ئاینشتاین و ئەوەی پێشکەشی کردوە..

ئاینشتاین و ئەوەی پێشکەشی کردوە..

هەموان ئاگاداری کاریگەرییەکانی هێزی کێشکردنین. کاتێک تەنەکان بەردەبنەوە بەر عەرد دەکەون. راکردن بە هەورازدا سەختترە وەک لە هاتنە خوارەوە بە هەمان هەورازدا. بەڵام، لای فیزیکناس، هێزی کێشکردن لەوە زیاترە و مەوداکەی زۆر فراوانترە وەک لەوەی لە ژیانی رۆژانەماندا پیادەی دەکەین. هەتا ئیعتیبار بۆ گەورەیی مەودای شتەکان بکەین، ئەوا هێزی کێشکردن گرنگتر دەبێت. هێزی کێشکردن زەوی بە دەوری خۆردا راپێچ دەکات و مانگیش بە دەوری عەردا دەسوڕێنێتەوە و دەبێت بە هۆی دیاردەی هەڵکشان و داکشانی مانگ. لەو بوارەشدا کە شتەکان پەیوەستن بە ئەسترۆنۆمییەوە، هێزی کێشكردن بزوێنەری تاک و تەنهایە. بەمجۆرە ئەگەر بتەوێت لە گەردون، وەک یەکەیەکی سەراپایی، تێبگەیت، ئەوا پێوستە لە هێزی کێشکردن حاڵی بیت.

هێزی کێشكردنی گەردونی

هێزی کێشکردنی گەردونی یان گشتی یەکێکە لە هێزە بنەڕەتییەکانی سروشت. تەمسیلی مەیلی گشتی هەمو مادە دەکات بۆ راکێشانی هەمو مادەیەکی تر. لە هەقیقەتدا چوار هێزی بنەڕەتی ( کێشکردن، ئەلکترۆماگنێتیک، دو هێزەکەی ناوک، بەهێز و لاواز) لە سروشتدا هەن. کاتێک باس لە هێزی کێشکردن دەکەین، گەردونێتی یان شمولیەتی ئەم هێزە لەو هێزە کارەباییە جودادەکاتەوە لە نێوان تەنە بارگاوییەکاندا هەیە. بارگەی کارەبایی دەکرێت دو چەشنی جودا بن، یەکەمیان، پۆزەتیڤ و دوەمیان نێگەتیڤ. هێزە کارەباییەکان لەوانەیە، یەکتر رابکێشن(ئەگەر بارگەکان دژ بە یەک بن) یان لە یەکتر دوربکەونەوە( ئەگەر هەمان بارگە بن.)، بەڵام هێزی کێشکردن تەنها یەک جۆرە، ئەویش هێزی یەکتر کێشکردنە و بەس. هەر ئەمەش بوە بە هۆی گرنگی ئەم هێزە لە کۆسمۆلۆژیدا.

هێزی کێشکردن، لە زۆر روەوە، هەتا بڵێی لاوازە. زۆربەی تەنە مادییەکان بە هۆی هێزێکی کارەبایی نێوان ئەتۆمەکانەوە بەیەکەوە بەستراون و لە روی بڕەوە زۆر لەو هێزی کێشکردنە گەورەترە لە نێوانیاندا هەیە. بەڵام، سەرباری لاوازییەکەی، هێزی کێشكردن ئەو هێزە بزوێنەرەیە لە حاڵەتە ئەسترۆنۆمییەکاندا هەیە، چونکە تەنە ئەسترۆنۆمییەکان، چەند حاڵەتێکی بچوکی لێدەرچێت، هەرگیز هێزی کارەبایی لەسەر یەکتر دروست ناکەن، هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی هەمیشە هەمان بڕ لە بارگەی نێگەتیڤ و بارگەی پۆزەتیڤ لەخۆدەگرن.

یەکێک لە یەکەم دەسکەوتە گەورەکانی فیزیکی تیوری بریتی بو لە تیوری هێزی کێشكردنی گەردونی یان گشتی نیوتنی، ئەو تیورییەی لە سەردەمی خۆیدا، چەند دیاردەیەکی فیزیکی جودای پەرش و بڵاوی یەکخست. تیوری نیوتن لەمەڕ میکانیک خۆ لە سێ یاسادا کورت دەکاتەوە:

یەکەم: هەر تەنێک، ئەگەر لە حاڵەتی وەستان یان جوڵەدا بێت بە خێراییەکی نەگۆڕ لەسەر هێڵێکی راست، ئەوا ئەم تەنە لە حاڵەتی وەستان یان جوڵەی رێکی خۆیدا دەمێنێتەوە ئەگەر هێزێکی دەرەکی کارنەکاتە سەر تەنەکە.

دوەم: تاودان راستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ ئەو هێزەی دەخرێتە سەر تەنێک، ئاڕاستەی تاودانەکەش بە هەمان ئاراستەی هێزەکە دەبێت.

سێیەم: بۆ هەر کارێک کاردانەوەیەک هەیە، لە بڕدا یەکسانێتی و لە ئاڕاستەدا پێچەوانەیەتی.

ئەم سێ یاسایەی جوڵە سیمایەکی گشتییان هەیە، بە وردی، هەروەک چۆن بەسەر رەوشی تۆپێکی بلیاردا راڤەدەکرێت، ئاواش بەسەر جوڵەی تەنە ئاسمانییەکاندا هەمواردەکرێت. ئەوەی نیوتن پێویستی پێ بو بریتی بو لە دۆزینەوەی هەیکەلێک بۆ وەسفکردنی هێزی کێشکردن. نیوتن بۆی دەرکەوت کاتێک تەنێکی وەکو مانگ بە شێوەیەکی بازنەیی دەسوڕێتەوە، ئەوا هێزێک بە ئاراستەی چەقی جوڵە راڤەدەکات (هاوشێوەی ئەمە بریتییە لەوەی کاتێک تەنێکی بچکۆلە بە جەمسەری پەتێکەوە دەبەستین و بە دەوەی سەری خۆماندا هەڵی دەسوڕێنین). هێزی کێشکردن هەروەک چۆن هۆکاری ئەم جۆرە جوڵەیەیە، بە هەمان شێوەیەش سەبەبکاری کەوتنە خوارەوەی سێوێکە لە دارێکەوە. لە هەردوک حاڵەتەکەدا، هێزەکە دەبێت بە ئاڕاستەی چەقی زەوی بێت. نیوتن، دوای حساباتێکی ورد و بیرکردنەوەی زۆر قوڵی چەندین ساڵ، بۆی دەرکەوت کە فۆرمی راستەقینەی هاوکێشەی ماتماتیکی بریتییە لە یاسای ‘دوجای پێچەوانەیی’، ئەو یاسایەی دەڵێت: ‘هێزی راکێشان لە نێوان دو تەندا بەندە لەسەر لێکدانی بارستایی دو تەنەکە و دوجای دوری نێوانیان.’

ئەمە بۆ خۆی سەرکەوتنێک بو بۆ تیورییەکەی نیوتن، کە بەندبو لەسەر یاسای دوجای پێچەوانەیی هێزی کێشکردنی گەردونی، هەر ئەم تیورییە توانی یاساکانی کێپلەر لەمەڕ جوڵەی هەسارەکان، کە سەدەیەک پێشتر بو، تەفسیربکات. بەمجۆرە، دەبینین، سەرکەوتنەکەی نیوتن ئەوەندە گەورە و نایاب بو کە ئایدیای تەفسیرکردنی گەردون بە یاساکانی نیوتن لەمەڕ جوڵە بون بە چرا و بۆ زیاتر لە دو سەدە باڵیان کێشا بەسەر بیرکردنەوەی زانستیدا، هەتا لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ئەلبێرت ئاینشتاین هاتە سەر تەختی شانۆ و هەمو شتێکی گۆڕی.

شۆڕشی ئاینشتاین

ئەلبێرت ئاینشتاین، لە 14ی ئاداری 1879، لە ئوڵم، لە ئەلمانیا لەدایکبوە، بەڵام هەر زو بە خێزانەوە چون بۆ میونیخ و ئاینشتاین لەوێ ساڵانی قوتابخانەی بەسەربرد. ئاینشتاین بە هەرزەکاری هیچ سیمایەکی تایبەت یان زیرەکی تێدا نەبو، لە ساڵی 1894 دا، کاتێک خێزانەکەی گواستیانەوە بۆ ئیتالیا، ئەویش، بە تەواوی وازی لە خوێندن هێنا. دوای ئەوەی جارێک لە تاقیکردنەوەی قبوڵکردنی زانکۆدا فەشەلی هێنا، لە ساڵی 1896 دا، چوە پەیمانگای سویسری بۆ تەکنەلۆژیا لە زوریخ. هەرچەندە لەم قۆناغەدا تا رادەیەکی باش قوتابیەکی سەرکەوتوبو، بەڵام لەو ئاستەدا نەبو لە زانکۆی سویسری پۆستی دەست بکەوێت، چونکە وەک لاوێکی زۆر تەمەڵ سەیردەکرا. دەستبەرداری بواری ئەکادیمیا بو، هەتا لە ساڵی 1902 دا، لە بێرن، لە ئۆفیسی پەیتنت، Patent Office ، کە فەرمانگەیەکی تایبەت بو بۆ پاراستتنی ماف و پەیپەر و داهێنانی زانایان، کاری وەرگرت و بو بە موەزەف. بەمجۆرە بو بە خاوەنی موچە و کاتی بە پیت بۆ ئەوەی پەیپەری زانستی و بڵاوکراوەی فەلسەفی و فیزیک بخوێنێتەوە.

لە ساڵی 1905 دا تیۆرییە تایبەتەکەی لەمەڕ نسبیەت بڵاوکردەوە. ئەم تیورییە لە مێژوی رۆشنفکری مرۆڤایەتیدا بە یەکێک لە دەستکەوتە هەرە گەورەکان هەژمارد دەکرێت. ئەوی زیاتر ئەم تیورییەی کردە شتێکی نایاب و جوان ئەوەبو کە ئاینشتاین هێشتا لەو کاتەدا موەزەفێکی سادەی ئۆفیسی پەیتنت بو و فیزیاشی تەنها وەک خولیایەک پراکتیز دەکرد، نەک وەک پیشەیەک. جگە لەمانەش گەلێک بەرهەمی زانستی تری لەمەڕ کاریگەری فۆتۆکارەبایی ( کە بون بە ئیلهام بۆ پەرەسەندنی زۆر بواری تیوری کوانتەمی) و جوڵەی براونی (جوڵەی براونی بریتییە لە هەڵبەز و دابەزی تەنۆلکە مایکرۆسکۆپییەکان کاتێک ئەتۆمەکان بەر یەکتر دەکەون) بڵاوکردەوە. بەڵام لێرەدا پێویستە ئەوە بڵێین بۆچی تیوری تایبەتی نسبییەت لە هەمو بەرهەمەکانی تری خۆی و کارە فیزیکییەکانی هاوچەرخانی خۆی باڵاتر و زیاتر دەرکەوت. هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە ئاینشتاین توانی بە تەواوی ئەو سنورە بشکێنێت کە چەمکی زەمەن وەک خەسڵەتێکی رەها بۆ هەمو کەسێک و هەمو شتێک بە هەمان رێژە رەت دەبێت. ئەم ئایدیایە خۆی لەسەر بنەمای وێنەی نیوتنی لە هەمبەر دونیا داکوتاوە و زۆربەی زۆرمان شتەکە وەها بە راست دەزانین کە هیچ پێویست ناکات گفتوگۆی لەسەر بکەین. بۆیە دەبینین پێویستمان بە بلیمەتێک هەیە بێت و ئەو کۆسپە چەمکییانە بڕوخێنێت کە بارستاییەکی قورس و هەیبەتێکی گەورەیان هەیە.

