوری ئەستێرەکان پاشانیش
دوری ئەندرۆمێدا بدۆزێتەوە. لە ساڵی 1924 دوری ئەندرۆمێدای دۆزییەوە
و بڕەکەی 900
000
ساڵی روناکی بو.

[vi]  مێگاپارسێک Megaparsec یەکەیەکی گەورەی دورییە و
دەکاتە 3.26  ملیۆن ساڵی روناکی. فەلەکناسان زۆربەی جار ئەم
یەکەیە لە بری ساڵی روناکی بەکاردەهێنن بۆ پێوانی دوری.

[vii]  کاریگەری
دۆپلەر: ئەم ناوە لە بناواندا دەگەڕێتەوە بۆ کریستیان دۆپلەر، لە ساڵی 1803 دا لە ڤییەننا لەدایکبووە. لە زانکۆی ڤییەننا
ماتماتیک، میکانیک و فەلەکی خوێندووە. لە ساڵی 1843
دا، ئەو ئایدیایە دادەهێنێت کە بە کاریگەری دۆپللەر ناسراوە، کە
دوایی دەبێت بە هۆی ناوبانگ و شۆرەتی بەرچاو و گەورە بۆ خۆی، بێگومان بە تایبەت لە
ناوەندە زانستەکاندا. دۆپلەر پێشبینی شتێکی سەیری کرد، ئەویش ئەوەبوو کە شەپۆلی
روناکی ئەستێرەکان – بە هەمان شێوەش رەنگیشیان- بەندە لەسەر جوڵەی ئەستێرەکە بە
نیسبەت چاودیرێکەوە. لەسەر روی زەوی. با بڵێین کاتێک ئەستێرەکە بە ئاراستەی عەرد
دەجوڵێت، شەپۆلە یەک لە دوی یەکەکانی روناکی کە لە ئەستێرەکەوە پەخش دەبێت، ئەوا
زەمەنێکی کورتی دەداتێ. سەرەنجام شەپۆلەکان پێکەوە وەک چەپک خۆ نمایش دەکەن و
شەپۆلەکەیان زیاددەکات.بە پێچەوانەشەوە کاتیک دوردەکەوێتەوە ئەو شەپۆلە
روناکییانەی لە دورەوە پەخش دەبن و شەپۆلەکان دەکشێن، درێژی شەپۆلەکان
دێتەخوارەوە.

بەمجۆرەکاتێک بە خێراییەکی بەرز لە زەوی نزدیک
دەبێتەوە، رەنگە سەوزەکان زیاتر شین دەنوێنن، کاتێکیش بە پێچەوانەی ئاراستەی عەردەوە
دەجوڵێن، ئەوا رەنگەکە زیاتر سور دەنوێنێت.لە رۆژگاری خۆیدا، دۆپلەر هیچ ئامرازێک
یان ناوەندێک نەبو بتوانێت ئەم چەمکە قوڵ و نایابە تاقی بکاتەوە، بەڵام دڵنیابو،
هەر هەمان شت بە نیسبەت دەنگیشەوە راستە، چونکە دەنگیش هەر شەپۆلە. کاتێک
سەرچاوەیەکی دەنگی بە ئاراستەی چاودێرێک دێت ئەوا شەپۆلەکانی بەرز دەبنەوە، هەر
هەمان دەنگ کاتێک دوردەکەوێتەوە، ئەوا شەپۆلەکان نزم دەبنەوە( باشترین نمونە بۆ
ئەمە شوتی ئەسعافە کاتیک لێمان نزیک دەبێتەوە، واتە شەپۆلەکانی بەرز دەبێتەوە،
کاتیکیش دوردەکەوێتەوە، شەپۆلەکانی نزم دەبێتەوە.) لە ئەسترۆنۆمیدا، هەر هەمان
پرینسپ کاریگەری خۆی هەیە، کاتێک ئەستێرەکان دوردەکەونەوە، شەبەنگی روناکییەکەیان
بەرەو لای سور دەچێت، کاتێکیش نزیک دەبێتەوە، بەرەو لای شین دەچێت..

[viii]  فرێد هۆیڵ: فەلەکناس و کۆزمۆلۆژیستی بەناوبانگی
ئنگلستان. لە دەورانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا لە ئنگلستان لەدایکبووە. رابەری هەرە
دیاری مۆدڵی حاڵەتی نەگۆڕە، لەدایکبوە. سەرەتا بەوە بەناوبانگ بوو کە رۆڵێکی
بەرچاوی هەبوو لە پێشخستنی تیوری پرۆسەی دروستبون و کارلێکی ناوکی کیمییایی
ئەستێرەکان. هیچ ئیمانی بە پەروەردە و خوێندنی تەقلیدی نەبووە و هەمیشە لەگەڵ
مامۆستاکاندا کردویە بە هەرا و خۆی لە مەکتەب دزیوەتەوە. بەڵام لە دەرەوەی قوتابخانە خولیای خۆ رۆشنبیرکردنی هەبووە، بە بەردەوامی
دەگەڕا لە دوی سەرچاوەی خوێندنی ئەسترۆنۆمی و کیمیا. دوای ئەوەی چەندین چار چووە تاقیکردنەوەوە بۆ ئەوەی مەنحە دەستەبەربکات،
هەموو جارێک فەشەلی هێناوە. بەڵام دواجار بەخت یاری بوو، لە ساڵی 1933 دا چوە
زانکۆی کامبریچ بۆ خوێندنی زانست. هەمیشە لە ماتماتیکدا لاواز بوو، بەڵام چونکە
سوربوو لەسەر فێربونی و گرنگی ماتماتیکی زانیوە، توانیویەتی خەلاتی باشترین دە
قوتابی لە ماتماتیکی تەتبیقیدا بەدەست بهێنێت. لە جەنگی جیهانی دووەمدا چووە بواری
رادارەوە. لێرە بووە هاوڕیی هێرمان بۆندی و تۆماس گۆڵد. ئەم سێ زانا گەورەیە
پێکەوە تیورییەکی یان بڵێین مۆدڵێکی نوێیان لە دژی تیوری تازە لەدایکبوی کشانی
گەردون گەڵاڵە کرد. رابەری یەکەمی ئەم مۆدڵە هۆیڵ خۆی بوو، هۆیڵ بە جۆرێک دژایەتی
مۆدڵی کشانی گەردونی کرد کە لە گفتوگۆیەکی رادیۆیی لەگەڵ بی.بی.سی دا، بە تەزێکی
ساتیر و گاڵتەجاڕییەکەوە گوتی،” ئەم 
ئایدیای بیگ-بانگە لای من شتێکی قایلکەر نییە، تەنانەت توێژینەوەی
فراوانیش ئەوە دەردەخات کە ئەمە گرفتی جدی هەیە.” ئیتر وشەی بیگ بانگ بووە ناوێکی
ستانداردی جیهانی بۆ وشەی تەقینەوە مەزنەکە یان تیوری بیگ-بانگ.

[ix]  پرینسیپی کۆزمۆلۆژی: یەکێک لە پرینسیپەکانی
تیوری گشتی ئاینشتاینە و دەڵێت ئەگەر لە هەر گۆشەیەکەوە سەیری گەردون بکەین ئەوا
لە باری فەزا و زەمەنەوە وەک یەکە و لە خاسیەتدا چون یەکە.

[x]  مۆدڵی ستاندارد: بریتییە لە وەسفکردنی دونیا بە
زمانی تەنۆڵکە بنەڕەتیەکان و کالێکردنیان. بە گوێرەی مۆدڵی ستاندارد، هەموو دونیای
مادی پێکهاتوە لە لێپتۆن و کوارک، کە هەر بە راستی تەنۆڵکەی بنەڕەتین و هەموو
ئاوێتەیەکی تر لەم تەنٶلکە بنەڕەتییانە دروستبووە. چوار هێز هەن لە نێوانی ئەم
تەنۆڵکانەدا کاردەکەن، هێزی ناوکی بەهێز، هێزی ناوکی لاواز، ئەلکترۆماگنێتیک و
هێزی کێشكردن.

[xi]
 مارتن رییز، یەکێک لە
رابەرە ناودار و گەورەکانی بەیتانیایە لەم سەردەمەدا.




زانستی هۆوکین: گەردونی کوانتەمی

زانستی ستیڤن هۆوکین: جۆن
گریبن

بەشی سێیەم: گەردونی
کوانتەمی

دوای ئەوەی توانی تێگەیشتنی
ئێمە لەمەڕ چاڵە-رەشەکان بەرەو ئاستێکی تر بگوازێتەوە، ئەویش بە هۆی خستنەگەڕی
کاریگەرییەکانی کوانتەمی لەگەڵ تیوری گشتی نسبییەتدا، هۆوکین لە ناوەڕاستی ساڵانی 1970 کانەوە رویکردە بایەخدان بە
چەمکی سینگولارەتی لە سەروبەندی لەدایکبونی زەمەندا، ویستی بزانێت ئایا دەتوانێت
لەم دیاردەیە خۆی لابدات یان نەء، بۆ ئەم مەبەستە، بە هەمان شێوە رۆڵی کاریگەری
کوانتەمی هێنایە مەیدانەوە.