بناوانی ئایدیای نسبیەت بە تەنها هی ئاینشتاین نییە، بەڵکو گالیلۆ نزیکەی سێ سەدە پێش ئاینشتاین مشتومڕی لەمەڕ پرینسیپە بنەڕەتییەکانی ئەم هزرانە کردوە. گالیلۆ بانگەشەی ئەوەی کرد کە تەنها جوڵەی نسبی گرنگە و پرسی وەکو جوڵەی رەها بە هیچ جۆرێک بونی نییە. لەسەر ئەوە ئاخاوتوە ئەگەر لە بەلەمێکدا بیت و بە خێراییەکی نەگۆڕ و لە دەریاچەیەکی ئارام و مەندا گەشتەکەت ئەنجام بدەیت، ئنجا لە کابینەیەکی داخراودا بیت، ئەوا لەو کابینەیەدا هەرچی تەجروبەیەک ئەنجام بدەیت و ئەو دەرەنجامەت ناداتێ یان ئیشارەیەک بێت بۆ ئەوەی تۆ لە حاڵەتی جوڵەدایت. بێگومان، لە سەردەمی گالیلۆدا زانستی فیزیک ئەوەندە لە ئاراد نەبو، هەر بۆیە دەبینین ئەو جۆرە تاقیکردنەوەیەی گالیلۆ وێنای دەکرد و ئەنجامیدەدا سنورداربو.

فۆرم و تەرزی پرینسپی نسبییەتی ئاینشتاین بە شیوەیەکی سادە و ساکار بوە حاڵەتێک کە هەمو یاساکانی سروشت بۆ هەمو سەرنجدەرێک تەواو هەمان شتە کاتێک دێتە سەر جوڵەی نسبی. ئاینشتاین، بە تایبەت، بریاریدا کە پێویستە ئەم پرینسیپە بەسەر تیوری ئەلکترۆماگنێتیکدا راڤەبکرێت، ئەو تیورییەی لە لایەن جەیمس کلێرک ماکسوێلەوە بنیاتنرا، بە تایبەت، لە نێو گەلێک بابەتدا، وەسفی ئەو هێزە دەکات لە نێوان تەنە بارگاوییەکاندا هەیە، هەر وەک لەوەبەر ئیشارەمان پێدا. یەکێک لە دەرەنجامەکانی تیوری ماکسوێڵ ئەوە بو کە خێرایی روناکی (لە بۆشاییدا) وەکو نەگۆرێکی گەردونی وەهابو ( هێماکەی بریتییە لە c ). ئەگەر پرینسیپی نسبییەت بە جدی وەربگرین، ئەوە دەگەیەنێت کە هەمو سەرنجدەران دەبێت هەمان بەها بۆ c پێوانەبکەن، جا حاڵەتی جوڵەیان هەرچۆنێک بێت. ئەمە شتێکە، تەواو دیارە و راستەوخۆیە، بەڵام دەرەنجامەکان هیچ شتێکیان لە هەنگاوی شۆڕشگێرانە کەمتر نییە.

ئاینشتاین بریاریدا پرسیارگەلێکی دیاریکراو سەبارەت بەوەی چی تێبینی دەکرێت و سەرنج دەدرێت ئەگەر جۆرە تاقیکردنەوەیەکی تایبەت لە خۆبگرێت کە گۆڕانکاری لە سیگنەڵە روناکییەکاندا بکرێت. بۆ ئەم مەبەستە، ئاینشتاین زۆر خۆی سەرقاڵکرد بە تاقیکردنەوەی خەیاڵبافییەوە[i] (واتە کەسەکە بە خەیاڵات خەریکی تاقیکردنەوەیە). بۆ نمونە، تەسەورکە، گڵۆپێک لە ناوەڕاستی فارگۆنی شەمەندەفەرێکدا هەیە و لەسەر سکەکە دەجوڵێت. لە جەمسەری هەر یەک لە فارگۆنەکە سەعاتێک هەیە، بە جۆرێک کە شەوقی گڵۆپەکە رۆشنی دەکاتەوە، دەتوانین بزانین سەعات چەندە. ئەگەر شەوقەکە بکوژێتەوە، لە چاوی نەفەرەکانەوە کە لە دانیشتون، سیگناڵی روناکییەکە لە هەمان ساتەوەختدا دەگاتە هەردو جەمسەری فارگۆنەکە. هەردو سەعاتەکەش هەمان کات نیشان دەدەن.

ئێستا با لە گۆشەنیگای چاودێرێکەوە سەرنج لە وەزعەکە بدەین کە لە سەر شۆستەکە دانیشتوە و سەیری شەمەندەفەرەکە دەکات. ئەگەر سەرنجدەرەکە بکەین بە سەرچاوە، ئەوا دەبینین شەوقی گڵۆپەکە بە هەمان خێرایی رەت دەبێت کە نەفەرەکان لە نێو شەمەندەفەکەدا سەرنجیاندا. بەڵام ئەگەر وردبینەوە، نەفەری فارگۆنەکانی دواوە بە ئاڕاستەی سیگنەڵی روناکییەکە دەجوڵێن و نەفەری فارگۆنەکانی پێشەوەش لە سیگنەڵی روناکییەکە دوردەکەونەوە. بەمجۆرە، چاودێرەکە، واتە سەرنجدەرەکە، سەعاتەکەی دواوە دەبینێت بەر لەوەی سەعاتەکەی پێشەوە روناک بێتەوە. بەڵام کاتێک سەعاتەکەی پێشەوە روناک دەبێتەوە، هەمان سات پیشان دەدات کە سەعاتەکەی دواوە پیشانی دەدات، واتە هەمان زەمەن نیشان دەدەن! ئەم چاودێرە دەبێت بگاتە ئەو دەرەنجامەی کە سەعاتی ناو قیتارەکە کێشەیەکی تێدایە.

ئەم نمونەیە نمایشی ئەوەمان بۆ دەکات کە چەمکی هاوساتی simultaneity ( لە هەمان ساتدا روبدات) شتێکی نسبییە. شەوقی گڵۆپەکە لە نێو فارگۆنەکەدا لە هەمان ساتدا دەگاتە هەردو سەعاتەکە، بەڵام لە دیدی چاودێرەکەی دەرەوە لە ساتە وەختی جیاوازدا رودەدات. نمونەی تری سەیری دیاردەی نسبییەت بریتییە لە زەمەن کشان time dilation   (جوڵەی سەعات خاو دەردەکەوێت) و چونەیەکی درێژی( راستەیەک لە حاڵەتی بزاڤدا بێت کورت دێتە بەرچاو) ئەمانە، هەمو دەرەنجامی ئەو فەرزیەیەن کە خێرایی روناکی پێویستە لە هەمو چاودێرەکانەوە وەک یەک بن و هەمان پێوانەیان هەبێت. بێگومان، ئەو نمونانەی سەرەوە کە باسمان کردن، تۆزێک ناواقیعین. بۆ ئەوەی کاریگەری بەرچاویان هەبێت، ئەو خێراییانە پێویستە لە خێرایی روناکی نزیک ببنەوە. پێناچێت ئەم جۆرە خێراییانە لە شەمەندەفەردا بەدەست بهێنێرێن. بە هەرحاڵ، گەلێک تاقیکردنەوە ئەنجامدراون ئەوە نیشان دەدەن کاریگەری کشانی یان خاوبونەوەی زەمەن شتێکی راستە. رێژەی شیبونەوەی(یان بۆگەنکردنی decay ) تەنۆلکە رادیۆئەکتیڤەکان زۆر خاوترە کاتێک بە خێراییەکی بەرز دەجوڵێن چونکە سەعاتەکەی ناوەوەیان زۆر بە خاوی رەت دەبێت.

هەروەها لە تیوری تایبەتی نسبییەتەوە، بەناوبانگترین هاوکێشە لە فیزیکدا لەدایکبو:  ، ئەو هاکێشەیەی گوزارشت لە هاوسەنگی نێوان مادە و وزە دەکات. جگە لەوەش ئەم هاوکێشەیە لە روی پراکتیکەوە تاقیکراوەتەوە؛ لە گەلێک بواری تردا، ئەم هاوکێشەیە پرینسیپی هەم تەقینەوە کیمیاوییەکان و هەم ئەتۆمییەکانە.

بێ هیچ گومانێک، تیوری تایبەتی نسبی هەتا بڵێی نایاب و گەورەیە، بەڵام بە جدی و رژدی ناتەواوە، چونکە کتومت مامەڵە لەگەڵ ئەو تەنانەدا دەکات کە تەنها خێراییەکی نەگۆڕییان بە نیسبەت یەکترییەوە هەیە. تەنانەت (چاپتەری یەکەم) کە پەیوەستە بە یاساکانی سروشتەوە و لە لایەن نیوتنەوە داڕێژراون، لەسەر بنەماکانی هۆکار و ئەنجامی ئەو خێراییانە دامەزراون کە لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێن. یاسای دوەمی نیوتن دەربارەی تێکڕای گۆڕانی تاودانی تەنێکە. تیۆری تایبەتی نسبییەت خۆی لەو جوڵەیەدا کورت دەکاتەوە کە پێی دەگوترێت جوڵەی نەسرەوتن، بە مانایەکی تر، جوڵەی ئەو تەنۆڵکانەی کە ناکەونە ژێر فشاری هیچ هێزێکی دەرەکییەوە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە تیوری تایبەتی نسبییەت ناتوانێت وەسفی هیچ جۆرە جوڵەیەکی تاودراو بکات، بە تایبەتیش، ناتوانێت وەسفی جوڵەیەک بکات لە ژێر کاریگەری هێزی کێشكردندا رودەدات.