پێگەی
فیزیکی کوانتەمی لە نێو تیورییە زانستییەکاندا نایابە چونکە جۆرەها تەفسیرات هەیە
سەبارەت بەوەی مەبەست و
مانەکە چییە. جۆرەها رێگا هەیە بۆ لێکدانەوەی چی دەگوزەرێت. هەموو ئەم
تەفسیرانە هەر هەمان وەڵام پێشکەش دەکەن کاتێک دێتە سەر حلکردنی هاوکێشەکان لەمەڕ
مەبەست و مانای دونیای کوانتەمی، پاشان هەموو ئەو حساباتە لەگەڵ تاقیکردنەوەدا
تەریبە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا سنورێک بۆ قودرەتی دیاریکراوی خەیالاتی ئێمەی ئنسان
دەکێشێت و جۆرەها وێنەی ئەقڵیمان پێشكەش دەکات لەمەر ئەوەی چ خەبەرە، یان چی
رودەدات. لە هەقیقەتدا ئێمە نازانین چ دەگوزەرێت، بەڵام ئەوەی دەزانین بریتییە لەو
راستییەی هاوکێشەکان کاری خۆیان بە جوانی دەکەن و راستن. ئەو تەفسیرە زۆر تایبەتەی
لە لایەن هۆوکینەوە بەگەڕهات لە ئەسڵدا لە لایەن ریچارد فینمانەوە پەرەپێدرا و
عادەتەن بە تەرزی ” sum-over-histories ” فیزیکی کوانتەمی ناسراوە.

ئەگەر
بمانەوێت ئایدیاکەی فینمان باس بکەین ئەوا مۆدڵی کلاسیکی مەتەڵەکەی فیزیکی کوانتەم
باشترین رێگایە، ئەوەی پێێ دەڵێین ”تاقیکردنەوەی دوو کون”. لە فۆرمە ئەسڵییەکەی
ئەم تەجروبەیەدا، کە لە ژورێکی نوتەکدا ئەنجام دەدرێت، بەوجۆرەیە کاتێک تیشکی
روناکی دوو دەلاقە دەبڕێت و دەدات بە شاشەیەکدا( شاشەکە با بڵێین سادەبێت وەک
پەڕەیەک) و لەوێشەوە دیسان دەکەون بەسەر شاشەیەکی تردا(واتە پەڕەیەکی تر). کاتێک
روناکییەکە دەکەوێتە سەر شاشەی دووەم زەخرەفەیەکی خەت-خەتی تاریک و روناک دروست
دەکات، تەفسیری ئەمەش ئەوەیە کە روناکییەکە کاتێک بە نێو دوو کونەکەدا سەفەرەکەی
ئەنجام دەدات سیمای شەپۆلی هەیە و نەرمە-شەپۆلیش پێکدەهێنێت کە لەودیو
بڵاودەبێتەوە و بە نێو یەکدا دەچن، لە هەندێک مۆڵگەدا یەکتر دەسڕنەوە و لە هەندێک
جێگەی تردا یەکدەگرن. دەتوانین هاوشێوەی هەمان زەخرەفەی بەیەکداچونی دوو شەپۆل
بەرهەم بهێنین، ئەویش ئەگەر لە هەمان کاتدا دوو بەردی بچکۆلە فڕێ بدەینە گۆلێکی
مەندەوە، بە هەمان شێوە، هەمان ئەنجاممان دەست دەکەوێت. عادەتەن ئەم تەجروبە
ساکارە لە قوتابخانەدا بەکاردەهێنرێت بۆ ”سەلماندنی” روناکی کە شەپۆلە. بەڵام
دەتوانین هەر هەمان شت لەگەڵ ئەلکترۆندا ئەنجام بدەین، لە تاقیکردنەوەکەدا لە
هەمان ساتەوەختدا بە دوو رەوتی جیاوازدا رەتیان بکەین. کاتێک ئەمە دەکەین، هەر یەک
لە ئەلکترۆنەکان دەگەنە شاشە کەشفکەرەکە(لەم حاڵەتەدا شاشەکە دەکرێت تەلەفزیۆن یان
شاشەی کۆمپیوتەربێت.) و تاقە نوقتەیەکی روناکی دروست دەکەن، ئەو زەخرەفەیەی لەسەر
شاشەکە دروست دەبێت، هەر هەمان زەخرەفەی بەیەکداچوونە کە ئەوە دەسەلمێنێت شەپۆلن.
تەفسیرەکەی فینمان ئەوەیە لەم حاڵەتە سادەیەدا دوو ”مێژوو” بۆ هەر یەک لە
ئەلکترۆنەکان هەیە، لە یەکێکیاندا ئەوەیە کە لە رێی تاقیکردنەوەکەوە بە رەوتێکدا
دەڕوات و لەوی تریاندا بە رەوتێکی ئەڵتەرنەتیڤد(بەدیلیدا) دەڕووات. هەردوو
مێژووەکە یەک لەگەڵ یەکتردا بەکدادەچن (باشترین شت ئەوەیە پرسیارنەکەین بۆچی)،
ئنجا ئەمە زەخرەفە خەت-خەتەکە دروست دەکات. لێرەدا ” sum-over- histories”
تەنها دوو مومکین لەخۆدەگرێت، بەڵام مەخابن لە مەدایەکی گەورەدا لە ئاسابەدەر
ئاڵۆزدەبێت، چونکە وا ئیجاب دەکات هەموو تەنۆڵکەیەک وەها وێنا بکەین کاتێک لە ئەی(A) دەچێت بۆ بی(B)، ئەوا بە هەموو رەوتێکی
مومکیندا سەفەردەکات، پاشانیش لەگەڵ خۆیدا بەیەکداچون ئەنجام دەدات. بەڵام ئەمە
هیچ هۆوکینی ساردنەکردەوە لە شرۆڤەکردن، بە یارمەتی جەیمس هارتل، لە زانکۆی
کالیفۆرنیا، بۆ ئەوەی لە سەرتاپای گەردون حاڵی بێت.

بە
دڵنیاییەوە ئەوان نەهاتن حساباتی مێژوی هەموو تەنۆڵکەیەک لە گەردوندا بکەن. بەڵکو
ئەو بیرۆکەیەیان خستەگەڕ کە تیوری گشتی نسبییەت بە هەقەت پێشکەشی دەکات، ئەویش
ئەوەیە ریزێک فەزا-زەمەنی چەماوەی جیاوازمان دەخاتە بەردەم، کە سەرەنجام تەمسیلی
مۆدڵی جیاوازی گەردون دەکەن (یاخود گەردونی جیاواز، لێرەدا تۆخمان داناوە
بۆ جیاکردنەوەی لە گەردونی راستەقینە). هەندێکیان لە بیگ-بانگەوە دەست پێدەکەن و
هەتا هەتایە هەر لە پرۆسەی کشاندان، هەندێکی تریان هەتا قەبارەیەکی دیاریکراو
گەشەدەکەن و ئنجا بەرەو سینگولارەتی هەرەس دەهێنن، هەندێکی تریش ”هەڵدەبەزنەوە”،
ئیتر بەمجۆرە. دەتوانین سەرتاپای مێژوی تاکە یەک گەردون وەها سەیربکەین کە یەکسانە
بە رەوتی تاکە تەنۆلکەیەک لە مۆدڵی فیزیکی کوانتەمی فینماندا، بەمجۆرە کۆکردنەوەی
ئەم مێژووانە پێکەوە بە رێگایەکی راست دەبێت شتێکمان پێ بڵێت سەبارەت بەو گەردونەی
تێیدا دەژین. تەکنیکەکە بەسەر هەموو گەردونە مومکینەکانی تیوری گشتی نسبییەتدا
راڤەناکرێت و کارناکات، بەڵام لە 1983 دا بوو هۆوکین و هارتل کۆمەڵە مۆدڵێکیان دۆزییەوە کە دەکرێت بە
شێوەیەکی راست گەڵاڵەبکرێت و شتێکی لێ ”دروست بکرێت” کە لەو گەردونە بچێت ئێمەی
تێدا دەژین. لە ساڵی 1987، لە کۆڕێکدا لە کامریج، بە بۆنەی سێ سەد ساڵەی بڵاوبونەوەی
شاکارەکەی نیوتن،”پرینسیپا”وە رێکخرابوو، گوێم لێبوو وەسفی ئایدیاکەی کرد.
خوێنەری هێژا دەتوانیت نوسخەیەکی موحازەرەکەی هۆوکین لە کتێبەکەیدا ”چاڵە
رەشەکان و گەردونە کۆرپەییەکان”
بخوێنیتەوە.