پرینسیپی هاونرخی یان هاوتایی  Equivalence Principle

ئاینشتاین زۆر بە قوڵی بیریکردەوە و خوربونەوەی لەسەر ئەوە کرد چۆن هێزی کێشکردن لە تیوری نسبییەتدا بەرجەستە بکات. سەرەتا، با سەیرێکی تیوری نیوتن لەمەڕ هێزی کێشكردن بکەین. لەم تیورییەدا، ئەگەر دو تەنۆلکەمان هەبێت، بارستایی تەنۆلکەی یەکەم M بێت و بارستایی دوەمیان m بێت، ئەو هێزەی تەنۆلکەی M لەسەر تەنۆلکەی  m دروستی دەکات بەندە لەسەر لێکدانی دو بارستاییەکە و دوجای دوری نێوان دو تەنۆلکەکە. بە گوێرەی یاساکانی نیوتن لەمەڕ جوڵە، ئەمە دەبێت بە هۆی تاودانێک لە تەنی یەکەمدا کە بەم هاوکێشەیەی خوارەوە گوزارشت دەکرێت:

لێرەدا  a  تاودانە، m بارستاییە و F هێزەکەیە.

m  کە لێرەدا هاتوە بە بارستایی نەسرەوتنی تەنی یەکەم ناودەبرێت و بەرگری تەنۆلکەکە لە هەمبەر تاودان دیاری دەکات. لە یاسای دوجای پێچەوانەیی هێزی کێشکردندا، هەرچۆنێک بێت، بارستایی m پێوانەیەکە بۆ پەڕچدانەوەی یەکێک لە تەنەکان لە دژی ئەو هێزی کێشكردنەی لە لایەن تەنۆلکەکەی ترەوە دێتە بەرهەم. هەر بۆیەش پێی دەگوترێت بارستایی هێزی کێشکردنی موسالم  passive . بەڵام لە هەمان کاتدا، یاسای سێێەمی نیوتن لەمەڕ جوڵە پێمان دەڵێت ئەگەر تەنی A هێزێک بخاتە سەر تەنی B ، ئەوا تەنی B هێزێک دەخاتە سەر تەنی A کە لە بڕدا یەکسانێتی و لە ئاراستەدا پێچەوانەیەتی. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە m پێویستە بارستایی هێزی کێشکردنی چالاک  active  بێت (خۆ ئەگەر حەزدەکەی، ئەوا پێی دەڵێین بارگەی هێزی کێشکردن) کە لە لایەن تەنۆلکەکەوە بەرهەم دێت. لە تیوری نیوتندا، هەر سێ بارستاییەکە – بارستایی نەسرەوتن، بارستایی هێزی کێشکردنی چالاک و موسالم – هاوسەنگن ( یان هاوتان). بەڵام لێرەدا پێدەچێت هیچ هۆیەک لە ئارادا نەبێت کە بۆچی ئەمە بەمجۆرەیە. ئایا ناکرێت جودا بن؟

ئاینشتاین بریاریدا کە ئەم هاونرخییە پێویستە دەرەنجامی پرینسیپێکی قوڵتربێت کە بە پرینسیپی هاونرخی ناودەبرێت. بە زمان و وشەی خۆی، ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە ‘هەمو تاقیگەکانی کەوتنە – خوارەوە و دەڤەرییەکان locals لە ئەنجامدانی هەمو تاقیکردنەوەی فیزیکیدا هاونرخن.’ مەبەست لەمە بە شێوەیەکی بنەڕەتی ئەوەیە کە ئنسان دەتوانێت هێزی کێشکردن وەک هێزێکی جودای سروشت حیساب بکات لە بری ئەوەی کە دەرەنجامی جوڵە بێت لە نێوان دو سەرچاوەی تاودراودا.

ئەگەر بمانەوێت بزانین ئەمە چۆنە، ئەوا با بیهێنینە بەرچاوی خۆمان مەسعەدێکمان هەیە، ئەم مەسعەدە کەلوپەل و ئامێری تاقیگەیەکی فیزیایی لەخۆدەگرێت. ئەگەر مەسعەدەکە لەسەر زەوی بێت و وەستاوبێت، تاقیکردنەوە ئەوەمان بۆ واڵا دەکات کە خەڵکانی نێو مەسعەدەکە هەست بە هێزی کێشكردن دەکەن. بۆ نمونە، ئەگەر بارستاییەک بە سپرینگێکەوە ببەستین بە سەقفی مەسعەدەکەوە، کێشی تەنەکە بە سپرینگەکەوە بە ئاراستەی خوارەوە دەکشێنێت. ئنجا، دوایی ئەگەر مەسعەدەکە بۆ بینایەک سەربخەین و وازی لێ بهێنین خۆی بەربێتەوە.، سەیردەکەین لە کاتی بەرزبونەوەدا، هیچ جۆرە هێزی کێشكردنێک لە نێو مەسعەدەکدا هەست پێناکرێت. سپرینگەکە ناکشێت، چونکە کێشەکە بە هەمان خێرایی مەسعەدەکە دێتە خوارەوە، سەرباری ئەوەی کە خێرایی مەسعەدەکە لەوانەیە بگۆڕێت. خۆ ئەگەر مەسعەدەکە بەرین بۆ ئاسمان و لە کایەی هێزی کێشكردنی عەردی دوربخەینەوە، هەر هەمان شت رودەدات. بەمجۆرە دەبینین بزربونی(غیابی) کێشکردن هەروەک ئەو حاڵەتە وەهایە کە تەنێک بە شێوەیەکی ئازاد وەک پەرچدانەوەیەک لە بەرانبەر هێزی کێشكردندا دەکەوێتە خوارەوە. لەوەش زیاتر، تەسەورکە، ئەگەر مەسعەدەکەمان هەر بە راستی لە فەزادا بێت(دور لە دەسەڵاتی  کێشکردن)، بەڵام رۆکێتێکی(ساروخێکی) پێوە بەسترابێت. ئەگەر رۆکێتەکە دەرچێت، ئەوا مەسعەدەکەش تاودەدات. لە بۆشاییدا (واتە کێشکردن بونی نییە) سەرو و ژێر بونی نییە، بەڵام با وەها دابنێین رۆکێتەکە بە جۆرێک بە مەسعەدەکەوە نوساوە کە ئاراستەی مەسعەدەکە بە پێچوانەی ئاڕاستەی لەوەبەر تاودەدات، بە مانایەکی تر بە ئاراستەی سەقفەکە دەجوڵێت.

ئەی سپرینگەکە چی بەسەر دێت؟ وەڵامی ئەمە ئەوەیە کە تاودانەکە وا لە کێشەکە دەکات بە ئاراستەی پێچەوانەوە بە نیسبەت مەسعەدەکەوە بجوڵێت، بەمجۆرە بە ئاراستەی عەردەکە دەکشێت. (ئەمە وەک ئەوە وایە کە سەیارەیەک لە پڕ تاودەدات – سەری نەفەرەکەش بۆ دواوە دەچێت.) بەڵام ئەمەش تەواو وەک ئەوە وایە کە کایەی کێشکردن سپرینگەکە بەرەو خوار دەکشێنێت. خۆ ئەگەر مەسعەدەکە بەردەوام بێت لە تاودانەکەیدا، ئەوا سپرینگەکە لە حاڵەتی کشانیدا دەمێنێتەوە، هەر وەک چۆن ئەگەر تاونەدات، بەڵام لە کایەیەکی کێشکردندا بێت. ئایدیاکەی ئاینشتاین بەوجۆرە بو کە ئەم هەلومەرجانە تەنها وەک یەکتر دەرناکەون: تەواو جیاناکرێتەوە. هەمو تاقیکردنەوەیەک لە مەسعەدێکدا ئەنجام بدرێت کە هەم لە بۆشاییدا بێت و هەم لە حاڵەتی تاوداندابێت ئەوا هەر هەمان دەرەنجاممان دەداتێ ئەگەر مەسعەدەکە لە ژێر کاریگەری کێشکردندا بێت. بۆ ئەوەی وێنەکەمان تەواو جوان بێتە بەرچاو، با حیساب بۆ مەسعەدێک بکەین لە نێو دەڤەرێکدا بێت کە کێشكردن حزوری هەیە، بەڵام دەتوانێت لە کایەیەکی کێشكردندا ئازادانە بکەوێتە خوارەوە. هەمو شتێک لە نێو مەسعەدەکەدا بێ کێش دەبێت، سپرینگەکەش ناکشێت. ئەم حاڵەتە یەکسانە بەو حاڵەتەی کە مەسعەدەکە لە وەستاندایە و هێزی کێشکردنیش بزرە. ئنجا چاودێرێک کە ئازادانە دەکەوێتە خوارەوە هەمو هەقێکی هەیە خۆی وا حساب بکات لە حاڵەتی جوڵەی نەسرەوتندایە.


وێنەی ژمارە 2 : لە وێنەکەدا، کە بەندە لەسەر تەجروبەی – خەیاڵبافی، پرینسیپی هاونرخی دەخاتەڕو. کێشێک بە سپرینگێکەوە بەستراوە، بە سەقفی مەسعەدەکەوە هەڵواسراوە. لە حاڵەتی(a) دا، مەسعەدەکە وەستاوە، بەڵام هێزێکی کێشکردن بەرەو خوارەوە هەیە، کێشەکە سپرینگەکە بۆ خوارەوە دەکشێنێت. لە وێنەی(b) دا، مەسعەدەکە لە قوڵاییەکانی بۆشاییدایە، دورە لە هەمو سەرچاوەیەکی کێشکردن، مەسعەدەکە لە حاڵەتی تاوداندا نییە، سپرینگەکە ناکشێت. لە وێنەی(c) دا، کایەی کێشکردن حزوری نییە، بەڵام مەسعەدەکە، لە ژێر کاریگەری رۆکێتەکەدا، کە پێوەی نوساوە، بە ئاراستەی سەرەوە تاودەدرێت، سپرینگەکەش لێرەدا دەکشێت. تاودانەکە لە وێنەی (c) دا، هەر هەمان کاریگەری هێزی کێشکردن دروست دەکات کە لە(a) دا دروستی دەکات. لە (d) دا، مەسعەدەکە لە کایەیەکی کێشكردندا ئازادانە دەکەوێتە خوارەوە، بە جۆرێک بە ئاراستەی خوارەوە تاودەدات کە لە نێو مەسعەدەکەدا هیچ هەست بە کێشکردن ناکەیت؛ سپرینگەکە ناکشێت، چونکە لەم حاڵەتەدا کێشەکە کێشی نییە و حاڵەتەکە یەکسانە بە (b)


تیوری گشتی نسبییەت

لەم قۆناغەدا، ئاینشتاین زانی دەبێ چۆن تیوری گشتی نسبییەت بونیات بنێت. بەڵام دە ساڵی تری پێویست بو هەتا تیورییەکە بە دوا فۆرمەکەی گەڵاڵە بکات و بەرهەم بهێنێت. پێویست بو کۆمەڵە یاسایەک بدۆزێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ هەمو فۆرمێکی جوڵەی تاودراو و هەمو فۆرمێکی کاریگەری کێشکردندا بکات. بۆ ئەم مەبەستە پێویستی بەوە بو هەندێک تەکنیکی ماتماتیکی تۆکمەی وەکو شیکاری تێنسەر[i] و جیۆمەتری رییمان[ii] فێربێت، پاشان دەبو فۆرمالیزێک دابهێنێت کە بە راستی بەس بون بۆ وەسفکردنی هەمو حاڵەتە مومکینەکانی جوڵە. ئاینشتاین گەیشتە شوێنی مەبەست، بەڵام ئاشکرایە شتێکی هەروا ئاسان نەبو. کاتێک لە 1905 دا، پەیپەرە کلاسیکیەکەی نوسی، سیمایەکی ئاسان و بیرکردنەوەیەکی رۆشنی جوانی لای خوێنەر هەبو، لە باری وردەکاری و حساباتی ماتماتیکەوە هەتا بڵێی کورت و رەزیلانە بو، واتە هیچ زیادەرۆییەکی نەکردبو، بەڵام کارەکانی داهاتوی پڕبون لە وردەکاری تەکنیکی قورس و زەحمەت. خەڵکی دەیانگوت ئاینشتاین، لە پرۆسەی پەرەپێدانی تیوری گشتیدا خۆشی وەک زانایەک گەورەدەبو. خۆ ئەگەر شتەکە وایە، ئەوا شتێکی ئاشکرا و ڕونە کە ئەمە بۆ خۆی پرۆسەیەکی سەخت بو بۆ ئاینشتاین.

بە راستی ئەرکێکی زۆر سەختە ئنسان تێبکۆشێت لە وردەکاری تەکنیکی تیوری گشتی نسبییەت بگات. تەنانەت ئەگەر لەسەر ئاستی چەمکایەتیش بێت، هەر زەحمەتە مرۆڤ بتوانێت لێیان حاڵی بێت. نسبییەتی زەمەن، چۆن لە تیوری تایبەتی نسبییەتدا ئامادەگی هەیە، بە هەمان شێوەش لە گشتییەکدا حزوری هەیە، بەڵام لێرەدا، واتە لە تیوری گشتی نسبییەتدا، کاتی کشاو و درێژی چوەوەیەک کاریگەری زیادەیان هەیە لە گستییەکەدا. ئنجا گرفتەکانیش لەگەل کاتدا تەواو نابن، پاشان، لە تیوری تایبەتیدا، هەر هیچ نەبێت رەوشی فەزا باش بو، بەڵام لە تیوری گشتیدا، ئەمە لە هەڵسوکەوت و رەوشدا نامێنێت و لە پەنجەرەکە دەچێتە دەرەوە، چونکە لێرەدا فەزا دەچەمێتەوە.

چەمانەوەی فەزا

ئایدیای چەمانەوەی فەزا ئەوەندە شتێکی زەحمەتە ئنسان بتوانێت هەروا بە ئاسانی ئەزمی بکات، تەنانەت فیزیکناسانیش هەوڵنادەن شتیكی ئاوەها وێنابکەن. تێگەیشتنی مرۆڤ لە هەمبەر خاسیەتە جیۆمەترییەکانی دونیای سروشتی بەندن لەسەر دەستکەوتی یەک لە دوی یەک و کەڵەکەبوی نەوە لە دوی نەوەی ماتماتیکناسانی یۆنانی، بە تایبەتی سیستەمی بە فۆرمولاکراوی ئەکلیدس، ئەو هێڵە تەریبانەی هەرگیز یەکتر نابڕن، یان تیورمی فیساگۆرس، کە دەڵێت کۆی گۆشەکانی ناوەوەی سێگۆشەیەک دەکاتە 180 پلە و ئیتر بەمجۆرە. هەمو ئەم رێسایانە لە جیۆمەتری ئەکلیدسیدا پێگەی خۆیان هەیە. بەڵام ئەم یاسا و تیورمانە تەنها ماتماتیکی پوخت نین. ئێمە لە ئەزمونی ژیانی رۆژانەمانەوە دەزانین کە ئەمانە هەتا ئەوپەڕ بە جوانی و نایابی وەسفی خاسیەتەکانی دونیای واقیعی دەکەن. یاساکانی ئەرکەمیدس رۆژانە لە لایەن تەلارسازان، ئامارسازان، دیزانەران و نەخشەسازانەوە بەکاردەهێنرێن – لە راستیدا، هەر کەسێک کە پەیوەستە و بایەخ دەدات بە خەسڵەتەکانی شێوە و جێگیرکردنی مەوقیع و پێگەی تەنەکان لە فەزادا لە لای گرنگە. جیۆمەتری شتێکی راستەقینەیە.

شتێکی ئاشکرایە ئەم خەسڵەتانەی فەزا کە ئێـمە هەر لەمنداڵییەوە لەگەڵیاندا راهاتوین و ئاشنایەتیمان لەگەڵدا هەیە، زۆر لەوە زیاتر قوڵ دەبنەوە کە تەنها بۆ مەبەستی بیناسازی و ئاماری زەوی و زار بەکاربهێنرێن. وەک یەکەیەکی سەراپایی بە سەر گەردوندا راڤەدەبن. یاساکانی ئەکلیدس پێویستە لە لەسەر پێکهاتەکانی دونیا بونیاتنرابن. بەڵام تۆ بڵێی ئەمە وابێت؟ هەرچەندە یاساکانی ئەکلیدس لە روی ماتماتیکییەوە هەتا بڵێی نایاب و لە باری لۆژیکییەوە تۆکمەن، بەڵام ئەمانە تەنها کۆمەڵە رێسا نین کە بەکاردەهێنرێن بۆ بنیاتنانی سیستەمی جیۆمەتری. ماتماتیکناسانی سەدەی نۆزدەیەم، بۆ نمونە گاوس، ریمان، بۆیان دەرکەوت یاساکانی ئەکلیدس تەنها تەمسیلی حاڵەتێکی تایبەتی جیۆمەتری دەکەن کە فەزا تێایدا تەختە. دەشێت و مومکینە سیستەمی تری جیاواز بنیات بنرێت، بەڵام یاسای جیۆمەتری ئەکلیدس پێشێل دەکات.

بۆ نمونە، تەسەوری سێگۆشەیەک بکە لەسەر پەڕە کاخەزێکی تەخت. تیورمی ئەکلیدس لێرەدا بە ئیسراحەت راڤەدەکرێت، واتە کۆی گۆشەکانی ناوەوەی سێگۆشەکە دەکاتە 180 پلە (دەکاتە دو گۆشەی وەستاو). بەڵام ئێستا بیربکەوە، چی رودەدات ئەگەر سێگۆشەیەک لە رویەکی گۆییدا بکێشیت. دەکرێت لە رویەکی گۆییدا سێگۆشەیەک بکێشین کە سێ گۆشەی گۆشەوەستاوی هەبێت. بۆ نمونە، خاڵێک لە قوتبی باکور بکێشە و دو خاڵی تریش لەسەر هێڵێ ئیستیوا بکێشە کە دوری نێوانیان چارەکە چێوەی بازنەیەک بێت. ئەم سێ خاڵە سێگۆشەیەک پێکدەهێنن کە سێ گۆشەی وەستاو لەخۆدەگرن، بەمەش یاسای جیۆمەتری ئەکلیدس پێشێل دەکرێت.

ئەمجۆرە بیرکردنەوەیە لە سیستەمی جیۆمەتری دو رەهەندیدا بە نایابی و جوان کاری خۆی دەکات، بەڵام دونیای ئێمە فەزایەکی سێ رەهەندی هەیە. ویناکردنی رویەکی چەماوەی سێ رەهەندی شتێکی زۆر زەحمەترە. بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا بێت لەوانەیە هەڵەبێت هەر بیر لە ‘فەزا’ بکەینەوە. ئەوەی ئنسان دەتوانێت پێوانەی بکات بریتییە لە دوری ئەو تەنانەی لە فەزادا دانراون، بۆ ئەم مەبەستە پێوانەکاری یان راستە بەکاردەهێنین یان زیاتر واقیعییانە قسەبکەین و بڵێین لە روی ئەسترۆنۆمییەوە، تیشکی روناکی بەکاردەهێنین. کاتێک مرۆڤ بیر لە فەزا دەکاتەوە وەک پارچە کاخەزێکی تەخت یان چەماوە، هانمان دەدات کە زیاتر وەک شتێکی مەلموس بیر لەم فەزایە بکەینەوە وەک لەوەی کە شتێکی مەلموس نەبێت. ئاینشتاین هەمیشە تێکۆشاوە خۆی بەدور بگرێت لەوەی مامەڵە لەگەڵ قەوارەکانی وەکو فەزا بکات کە کاتیگۆریای هەبونی رون و ئاشکرا نەبوە. بە باشتری زانیوە لە خەیاڵاتی خۆیدا تاووتوێی بکات زیاتر وەک لەوەی وەک چاودێرێک بە راستی بە تاقیکردنەوە بکەوێتە پێوانە و پێوانەکاری و ئیشی دەست.

ئەگەر وەدوی ئەمە بکەوین، دەتوانین بپرسین ئایا بە پێی تیوری گشتی نسبییەت تیشکی روناکی وەدوی چ رەوتێک دەکەوێت؟ بە گوێرەی جیۆمەتری ئەکلیدسی لەسەر راستە هێڵێک گوزەردەکات. دەتوانین ئەم رەوتەی تیشکی روناکی بە شێوەی راستەهێڵێک لە بنەڕەتدا وەها تەفسیربکەین کە فەزا تەختە. لە نسبیەتی تایبەتیدا، بە هەمان شێوە تیشکی روناکی لەسەر راستە هێڵ دەڕوات، بەمجۆرە فەزا، لەم دونیابینییەوە، دیسان تەختە. بەڵام بیرت بێت تیوری گشتی بەسەر جوڵەی تاودراودا راڤەدەکرێت، یاخود جوڵە لە حزوری کاریگەری کێشكردندا. کەواتە تیشکی روناکی لێرەدا چی بەسەر دێت؟