هۆوکین
و هارتل، بە خستنەگەڕی هاوکێشە تەقلیدییەکانی تیوری گشتی نسبییەت، ئەو گەردونەی
تاووتوێیان کرد، سەرتاپا هەر هەمویان لە سینگولارەتییەوە دەستیان پێکردووە، ئنجا
بۆ قەبارەیەکی دیاریکراو گەشەدەکەن، پاشان دیسانەوە بەرەو سینگولارەتی هەرەس
دەهێننەوە – لە بیگ-بانگەوە بۆ کرتەی مەزن( big crunch). وەک
دەڵێن داخراوە، هەر بە هەمان مانا کە دەبینین روی زەوی داخراوە. روی زەوی روبەڕێکی
سنورداری هەیە، دەتوانین بە دوو رەهەند گەشت بە دەوریدا بکەین. واتە گەردونی
داخراو گەردونێکە قەبارەیەکی سنورداری هەیە (هەرچەندە قەبارەکە دەگۆڕێت ئەگەر بچێتە
پرۆسەی کشان یان چونەیەکەوە (contract)، بەڵام قەبارەکەی هەمیشە
سنوردارە)، دەکرێت سەفەرەکەمان بە دەوریدا سێ رەهەندیش بێت. جیاوزییەکە بریتییە لەو
سینگولارەتیانەی لە بیگ-بانگ و کرتە-مەزنەکاندا هەن، ئەوەی هۆوکین پێێ
دەڵێت”کەنارەکانی” زەمەن. ئنجا هێنانەناوەوەی فیزیکی کوانتەمی و ئاوێتەکردنی، بە
بەکارهێنانی تەکنیکی (sum-over- histories) فینمان، کەنارەکان وەلادەخات
و وەسفێکی گەردونمان بۆ دەمێنێتەوە کە بە هیچ جۆرێک سنوری نییە. سیمای سەرەکی
لێرەدا ئەوەیە کاریگەرییەکانی کوانتەمی رەهەندی زەمەن دەکەن بە رەهەندی چوارەمی
فەزا لە بیگ-بانگ و کرتەی-مەزندا. بەخابن، لە بێبەختی بژاردەکەدا، ئەمە پێێ
دەگوترێت ”زەمەنی خەیاڵی”، کە هەر دەڵێی بۆ خۆشی ئەمەمان داهێناوە. بەڵام
ناوەکەی وەهایە چونکە حساباتەکە ئەو ژمارانە لە خۆدەگرێت کە ماتماتیکناسان پێیان
دەڵێن” ژمارە خەیاڵییەکان”، ئەو ژمارانەی رەگی دوجای (-1) ی
تێدایە. ژمارە خەیاڵییەکان سەرتاپا پێگەیەکی گەورەیان هەیە، لە حسابکردنی جوڵەی
خولیدا بەکاردەهێنرێن، وەکو شەپۆلەکانی ئاو و تەزووی کارەبایی ئەڵتەرنێڤدا رۆڵیان
هەیە. لە مۆدڵەکەی هۆوکین-هارتڵدا، زەمەن پێش بیگ-بانگ بوونی نییە و دوای
کرتە-مەزنەکەش زەمەن بوونی نییە، بەڵام هیچ کەنارێکی زەمەنیش بوونی نییە. ئەگەڕ
روی زەوی وەک نمونەیەکی مرادیف بهێنینەوە ئەوا لێرەدا و لە پرسەکەدا یارمەتیمان
دەدات. عەرد دوو جەمسەری هەیە، باکور و باشور. لە دوای جەمسەری باکور چیتر باکور
بونی نییە، بە هەمان شێوەش، لە دوای جەمسەری باشوریش چیتر باشور بونی نییە. بەڵام
لە هەردوو جەمسەرەکەشدا کەنار بونی نییە. لەسەر زەوی، باشوری جەمسەری باشور بوونی
نییە، ئەوەی هەیە، هەموو ئاڕاستەکان بەرەو باکورن. ئەگەر لای سەهۆڵەکەی جەمسەری
باشورەوە وەستایت و بەرەو باشور کەوتیتەڕێ، ئەو گەشتەی تۆ ئەنجامی دەدەیت وا
دەردەکەوێت بە راستە هێڵێک لەسەر رویەکی چەماوەی سەر زەوییە، دوای تۆزێک
سەیردەکەیت بە ئاڕاستەی باکور مل دەنێیت و هەنگاو هەڵدەگریت، بێ هیچ ماندوبونێک
جەمسەرەکەت بڕیووە. لای هۆوکین، ئەگەر لە زەمەندا بە نێو فەزا-زەمەنێکی چەماوەدا بگەڕێیتەوە
و بەردەوام بیت لە گەشتەکەتدا بەرەو بیگ-بانگ، دوایی سەیردەکەیت لە زەمەندا بە
ئاڕاستەی پێشەوە بەرەو کشانی گەردون هەنگاودەنێیت، بێ ئەوەی هەرگیز ئەو زەحمەتە
ناقۆڵایە بکێشیت و بە سینگولارەتیدا تێپەڕیت. لە سەرەتای گەردوندا، رابردوو بونی
نەبوو، هەرچی زەمەن بوو لە پێشمانەوە لە ئایندەدایە. هەروەک هۆوکین لە ساڵی 1987
خستیەڕوو،” ئەو روداوەی دەمانەوێت ‘مۆری سەرەتای گەردونی لە زەمەنی خەیاڵیدا لێ
بدەین’ ئەوە نوقتەیەکی ئاسایی فەزا-زەمەنە، زیاتر وەک هەر نوقتەیەکی تر. یاساکانی
زانست، هەروەک هەموو شووێنێکی تر دەوەستن.”

ئەو
کاتەی هۆوکین ئەو موحازەرەیەی پێشكەشکرد، کۆزمۆلۆژی پێشكەوتنێکی بەرچاوی تری
بەخۆوە دیبوو، ئەویش، واتە هۆوکین، زۆر بە پەرۆشەوە کردییە هاوبەشی ژیانی خۆی و لە
کارەکەیدا تەبەننای کرد. ئەو پێشکەوتنە تیوری ”هەڵئاوسان” بوو، کە
مامەڵەی لەگەڵ یەکەم کەرتەکانی چرکەیەکدا دەکرد دوای لەدایکبونی زەمەن و پێش ئەو
قۆناغەی تەقلیدییەکان بە بیگ-بانگ ناویان دەبرد، کاتێک تۆپە گڕاوییەکە سەیهەڵداوە
و ئنجا هایدرۆجین و هیلیۆم دەرکەوتوون بۆ ئەوەی ئەستێرە و گالاکسییەکان دروست
بکەن.