با بگەڕێینەوە بۆ ئەو تاقیکردنەوە خەیاڵبافییەی کە سەبارەت بە مەسعەدەکە بو. لە بری ئەوەی سپرینگەکە کێشەکەی پێوە بەسترابێت، با مەسعەدەکە ئێستا گڵۆپێکی لەیزەری پێوەبێت کە لەم سەر و ئەو سەر بە جوانی بدرەوشێتەوە. مەسعەدەکە لە قوڵایی ئاسماندایە و دورە لە هەمو سەرچاوەیەکی هێزی کێشکردن. ئەگەر مەسعەدەکە لە حاڵەتی وەستاودا یان لە حاڵەتی جوڵەدا بێت بەڵام بە خێراییەکی نەگۆڕ، ئنجا دەبینین تیشکی لەیزەرەکە بەر ئەو لایەی مەسعەدەکە دەکەوێت کە بەرانبەر ئەو لایەیە کە تیشکی لەیزەرەکەی لێ دەرچوە. ئەمە پێشبینی تیوری تایبەتی نسبییە. بەڵام ئێستا سەیرکە و تەسەورکە مەسعەدەکە رۆکێتەکەی پێوەیە و دادەگیرسێت و بە ئاڕاستەی سەرەوە تاودەدات. چاودێرێک لە دەرەوەی مەسعەدەکەدایە و لە حاڵەتی وەستاندایە، سەیر دەکات مەسعەدەکە تاودەدات و دوردەکەوێتەوە، بەڵام ئەگەر لە دەرەوە تیشکی لەیزەرەکە ببینێت، سەیردەکات هێشتا رێکە، واتە لەسەر راستە هێڵێکە. لە لایەکی ترەوە، فیزیکناسێک لە ناو مەسعەدەکەدایە و تێبینی شتێکی غەریب دەکات. روناکی لەم بەری مەسعەدەکەوە دەچێت بۆ ئەوبەر، حاڵەتی جوڵەی مەسعەدەکە گۆڕانی بەسەردا هاتوە، تاودراوە، بەمجۆرە کاتێ روناکییەکە گەشتەکەی تەواو دەکات لەو شوێنەوە کە دەستی پێکردوە و خێراییەکەی بەرزبوەتەوە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت لەسەر دیوارەکەی ئەوبەر، ئەو خاڵەی تیشکی لەیزەرەکە خۆی پێدادەدات، ئەگەر چاودێرێک لە ناوەوە سەرنج بدات، ئەوا دەردەکەوێت تاودانەکە بوە بە هۆی ‘چەمانەوەی’ روناکییەکە بە ئاراستەی خوارەوە.


وێنەی ژمارە 3: چەمانەوی روناکی. لە ( a) دا، مەسعەدەکە بە ئاراستەی سەرەوە تاودەدات، لە وێنەی ژمارە (2c) دا، لە دەرەوە سەرنج دەدەین، تیشکی لەیزەرێک وەدوی هێڵێکی راست دەکەوێت. لە (b) دا، لە ناوەوەی مەسعەدەکەوە سەرنج دەدەین، تیشکی روناکییەکە وەک تیشکێکی چەماوە بە ئاراستەی خوارەوە دەردەکەوێت. کاریگەری مەسعەدێکی وەستاو لە ناوەندی کایەیەکی کێشکردندا، هەر هەمان ئەنجامی هەیە، وەک لە (c) دا، دەردەکەوێت.


ئێستا با بیر لە حاڵەتی سپرینگەکە و پرینسیپی هاونرخی بکەینەوە. چی رودەدات کاتێک تاودان لە ئاراد نییە بەڵام کایەیەکی کێشکردن حزوری هەیە کە زۆر هاوشێوەی مەسعەدە تاودراوەکەیە. ئنجا لێرەدا با حساب بۆ مەسعەدێک بکەین کە لەسەر روی عەردە. پێویستە تیشکی روناکییەکە هەر هەمان شت بکات کە لە نێو مەسعەدە تاودراوەکەدا ئەنجامی دەدات: واتە بە ئاراستەی خوارەوە دەچەمێتەوە. دەرەنجامی هەمو ئەمانە ئەوەیە کە کێشکردن دەبێت بە هۆی چەماندنەوەی روناکی. بەمجۆرە، واتە ئەگەر روناکییەکە چەماوەبێت، ئەوا فەزا تەخت نییە، بەڵكو چەماوەیە.

یەکێک لەو هۆیانەی کە زەحمەتە لە چەمانەوەی فەزا بگەین ئەوەیە ئێمە لە ژیانی رۆژانەماندا دیاردەکە بەدی ناکەین. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی هێزی کێشکردن ئەوەندە لاوازە لە هەلومەرجی شوێنە گشتییەکان، تەنانەت لە مەدای سیستەمی خۆریشدا دەبینین کە هێزی کێشکردن بە جۆرێک لاوازە کە ئەو چەمانەوەیەی دروستی دەکات دەکرێت فەرامۆش بکرێت و دەتوانین بلێێن تیشکی روناکی زۆر نزیکە لەوەی بە راستە هێڵێک دەڕوات و زەحمەتە ئنسان بتوانێت جیاوازییەکە دیاری بکات. لەم هەلومەرجانەدا، یاسای نیوتن بۆ جوڵە بەهایەکی نزیکەیی زۆر باشە سەبارەت بەوەی چی رودەدات. هەرچۆنێک بێت، ئەمانە چەند حاڵەتێکن، ئنسان پێویستە بە هۆی هێزی کێشكردنی بە هێزەوە ئامادەبێت مامەڵەیان لەگەڵ بکات.

کونە رەشەکان و گەردون

یەکێک لەو نمونە بەناوبانگانەی هیزی کێشکردنی نیوتن تێیدا شکست دەهێنێت بریتییە لەوەی تەنێکی ئێجگار گەورەی زەبەلاح، لە روبەرێکی فەزایی زۆر بچکۆلەدا چڕدەبێتەوە و خۆنمایش دەکات. کاتێک ئەم حاڵەتە رودەدات زەبر و بەهای هێزی کێشکردن ئەمەندە بەهێز دەبێت، فەزا بەجۆرێک لول دەخوات، ئیتر ئا لێرەدا روناکی، نەک هەر دەچەمێتەوە بەڵکو ناتوانێت قوتاریش بێت. ئا بەم حاڵەتە دەگوترێت کونی رەش.

بناوانی هەبونی ئایدیای کونی رەش لە سروشتدا دەگەڕێتەوە بۆ جۆن میچیڵ، کەشیشێکی ئنگلیزی بو لە ساڵی 1783 دا، ئنجا لاپلاس قسەی لەسەر کردوە. بەڵام بە شێوەیەکی گشتی ئەم پرسانە پەیوەستن بە تیوری گشتی نسبیەتی ئاینشتاینەوە. لە راستیدا ئەنجامی یەکەم حلکردنی ماتماتیکییانەی هاوکێشەکانی ئاینشتاین بریتی بو لە وەسفکردنی ئەم جۆرە تەنانە. تەنها ساڵێک دوای بڵاوکردنەوە و چاپکردنی هاوکێشەکانی ئاینشتاین لە 1916 دا، ‘شوارتزچایەڵد’ی ناودار ئەم ئەنجامانەی بەدەستهێنا. شوارتزچایەڵد[i]، دوای ساڵێک لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا لە بەرەکانی رۆژئاوا کوژرا. بە داخەوە هەرگیز بەهای کارە ماتماتیکیەکەی خۆی بە چاوانی خۆی نەبینی. حلەکەی پەیوەست بو بە دابەشبونی خۆجێیەتی[ii] symmetric مادە بە شێوەیەکی گۆیی و لە ئەسڵیشدا ئامانجی ئەوە بو بناغەیەک دابڕێژێت سەبارەت بە مۆدڵی ماتماتیکییانەی ئەستێرەیەک. بە هەر شیوەیەک بێت، زۆر زو دەرکەوت کە هەر تەنێک بارستاییەکەی وەک حلی مۆدڵەکەی شوارتچایەڵد بێت ئەوە دەگەیەنێت کە نیوە تیرەیەکی شلۆق لە ئارادا هەیە (ئێستا بەو نیوەتیرەیە دەڵێن نیوەتیرەی شوارتچایەڵد). بەمجۆرە هەر تەنێک سەراپا لە نێو سنورەکانی نیوەتیرەی شوارتچایەڵدا بێت ئەوا روناکی هەرگیز ناتوانێت لەسەر روی تەنەکە هەڵبێت، واتە رزگاری بێت و بۆی دەربچێت. بۆ نمونە نیوەتیرەی شڵۆقی عەرد وەک هەسارەیەک تەنها یەک سانتیمەترە، بۆ خۆریش 3 (سێ) کیلۆمەترە. بەرهەمهێنانی کونی رەش بریتییە لە چڕکردنەوەی مادە بە چڕییەکی لە ئاسابەدەر.

دوای کارە ناوازە و رابەرییەکانی شوارتزچایەڵد، توێژینەوە لەمەڕ کونە رەشەکان برەوی سەندوە. هەرچەندە هەتا ئێستا بەڵگەی راستەوخۆ و تۆکمە لەسەر بونی ئەم کونە رەشانە لە سروشتدا نییە، بەڵام بە لێشاو بەڵگەی هەلومەرجی هەن پێشنیازی ئەوە دەکەن کە دورنییە لە جۆرەها تەنی ئەسترۆنۆمیدا خۆیان حەشاردابێت. چڕی ئەو کایە کێشکردنەی دەوری کونێکی رەشی داوە نزیکەی 100 ملیۆن ئەوەندەی بارستایی خۆرە و وەک ماشینێک بوە بە هێزی بزوێنەر و روناکی و شەوقی لە ئاسابەدەری بە جۆرێکی دیاریکراو لە گالاکسییەکان بەرهەم دەهێنێت. لەم دواییانەدا چەند توێژینەوەیەکی تێڕامان ئەنجامدراون لەمەڕ داینەمیکی ئەستێرەکانی نزیک چەقی گالاکسییەکان کە ئیشارەدەدەن بەوەی بارستایی زۆر بەهێزی چڕ هەن کە سیفاتەکانیان زۆر نزیکە لەوانەی هاوشێوەی کونی رەشن. لە سەردەمی ئێستادا، باوەڕی بڵاو ئەوەیە کە ئیحتیمالی زۆرە لە چەقی هەمو گالاکسییەکدا چاڵە رەشێک بونی هەبێت. لە هەمان کاتدا کونی رەش هەن لە روی بارستاییەوە زۆر بچکۆلەترن لەمانە، چونکە، بۆ نمونە، کاتێک ئەستێرەیەک دەگاتە کۆتایی ژیانی و چێتر سەرچاوەی وزەی نامێنێت، ئیتر ئەستێرەکە بە ئاراستەی ناوەوەی خۆی هەرەس دەهینێت و کونە رەشێکی بچکۆلە دروست دەکات.

لە رۆژگاری ئەمرۆدا بایەخێکی زۆر دەدرێت بە کونە رەشەکان، بەڵام کرۆکی پەرەسەندنی کۆسمۆلۆژیا پێک ناهێنن.

 


سەرچاوە.

Coles, Peter. Cosmology: A Very Short Introduction.  OUP Oxford. Kindle Edition.