کاتێک
بەڵگەکان هاتنەئاراوە بە هەقەت باوەڕبوون بەوەی بیگ-بانگ بونی هەبووە گەشەیکرد، لە
ساڵانی 1970 کاندا، کۆزمۆلۆژیستان زیاتر بایەخیاندا بە دوو خەسڵەتی گەردون.
یەکەم بۆچی گەردون ساف و رێکە؟ لە مەدای ئەستێرە و گالاکسییەکاندا ئەوەندە ساف
دیارنییە. بەڵام لە مەدایەکی گەورەتردا، بەڵێ ساف دەردەکەوێت. مەتەڵەکە بە پڕی لە
پاشخانی تیشکدانەوەدا خرایەڕوو. لە هەموو ئاڕاستەکانی ئاسمانەوە بەرەو لای ئێمە
دێن، ئەگەر بە هەر ئاڕاستەیەکی ئاسماندا بڕوانین و تەلەسکۆپە رادیۆییەکانمان
وەرچەرخێنین ئەوا بە هەمان پلەی گەرمییەوە دێن بۆ لامان – بێگومان ئەمە هەر هیچ
نەبێت، هەتا ئەو مەوقیعەی رادیۆ تەلەسکۆپییەکانمان دەیان گاتێ و لەبەر دەستدایە و
لە ساڵانی شەستەکان و هەفتاکانی سەدەی رابڕدوودا پێوانەیان کردووە. باشە بۆچی
هەندێک دەڤەری ئاسمان گەرمتر نییە لە هەندێک دەڤەری تر؟ دووەمیش، باشە بۆچی گەردون
بە شێوەیەکی راست لە باری کێشكردنەوە لە سنوری نێوان کشانی هەتاهەتایی گەردون و
دیسانەوە داڕمانی بەرەو بیگ-بانگ هاوسەنگە؟ بە زمانی تەکنیکی کۆزمۆلۆژییانە،
گەردون بۆچی ”تەختە”؟ تیوری گشتی بوار دەدات بە هەبوونی گەردون کە زۆر زیاتر
فەزا-زەمەنێکی چەماوەیی بێت، ئەو گەردونەی تەنها تۆزێک دوای بیگ-بانگ دەچێتە
کشانەوە بەر لە هەرەسهێنانی، یاخود گەردونێک کە زۆر زیاتر کراوەیە و بۆ هەتاهەتایی
دەکشێت، هەموو ئیحتیمالێک لە نێوانیاندا هەیە. گەردونەکەی ئێمە تەواو لەسەر هێڵی
جیاکەرەوەیە. ئنجا مەتەڵێکی تریش هەیە کە پەیوەستە بە سافێتی گەردونەوە، ئەوەی
هۆوکین لەم توێژینەوەیەدا گفتوگۆی لەسەر کردووە. لە گەردونێکی زۆر سافدا، باشە
هەموو ئەو ناڕێکوپێکییەی لە دەورماندا هەیە، گالاکسییەکان و هەموو ئەوانی تر کە
ئاوان، لە کوێوە هاتووە؟ هەر دەبێت شتێک لە ناڕیکوپێکی لە بیگ-بانگدا هەبێت بۆ
ئەوەی ئەو تۆوە بخاتەوە کە شتی ئاوا دروست ببێت. ئەوان چی بوون، بەڵگەکانیش لە
کوێدان؟