 


پەراوێزەکان و تێبینییەکان

[1]  تەجروبەی خەیالبافی لە مێژودا دیاردەیەکی زۆر سەیرە و هەمو کەسێک ئەو بەهرە موعجیزەیەی نییە. ئەم تەجروبەیە بریتییە لەوەی کەسەکە بێ ئەوەی هیچ تەجروبەیەکی تاقیگەیی یان پراکتیکی ئەنجام بدات، تەنها لە خەیاڵ و مێشكی خۆیدا تەجروبەکە دەکات و دوایی دەرەنجامەکان دەخاتە سەر کاخەز. لە مێژودا، وەک من بزانم، بەڵام لەوانەیە کەسانی تریش هەبن، تەنها ئاینشتاین و گالیلۆ ئەم جۆرە تەجروبەیەیان ئەنجام داوە و ئەنجامی ماتماتیکی و پراکتیکی نایابیان دەستەبەرکردوە. نمونەکەی گالیلۆ بریتییە لەو تەجروبە بەناوبانگەی لەسەر ترۆپکی بورجی پیزا ئەنجامیداوە، ئەویش فڕێدانی دو تۆپ، یەکێکیان دە ئەوەندەی ئەوی تریان قورس بوە، بەڵام هەردوک لە هەمان ساتەوەختدا بە عەردیدا دەدەن، گالیلۆ بەمە هزرە ئەرستۆییە کلاسیکییەکەی بە تەواوی رەتکردەوە کە تەنە قورسەکان زوتر بە عەردیدا دەدەن وەک لە سوکەکان. ئەوەی ئاینشتاینیش لە سەرەوە باسکراوە.

[2]  شیکاری تێنسەر: ئەو ماتماتیکە ئاڵۆزەی ئاینشتاین بە هۆی برادەرێکییەوە توانی سودی لێوەربگرێت بۆ بەرجەستەکردنی تیوری گشتی نسبی بە فۆرمێکی ماتماتیکی.

[3] جیۆمەتری ریمان: هەندێک جار بە جیۆمەتری هێلکەیی ناودەبرێت. ئەم جیۆمەترییە هەرچەندە لە هەناوی جیۆمەتری ئەکلیدسەوە لەدایکبوە، بەڵام لە هەندێک چەمکدا دژی دەوەستێتەوە. بۆ ئەکسیۆمی یان پۆستیولەیتی پێنجەمی ئەکلیدس کە دەڵیت، ‘ ئەگەر خاڵێکمان لە دەرەوەی هێڵێک هەبێت، ئەوا دەتوانرێت تەنها یەک هێڵ لەسەر ئەم خاڵە بونی هەبێت کە تەریب بێت بە هێڵەکە کە خاڵەکەی لەسەر نییە.’ جیۆمەتری ریمان بەوجۆرە نییە، هێڵێک نییە لەسەر خاڵەکە کە تەریب بێت بە هێڵە دراوەکە کە خاڵەکەی لەسەر نییە. جگە لەوەی لە جیۆمەتری ریماندا کۆی گۆشەکانی سێگۆشەیەک ناکاتە 180 پلە، چونکە لە جیۆمەتری ریماندا فەزا چەماوەیە، بەڵکو دەکاتە زیاتر یان کەمتر لە 180 پلە.

[4]  شوارتزچایەڵد

کارل شوارتزچایەڵد (1873 – 1916) : فیزیکناسی ئەڵمانی، بەوە ناسراوە کە یەکەم کەس بو لە ساڵی 1915 دا، واتە هەر هەمان ساڵ کە ئاینشتاین نسبیەتی گشتی بڵاوکردەوە، هاوکێشە گشتییەکانی تاووتوێکرد و باشترین حلی بۆ هاوکێشەکانی کایەی هێزی کێشکردن دۆزییەوە. بە گەلیک چەمکی نوێ بەناوبانگە، وەکو پۆوتانی شوارتزچایڵد، نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد.

حلەکەی شوارتزچایەڵد زۆر سەرنجڕاکێشە، باس لە نیوەتیرەیەک دەکات، کە ئێستا بە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد ناسراوە. نیوەتیرەکە پەیوەستە بە بارستایی ئەستێرەوە، ئەگەر بارستایی ئەستێرەیەک ئەوەندە بچوک بێتەوە یان بچێتەوەیەک هەتا دەگاتە ئەو نیوەتیرەیەی بە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد ناسراوە، ئەوا هیچ هێزێک، یان فشارێک ناتوانێت ئەم ئەستێرەیە بوەستێنێت لە بەردەوامبون بەرەو هەرەسهێنان و گۆڕان بۆ تاکێتی کێشکردن یان چاڵە رەش. بەمجۆرە کاتێک نیوەتیرەی ئەستێرەکە یان تەنەکە کەمتر بو لە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد، ئەوا هیچ شتێک، تەنانەت فۆتۆنەکانی روناکیش ناتوانن لێی قوتاربن و حەتمەن لە لایەن چەقی تەنەکەوە قوتدەدرێن . وەک دەرەنجامێک، کاتێک چڕی بارستایی ئەم چەقی تەنە گەورەتر دەبێت لە حەدێک، ئەوا دەگاتە پلەی هەرەسهێنانی کێشکردن و ئەمەش بە چاڵە رەشی شوارزچایەڵد ناسراوە. هەتا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم ئەم دیاردەیە شتێک نەبو کەس باوەڕی پێ بێت و کەسیش قەناعەتی پێ نەبو، تەنانەت شوارتزچایەڵد خۆشی باوەری بە واقیعی فیزیکی چاڵە ڕەش نەبو، وای دەزانی کە حلە تیورییەکەی لە روی فیزیکییەوە شتێکی هیچە و هیچ مانایەکیش نابەخشێت.

[5]  سیستەمی خۆجێیی: لە روی ماتماتیکییەوە، مەبەست لە خۆجێیی ئەوەیە ئەگەر فۆرمێک یان شێوەیەک یان تەنێکی ماتماتیکی بجوڵێنیت، بخولێنیتەوە، ئەم دیو ئەو دیوی بکەیت، یان بسوڕێنیتەوە و هیچ شێوەی فۆرمەکە یان تەنەکە نەگۆڕێت و وەکو خۆی بمێنێتەوە، ئەوا دەگوترێت خۆجێییە. بۆ دو تەنیش هەمان شت راستە ئەگەر هەمان پرۆسەیان بەسەردا بهێنین و وەکو خۆیان بمێننەوە.

 




زانستی فیزیا لە ئاستی دوورییە گەردوونییە جیاوازەکاندا.

نوسین و ئامادەکردنی:د. پێشواز عەبدولکەریم

ئایا بۆچی دەبێت بۆ دونیایی وردی گەردیلە و تەنۆلکە سەرەتاییەکان فیزیایەکی جودا لە فیزیای دونیای زەبەلاحی ئەستێرە و گەلە ئەستێرەکان بونی هەبێت؟ ئەگەر ئێمە بۆ ساتێك ئاوڕێك بدەینەوە لە مێژووی زانستی فیزیا، ئەوا دەبینین کەسەرەتا توانیومانە مامەڵە لەگەڵ ئەو دونیایەدا بکەین کە ڕاستەوخۆ بەبێ یارمەتی هیچ تەکنەلۆژیایەك لێکدانەوە بۆ دیاردەکان و سەرچاوەی جوڵە و خولگەی تەنەکانی ناوی بکەین. ئەم دونیایەش بە نزیکەی لەو تەنۆلکانەوە دەست پێدەکات کە دەتوانرێت بە چاوی ئاسایی ببینرێت، تا دەگاتە خۆر و هەسارەکانی نێو کۆمەڵەی خۆر، ئەم دونیایەش ناونراوە دونیای ماکرۆسكۆپیك. فیزیای کلاسیکی نیوتن نمونەیەکی بەرچاوی ئەم دونیا ماکرۆسکۆپیکەیە.

گەردوون لە پێوەرە گەورەکاندا

دواتر وردەوردە لەگەڵ گەشەکردنی تەکنەلۆژیادا مرۆڤ توانی ئاشنا ببێت بە دونیایەکی دیکە کە پێشتر نەدەتوانرا ڕاستەوخۆ مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. ئەم دونیایەش بریتی بوو لە دونیایی شتە وردەکان، یاخود مایکرۆسکۆپیکی ئەتۆم و تەنۆلکە بوندیادییەکان. لەم دونیایەشدا چەندین دیاردەی سەرنج ڕاکێش و سەرسوڕهێنەر بەدی کرا کە فیزیایی نیوتن دەستەواستان بوو لە ئاست لێکدانەوەیاندا. بۆ نمونە دیاردەی کارۆڕووناکی، تیشکدانەوەی تەنی ڕەش بە گەرمی، شەبەنگی گەردیلەکان و چەندینی تریش. زیاتر وردبونەوەش لەم دونیایە ئێمەی بە فیزیایەکی نوێ ئاشناکرد کە بە میکانیکی کوانتەم ناسراوە. فراوان کردنی فیزیایی کلاسیکی بەمەوە نەوەستا بەڵکو هاوکاتی میکانیکی کوانتەم لقێکی زۆر گرنگ و نوێی زانستی فیزیا سەری هەڵدا، کە ئەویش بریتی بوو لە تێوری ڕێژەیی ئاینشتاین.

گەردوون لە پێوەری مایکرۆسکۆپیکیدا (پێوەری شتە وردەکان)

ئاینشتاین ئەو ڕاستییەی بەدی کرد کە فیزیایی کلاسیکی نیوتن تەنها لە سنوری خێراییە کەمەکان و هێزی کێشکردنی لاوازدا ڕاستە. بۆ نمونە بە پێی فیزیایی کلاسیکی نیوتن زەمان و مەکان جودا لەیەکدی دوو بڕی پەتین و بەهیچ شێوەیەك پشت بە گۆشەنیگای تێڕوانین و دۆخی جوڵەی تێبینیکەرەکان نابەستن، وە هیچ سنورێك بۆ زیاد بوون لە خێرای تەنەکاندا نی یە. بەڵام دواتر لە گەڵ لەدایكبوونی تێورییەك بۆ لێکدانەوەی دیاردەکانی کارەبا و موگناتیس و بڵاوبونەوەی شەپۆلەکانی کارۆموگناتیسی، لەلایەن ماکسوێڵەوە، ئەوە ڕونببوەوە کە وا خێرای بڵاوبونەوەی شەپۆلی کارۆموگناتیسی یەکان کە ڕوناکیش لەخۆ دەگرێت، نەگۆڕە و بە هیچ شێوەیەك پشت بە دۆخ و خێرایی تێڕوانین نابەستێت. ئەم خاڵە جەوهەرییەبوو کە وا ئاینشتاین درکی پێکرد، وە توانی تێۆری ڕێژەی کلاسیکی نیوتن فراوان بکات و هەموو دیاردە میکانیکی و کارۆموگناتیسی یەکان لە خۆ بگرێت، کە تێیدا زەمان و مەکان دوو بڕی ڕێژەیین بەڵام خێرای ڕوناکی بڕێکی پەتیی یە. دواتر توانی تێوری ڕێژەی فراوانتربکات، لە دوتوێی تێۆری ڕێژەیی گشتیدا، بە شێوەیەك کە تاودان و هێزی کێشکردنیش لەخۆ بگرێت. لە ڕۆژگاری ئەم ڕۆدا تێۆری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تەنها تێۆرییە کە زاناکن پشتی پێدەبەستن لە لێکدانەوەی دیاردەکان و جوڵەی تەنەکان لە دونیایی زەبەلاحی ماکرۆسکۆپی گەردونیدا.