ئەو
بازدانەی حلێکی بۆ هەموو ئەم مەتەڵانە پێبوو لە لایەن ئالان گەتەوە پێشکەشکران، کە
توێژەرێک بوو لە زانکۆی کۆرنێڵ. لە کۆتایی 1979 دا
بوو، بەڵام گەڵاڵە گشتییەکەی بە فەرمی لە ساڵی 1981
بڵاوکردەوە، سەرباری ئەوەی هەتا ئەو کاتە هەواڵەکە لە نێو کۆزمۆلۆژیستاندا
بڵاوبوبوەوە. گەت لە فیزیکی کوانتەمی/تەنۆڵکەییدا پاشینەیەکی هەبوو، ئەوەی دەرکی
پێکرد ئەوەبوو کە چڕی و وزە زۆر لەوەی مادەی ناوکی گەورەترە (بە مانایەکی تر، بەر
لە بیگ-بانگی تەقیلدی، واتە بەو شێوە تەقلیدییەی خوێندومانە، لە یەکەم
سەد-هەزارەمی چرکەیەکدا) پێدەچێت دیاردەیەک روبدات، ئەو دیاردەیە بە بە ”قۆناغی
گواستنەوەی کوانتەمی”
ناودەبرێت. لە دونیای رۆژانەدا کاتێک گواستنەوەی
قۆناغێک رودەدات کە مادەیەک لە شلەوە دەبێت بە رەق، یاخود لە شلەوە دەبێت بە هەڵم،
ئەمە بە هەر ئاڕاستەیەک بێت. بۆ نمونە، بۆ ئەوەی ئاو لە 100 ی
سەدییەوە ببێت بە هەڵم ئەوا پێویستمان بە وزە هەیە، بە هەمان شێوە، هەر لە هەمان
پلەی گەرمیدا، ئەگەر هەڵم خەست بێتەوە بۆ ئەوەی ببێت بە ئاو ئەوا پێویستمان بە
پەخشکردنی گەرمی هەیە(وەک گەلێک شتی تر، ئەمە ئەو وزەیەیە کە دەبێت بە هۆی
دروستبونی گەردەلول). گەت بۆی دەرکەوت ئەم قۆناغە، قۆناغی گواستنەوەی
کوانتەمی لە سەرەتا هەرە زووەکانی گەردوندا رودەدات، ئنجا بووە بە هۆی پەخشکردنی
وزەیەکی ئەمەندە بێشوومار کە ئەمیش بووە بە هۆی کشانی گەردون بە شێوەیەکی لە
ئاسابەدەر خێرا(سوپەر-خێرا)، ئەو ساتەی ئەم پرۆسەیە رویداوە تەنها کەرتێکی بچکۆلەی
چرکەی خایاندووە
. دەڤەرێکی فەزایی زۆر بچکۆلەتر لە قەبارەی پرۆتۆنەوە فوی
پێداکراوە و بووە بە تۆپێکی ئاگرینی وزە گەرم کە قەبارەکەی هێندەی سندییەک بووە،
هەموو ئەو وزە-بارستاییەی گەردونی بەرچاوی لە خۆگرتووە، بێگومان لە کەرتێکی
بچکۆلەی چرکەیەکدا ئەمە رویداوە. دوایی، هەڵئاوسانەکە کۆتایی هات، گۆیەکی وزەیی
قەبارە سندی دروستکرد بۆ ئەوەی بە شێوەیەکی زیاتر رێک و گونجاو لە بیگ-بانگدا بچێتە دۆخی کشانەوە. بەمجۆرە،
ئا لە رێژەیەدا، واتە ل ە رێژەی کشانی گەردوندا، دوو خاڵ دەستیان پێکردووە، ئەم
خاڵە بە دووری تیرەی ئەتۆمێک جیابوونەوە، لە چاو تروکانێدا جیابوونەوە کە چەندین
ساڵی روناکی پێویست بوو بۆ ئەوەی ئەنجامەکەی بەوجۆرەبێت، بێگومان ئەمە لە رۆژگاری
ئەمڕۆدا، بۆ خۆی تەواو لە سەروو ئاسۆی بینینی ئیمەی ئنسانەوەیە.

 ئەمە بۆ خۆی تەفسیری ئەوەمان بۆ دەکات کە بۆچی
گەردون ئەوەندە ساف و رێکە. بە پێی تیوری هەڵئاوسان، هەموو ئەو شتانەی لەبەر
چاومانە، سەرتاپای گەردون، بناوانەکەی تۆوێکە بچکۆلەترە لە پرۆتۆن، ئەوەندە بچکۆلەیە،
لە ناوەوەیدا هیچ بۆشاییەک بوونی نییە بۆ دروستبوونی هیچ ناڕێکییەک. بەڵام لەو
ساتەدا، بەر لەوەی هەڵئاوسان کۆتایی بێت، بۆشایی لە ناوەوەدا هەیە بۆ ناڕێکییەکی
بچکۆلە بۆ ئەوەی کاریگەری کوانتەمی روبدات، لەگەڵ هەندێک دەڤەر لە نێو گەردونی
سندییەکەدا کە تۆزێک گەرمترە لە هەندێک دەڤەری تر کە ئەویش تۆزێک لە ئاسایی
فێنکتربوو. وەک ئەنجامێک ئەمەش بوو بە هۆی دروستکردنی جیاوازی لە چڕی ئەو گازەی،
بێگومان یەکسەر دوای پرۆسەی بیگ-بانگ، گەردونی داپۆشیبوو، ئەو دەڤەرانەش کە چڕتربوون
گەشەیان کرد بۆ دروستبوونی تەنی وەکو گالاکسییەکان. لە رەوتەکەیدا، ئەم پرۆسە
کوانتەمییانە جۆرە ئەسەرێکی تایبەتی لە کڵێشەی پەڵەی گەرم و سارد لەسەر باکگراوندی
تیشکدانەوەکە جێهێشتووە. ئەم زەخرەفانە بە هۆی ئامرازێکەوە دۆزرانەوە کە زۆر
هەستیارتربوون لە تەلەسکۆپە رادیۆییە سەرەتاییەکان، ئەم ئامرازانە لەو سەتەلایتانە
بەسترابوون کە بۆ مەبەستی خوێندن و توێژینەوەی وردی تیشکی پاشخانی گەردونی
نێردرابوونە فەزا.