دواجار و بۆ جارێکی تر ئاشنای دونیایەکی زۆر گەورەتر بووین لە ئاستی جیهانی زەبەلاحی گەردوونیدا، ئەویش بریتی بوو لە تێبینی کردن و هەستکردن بە بوونی جیهانێکی زۆر گەورە و بەرفراوانتر لە ئەودی و کۆمەڵەی خۆرەوە. بۆ نمونە بۆ مان دەرکەوت کە وا ملێۆنەها گەلە ئەستێرە بوونی هەیە کە ئێمە و ئە وئاسمانەی پێیی ئاشنانین تەنها یەك گەلە ئەستێرەیە لە نێو ژمارەیەکی بێ پایاندا. دواتر لەم جیهانەشدا زانستی فیزیا جارێکی تریش توشی سەرسوڕمان هات. بۆ نمونە لە ئاستێکی گەورەی دورییەکانی دەرەوەی گەلە ئەستێرەکان ئەوە ڕونبووەوە کە وا خێرای خولانەوەی ئەستێرەکانی لێواری هەموو گەلە ئەستێرە بینراوەکان زۆر لەوە زیاتر بوو کە بتوانرێت بە بوونی مادەی بینراوی نێو گەلە ئەستێرەکان لێکدانەوەی بۆ بکرێت. بۆ لێکدانەوەی ئەم دیاردە گەردونیەش گریمانەی مادەی تاریك کردا. دواتر دەرکەوت کە وا کشانی گەردوون لە جیاتی ئەوەی وردە وردە خاو ببێتەوە کشانەکەی خێرا تر دەبێت، بۆ ئەم مەبەستەش گریمانەی بونی وزەی تاریکیان کرد. بەم شێوەیەش لە ئێستادا تەنها لە سەدا پێنجی گەردوونی بینراو لە مادە و وزەیەك پێكدێت کە وا ئێمە پێی ئاشناین، لە سەدا نەوەد و پێنج و بگرە زیاتریشی لە مادەی تاریك و وزەی تاریك پێك دێت.

پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە، جگە لە دونیایی مایکرۆسکۆپیك کە فیزیایی کوانتەم میکانیك تیایدا باڵا دەستە وە دونیایی ماکرۆسکۆپی گەردوونی کە تێوری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تیایدا باڵادەستە، ئایا یەکخستنی ئەم دوو دنیا جیاوازەی فیزیا لە دوتوێی تێۆریی یەکی نوێدا دەتوانێت لێکدانەوە بۆ مادە و وزەی تاریك بکات؟ یاخود نەخێر ئەم دونیا نوێیەی مادە و وزەی تاریك پێویستی بە لێکدانەوە و فیزیایەکی تەواو نوێ هەیە؟ بۆ نمونە بونی هێزی ژمارە پێنج بەدەر لە هێزی کێشکردن، هێزی کارۆموگناتیسی، هێزی لاوازی ناوکی و هیزی بەهیزی ناوکی. ئەوەی دوەمیان تۆزێك بێزارکەر دەبێت و لەوەش ناچێت ئاڕاستەیەکی ڕاست بێت!!!، چونکە ئەو کات لەباتی دوو فیزیای جیاواز سێ جۆر فیزیای بۆ سێ دونیایی جیاواز بوونی دەبێت.

لە کۆتایدا ئەوەی گرنگە بوترێت ئەوەیە، هەموومان ئەو ڕاستیە باش دەزانین کە وا هەموو دونیایی ماکرۆسکۆپیك لە ئەنجامی یەکگرتنی تەنۆلکە و گەردیلەکانی دونیایی مایکرۆسکۆپیكەوە دروستبووە، بۆیە لۆژیك ئەوەیە کە وا هەوڵ بدرێت کوانتەم میکانیك فراوانتر بکرێت بۆ ئەوەی بتوانرێت لەسەر ئاستی هەموو دورییەکانی گەردوون لێکدانەوەی پێبکرێت. یەکێك لەو هەوڵانەی لەئێستادا لە ئارادایە بریتیە لە بابەتی ئینترۆپیك گرافیتی، کە بریتی یە لە تێۆرییەکی نوێی هێزی کێشکردن. ئەم تێورییە نوێیە دەڵێت گرافیتی لە ئاستی مایکرۆسکۆپیکدا بوونی نییە، تەنها، بەچەشنی پلەی گەرمی کەچۆن لە ئەنجامی جوڵەی تەنۆلکەکانی هەر ناوەندێك بەرهەم دێت، ئەوا گرافیتیش لە ئەنجامی ڕیزبوونەوەی زانیاری دونیایی وردی مایکرۆسکۆپیك سەرچاوە دەگرێت. ئەم تێوریی یە نوێیە دەڵێت مادەی تاریکمان پێویست نییە بۆ لێکدانەوەی جوڵەی تەنەکانی نێو گەلەئەستێرەکان.

بۆ زیاتر تێگەشتن لەم بابەیە تەماشای ئەم ڤیدیۆیە بکەن:

https://www.youtube.com/watch?v=hByJBdQXjXU

سوپاس…




ئاگایی چییە؟:Vsauce

وەرگێڕان و ژێرنووسکردنی: بڕوا حسێن

“ئەگەر هەر دیقەتی شتێک بدەیت و بە جۆرێک هەست بکەیت، کە چی هەستێکە کە “تۆ” بیت؟!
وای هەست پێدەکەیت کە تۆ شتێکیت لە ناوەوەی لەشێکدا و لە ڕێی چاوەکانەوە سەیر دەکەیت و هیچ کەسێکی دیکە لەسەر زەوی هەرگیز ناتوانێت جیهانلەو ڕووانگەیەوە ببینێت…
ئەم بە ئاگابوونە لە ئەزموونەکانت، بە ئاگابوون لەوەی کە تۆ ئەزموونیان دەکەیت، بە ئاگابوون لەوەی کە تۆ خاوەنی بیرکردنەوەکانی خۆتیت، شتێک پێک دەهێنێت کە ئێمە پێی دەڵێین “ئاگایی”.”

https://youtu.be/8MbBP3V9Kog




کۆسمۆلۆژیا لە سەدەی بیستەمدا: بەشی دوەم گەردونەکانی فرەیدمان

”ئەرکی من ئەوەیە ئیشارە بە حلە مومکینە ماتماتیکییەکانی هاوکێشەکانی ئاینشتاین بدەم، ئیتر فیزیکناسان چی لێ دەکەن ئەوە ئارەزوی خۆیانە.” ئەلێکسەندەر فریەدمان (1888 – 1925).

یەکێک لەو فیزیکناس و ماتماتیکناسە لاوانەی کە تازە بە تازە ئاشنایەتی لەگەڵ تیوری گشتی ئاینشتایندا پەیدا کردبو ئەلکسەندەر فرەیدمان بو. فرەیدمان، هەم کەشناسێکی پراکتیکی و هەم ماتماتیکناسێکی بلیمەت بو. لە ساڵی 1888 دا لە پیتەرسپۆرگ لەدایکبوە، بابی وی سەماکەر و دایکیشی پیانۆژەنێکی کارامە بو. هێشتا تەمەنی نۆ ساڵان دەبێت دایکی و بابی لێک جودادەبنەوە، فرەیدمان لای بابی دەمێنێتەوە و پەروەردەی دەکات، بەڵام بابی هەر زوو ژنێکی تر دێنێت. لە قوتابخانە خوێنکارێکی ئاسایی بوە، هیچ زیرەکییەکی لە ئاسابەدەری پیشان نەداوە. هێشتا لە هەڕەتی لاویدا دەبێت ڕودەکاتە چالاکی سیاسی و گێژاوی ڕاپەڕین لە دژی حکومەتی قەیسەری و دەچێتە ڕیزی قوتابییە شۆڕشگێرەکانەوە و ڕابەری خۆپیشاندەران دەکات. بە لە ساڵی 1906 دا دەچێنتە زانکۆی پیتەرسپۆرگ بۆ خوێندنی ماتماتیک. یەکێک لە مامۆستاکانی، کە دژی ڕژێم بو، جگە لەوەی هانیدەدا بۆ ئەوەی ڕۆڵێکی پۆزەتیڤ لە زانکۆدا یاری بکات، بە تایبەتی دژی ئەو خوێنکارانەی سەر بە ڕژێمی قەیسەری بون، لە هەمان کاتدا پرسگەلێکی ماتماتیکی سەخت و ئاڵۆزی، کە پەیوەست بون بە هاوکێشەکانی لاپلاسەوە، پێ دەسپێرێت، چونکە زۆر باش لە توانست و دەسەڵاتی ماتماتیکییانەی فرەیدمان گەیشتبو، بە تایبەت لە بوارەکانی هاوکێشە جیاکارییەکان و جیومەتری چەماوەکان. فرەیدمان لە ماوەی چەند مانگێکدا سەرکەوتوانە هاوکێشە ماتماتیکییەکانی یەکلایی کردەوە.

لە بواری پراکتیکییەوە، ئارەزوییەکی پڕخرۆشی هەبو بۆ راڤەکردنی ماتماتیک لە بوارەکانی پیشەسازی و تەکنەلۆژی و سەربازیدا. کە جەنگی جیهانی یەکەم هەڵگیرسا، خۆبەخشانە لە مەیدانی جەنگدا کەوتە توێژینەوە، بە تایبەت بە مەبەستی پێشخستن و باشترکردنی تەکنەلۆژیای بۆمبابارانی فڕۆکەیی و پێکانی ئامانجەکان بە شێوەیەکی وردتر، بێگومان ئەمەش تەنها بە زانستی ماتماتیک ئەنجامدەدرا.

فرەیدمان، سەرباری ئەوەی بەهرەیەکی بەرز و ناسای ماتماتیکی هەبو، لە هەمان کاتدا کەشناسێکی بە توانا بو، بە تایبەت کاتێک بە باڵۆن بە ئاڕاستەی ئاسمان بەرزدەبوەوە بۆ پێوانی فشاری کەش لە پلە بەرزەکاندا، تەنانەت هەتا ڕۆژگاری خۆشی هیچ کەسی تر ئەو تۆمارە بەرزییەی نەشکاندبو کە ئەو لە ئاسماندا ئەنجامیدابو.