جگە لەوەش، هەڵئاوسان
گەردونی ”تەخت” کرد. گەردونێکی زۆر چەماوە هاوشێوەی تۆپێکی بچکۆلەیە
کە چەماوەکەی زۆر ئاشکرایە، هەروەک هەڵماتێک. بەڵام ئەگەر ئەو هەڵماتە بچکۆلەیە
چووە دۆخی کشانەوە و هێندەی قەبارەی زەوی گەورەبوو، ئەو رووەکەی بۆ ئنسانێک کە
پیاسەی پێدادەکات تەخت دێتە بەرچاو. بە زمانی نسبی، هەڵئاوسانی ”تۆپێک” بچوکترە
لە پرۆتۆن بۆ قەبارەیەکی وەکو سندی زۆر گەورەترە لەوەی هەڵماتێک فوو پێدابکەین و
قەبارەکەی هێندەی قەبارەی زەوی لێ بکەین، پاشان دەبێت بە هۆی تەختکردنی فەزا-زەمەن
بە تەرزێکی درامایی.

لێرەدا
پێویستە ئەو پێوانە وردەکارییانە بەرز رابگرین کە سەتەلایتەکان لەسەر تیشکی
پاشخانی گەردونی ئەنجامیانداوە، ئێستا دەزانین گەردون لە ناوەوە %0.5  تەختە، پاشان هەتا یەک لە سەد هەزاریش ساف و
رێکە (هۆمۆجینیەس و ئایزۆترۆپیکە)، ئەمیش بۆ خۆی لەگەڵ پێشبینییەکانی کۆزمۆلۆژیای
هەڵئاوساندا تەبایە. بەڵام لێرەدا خەسڵەتێک لە بوخچەکەدا package هەیە عادەتەن وەک لای خەڵکانێک
کە فیزیکناس نین وەک مەتەڵیک وایە. باشە ئەگەر گەردون لە تۆپێکەوە دەستی پێکردووە
کە بچوکتر بووە لە پرۆتۆن، ئەی ئەو هەموو وزەیە لە کوێوە هاتووە بۆ ئەوەی ئەستێرە
و گالاکسییەکان بخوڵقێنێت؟ لێرەدا، وەڵامی فزولی ئەوەیە کە کۆی وزە لە گەردوندا
سفرە! سەرباری ئەوەی، بە پێی هاوکێشەکەی ئاینشتاین، بارستایی یەکسانە بە وزە،
کێشکردن وزەی نێگەتیڤی هەیە، بارستایی-وزەی شتێکیش، کە بارستاییەکەی m تەواو هاوسەنگ دەبێت بە هۆی
وزەی نێگەتیڤی ئەو کایەی کێشکردنەوە یاوەری بارستایی m کەیە. مومکینە تۆوی گەردونێکی
وەک ئەوەی لەمەڕ خۆمان سەرتاپا لە هیچەوە سەرهەڵبدات، هەروەک تەنۆڵکە روکەشەکان کە
بواردەدەن بە چاڵە-رەشەکان ببنە هەڵم. خۆ ئەگەر بە هۆی هەڵئاوسانەوە نەبوایە، ئەوا
گەردونی کوانتەمی لەمجۆرە یەکسەر بوونی خۆی مەحپ دەکردەوە و دیسانەوە لە چاوان بزر
دەبوو، هەروەک جوتە تەنۆڵکە و دژە-تەنۆڵکە کاتێک یەکتر تێکدەشکێنن، بەڵام
هەڵئاوسان فووی پێدا دەکات و دەیخاتە سەر رەوتی پرۆسەی کشان بەر لەوەی کێشكردن بێت
و دیسانەوە بۆ لای یەکتر کێشیان بکاتەوە. هەروەک ئالان گەت خۆی ئیشارەی پێداوە،”
گەردون دوا خوانی خۆڕاییە”. ئەمە تەنها لەوانەیە ببێت بە هۆی دواخستنی ئەوەی
پێویستە روبدات. ئنجا ئەگەر ئایدیاکەی هۆوکین ” بێ-کەنار” راست بێت، ئەوا گەردون
پێویستە رۆژێک دیسانەوە هەرەس بهێنێت و ئاوابێت. ئەمە راڤەکاری بایەخ و
سەرنجڕاکێشی خۆی هەیە بۆ تێگەیشتنمان سەبارەت بە سروشتی زەمەن، ئەوەی هۆوکینی
کێشکرد بۆ ئەو مەتەڵەی کە ئایا دەکرێت زەمەن بە ئاڕاستەی دواوە ببرێت، پاشانیش
ئایا گەشتی زەمەنی time travel مومکینە.