لە ساڵی 1918 دا لە تازە زانکۆی پێرم، لقێکی نوێی زانکۆی پیترسبۆرگ بو لە شاری پێرم، بو بە پرۆفیسۆری فیزیک و ماتماتیک، بەڵام زو بە هۆی شەڕی ناوخۆوە دوچاری کێشە بو، یەکەمجار  و ئەوی تر کاتێک هێزەکانی دژ بە کۆمۆنیستەکان شاری پێرمیان داگیرکرد و دوایش لە لایەن سوپای سوری روسەوە. شەڕوشۆڕ و کێشەی ناخۆیی بو بە هۆی کۆچ و هەڵهاتنی زۆر لە هاوڕیکانی و کایەی ئەکادیمیان جێهێشت و رویانکردە ئەوروپا.

فرەیدمان، کاتێک بە هاوکێشەکانی نسبییەت ئاشنابو، لە ساڵی 1920 دا کەوتە تاووتوێی تیورییەکە، زۆر بە وردی ڕەهەندی ماتماتیکییانەی هاوکێشەکانی کایەی کێشکردنی ئاینشتاینی شیکردەوە و لە باری ماتمتیکییەوە گەلێک شتی سەیری بۆ دەرکەوت و گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە دیدێکی تەواو ڕادیکالانە و جودای لەگەڵ گەردونەکانی ئاینشتاین و دی سیتەردا هەبو، تەفسیرێکی تەواو پێچەوانەی بۆ پرسەکە خستەڕو. فرەیدمان، بۆ حلکردنی پرسەکان، چوەوە سەر بناوانی هاوکێشەکان، نەگۆڕی کۆسمۆلۆژی کردە سفر، یاخود بە واتایەکی تر چی دەبێت ئەگەر ئەم نەگۆڕە لە هاوکێشەکەدا بونی نەبێت، با بڵێین سفر بێت. سەرباری ئەوەی، وەک ئاینشتاین، ئەو فەرزییەی گرتەبەر کە گەردون لە هەمو خاڵێکدا، یان لە هەمو گۆشەیەکدا و بە هەمو ئاڕاستەکاندا وەک یەکە، کەچی هەر دەگاتە ئەو دەرەنجامەی کە گەردونی ستاتیک لە بناواندا تەنها شتێکی گریمانەییە و نەبوەتە دیاردەیەکی هەقیقەت، خۆ ئاینشتاین خۆشی ئەم شتە باش دەزانێت.

فرەیدمان سەیری کرد، ئەمە نەک یەک جۆرە گەردون، بەڵکو لە ڕاستیدا چەندەها جۆرە گەردونمان بۆ دروستدەکەن. گوتی گرنگ نییە پێگە و وەستانمان لە کوێی گەردوندایە، یاخود چ خاڵێک دەکەینە چەق، یان لەسەر چ گالاکسییەک وەستاوین، چونکە ئەوەی سەرنجی دەدەین ئەوەیە گالاکسییەکان لێمان دوردەکەونەوە، خۆ هەتا گالاکسییەک لێمان دورتر بێت، ئەوا بە خێراییەکی زیاتر لێمان دوردەکەوێتەوە. بۆ نمونە ئەگەر دوری گالاکسییەک دو ئەوەندەی یەکێکی تر بێت لێمانەوە، ئەوا خێرایی دورکەوتنەوەکەی دو ئەوەندە دەبێت، ئەمە ئەو یاسایەیە کە دوایی هەبڵڵ پێشکەشیکرد و لە مێژوی فەلەکناسیدا بە یاسای هەبڵڵ ناسراوە و بە کورتی دەڵێت خێرایی دورکەوتنەوەی گالاکسییەک لەگەڵ دوری گالاکسییەکەدا ڕاستەوانە دەگۆڕێت، ئەو یاسایەی لە ساڵی 1929 بڵاویکردەوە، ئەمە گرنگی خۆی هەیە. بۆ تێگەیشتن لەم پرۆسەیە با ئەم نمونەیە بهێنینەوە، ئەگەر میزەڵدانێکمان هەبێت فوی پێدا بکەین، ئنجا بکەوینە کێشانی دەیان خاڵ لەسەر روی میزەڵدانەکە، با بڵێین ئەم خاڵانە تەمسیلی گالاکسییەکان دەکەن، پاشان فوی زیاتر بە میزەڵدانەکەدا بکەین هەتا گەورەتر دەبێت، دەبینین دوری نێوان خاڵەکان گەورەبوە، بە واتەیەکی تر گالاکسییەکان لەیەکتر دورکەوتونەتەوە. لێرەدا پێویستە ئیشارەبدەین بەوەی لە ڕاستیدا گالکسییەکان خۆیان لە یەکتر دورناکەونەوە، بەڵکو بۆشایی گەردون دەکشێت، ئەمەش شتێکی سەیرە.

فرەیدمان گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە سێ مۆدێل پێشکەش بکات:

مۆدلی یەکەم (a): لەم گەردونەدا، کە پەیپەری یەکەمی فرەیدمان بو لە 1922 دا بڵاویکردەوە، زەمەن و فەزا دەست پێدەکەن و سەرەتایان هەیە، لەگەڵ گوزەری زەمەندا، گەردون هەتا ئەوپەڕ دەکشێت و دەگاتە قەبارەی هەرە گەورە و ئیتر پرۆسەکە پێچەوانە دەبێتەوە، هێدی هێدی بەرەو ئایندەیەکی گەڕانەوە، هەتا دەگاتە سەرەتای خۆی چۆن بوە، هەنگاو هەڵدەگرێت و لە نوختەیەکدا هەرەس دەهێنێت و دەڕمێت. بەمجۆرە زەمەن و فەزا کۆتایی دێن. مادە حزوری هەیە بەڵام هیچ فشارێک دروست ناکات. تەسەوری فرەیدمان لە هەمبەر ئەم گەردونە بە جۆرێکە خۆی دوبارە و چەند بارە دەکاتەوە، واتە زەمان و مەکان لەدایک دەبن، کشان دەست پێدەکات، لە نوقتەکدا کشان پێچەوانە دەبێتەوە و چونەیەک دەست پێدەکات هەتا لە خاڵێکی ئایندەدا دەڕمێت. ئەوەی شایانی باسە فرەیدمان باس لە گەردونێک دەکات کە لە هیچەوە لەدایک دەبێت و بەرەو هیچ دەگەڕێتەوە. ئەم پرۆسەیە سیمایەکی ناکۆتای هەیە. ئەمە بۆ خۆی سەرەتایەکە بۆ لەدایکبونی چەمکی بیگ بانگ، کە دوایی جۆرج لێمەیتر، لەم بوارەدا، دەبێتە پێشەنگ. لە مۆدڵەکەدا بەهای نەگۆڕی کۆسمۆلۆژی لە سفر گەورەترە (   Ω > 1 ).

فرەیدمان توێژینەوەکانی پەیپەری یەکەمی خۆی نارد بۆ ئاینشتاین. ئاینشتاین زۆر خێرا وەڵامی دایەوە و لە تێبینییەکی کورتدا بە ناوی ‘ تێبینی لەسەر کارەکەی ئەی. فرەیدمان، ‘لەمەڕ چەمانەوەی فەزا” بە ئەنجامە کۆسمۆلۆژییەکانی فرەیدمان رازی نەبو، بە ئەدەبانە رەتیکردەوە و وگوتی ” ئەوەی پەیوەستە بە دونیای نا – وەستاوەوە، (مەبەستی گەردونی ستاتیک بوە) لە کارەکەی [فرەیدماندا هەیە] لای من جێگەی گومانە. لە واقیعدا دەرکەوت ئەو حلەی ئەو پێشكەشی دەکات هاوکێشەی کایە(مەبەستی کایەی کێشکردن) رازی ناکات.’

فرەیدمان بە کاردانەوەی ئاینشتاین نیگەران و نائومێدبو. ئەو کاتە بە هیچ جۆرێک نەیدەتوانی سۆڤیەت جێبهێڵێت و خۆی بچێت بۆ بەرلین و بە شەخسی ئاینشتاین ببینێت و گفتوگۆی لەگەڵ بکات. ئیتر نامەیەکی نوسی و پرسەکەی دیسانەوە تەفسیرکردەوە بۆ ئاینشتاین. لەو ماوەیەدا فیزیکناس روسی یۆری کرۆتکۆڤ سەردانی بەرلینی کرد، فرەیدمان داوای لە  کرۆتکۆڤ کرد قەناعەت بەم فیزیکناسە بەناوبانگە بهێنێت. لەم مەسەلە گرنگەدا. لە 1923 دا، دیسانەوە ئاینشتاین چاوێکی خشاندەوە بە حلەکانی فرەیدماندا، ئەمجارە تێبینییەکی تری نوسی کە زۆر کورت بو، جۆرە سەرکەوتنێکی بۆ فرەیمان تێدابو. ئاینشتاین لە کورتە تێبینییەکەیدا بە ناوی ” تێبینییەک لەمەڕ کارەکەی فرەیدمان ‘لەمەڕ چەمانەوەی فەزا’ ” دەڵێت، ‘ لە سەرنجەکەی پێشوومدا، رەخنەم ‘لە کارەکەی فرەیدمان ‘لەمەڕ چەمانەوەی فەزا’ گرت. هەرچۆنێک بێت، دوای ئەوەی نامەکەی فرەیدمانم، بە هۆی یۆری کرۆتکۆڤەوە، پێگەیشت، گەیشتمە ئەو قەناعەتەی، لە رەخنەکەمدا هەڵەبوم، چونکە خۆم لە حساباتێکدا هەڵەم کردبو. ئەنجامەکانی میستەر فرەیدمان راستن و تیشکی نوێ دەخەنە سەر شتەکە و ئەوە دەردەخەن کە هاوکێشەکانی کایە، جگە لە حلە ستاتیکییەکان، بە هەمان شیوە بۆ بونیاتی فەزایەکی گۆیی خۆجێیی، بواردەدەن بە حلی داینەمیکی.’

کورتە نامەکەی ئاینشتاین ئەوە ناگەیەنێت کە قایل بوە و ئیتر قەناعەتی بە سیستەمی داینەمیکی هاوکێشەکانی کایەی کێشکردنی نسبی هێناوە. نەخێر، چونکە دوایی ئەوەی ئاینشتاین خۆی دەینێرێت بۆ بڵاوکراوەی فیزیکی ئەڵمانی (Zeitschrift for Physik) نامەکە دەگۆڕێت و مۆدڵەکانی فرەیدمان بە کارێک دەزانێت کە مومکین نییە و زەحمەتە.

مۆدڵی دوەم: (b) گەردون بە خێرایی گەورەدبێت. لێرەدا فەزای سیمای چەماوەیی لەخۆدەگرێت و نێگەتیڤە. قەبارەی گەردون بە ئاراستەی ناکۆتا مل دەنێت. گەردون هەر لە سەرەتاوە، سەرەتایەک کە زەمەن و فەزا لەدایک دەبن، دەچێتە قۆناغی کشانەوە، بەردەوام دەبێت لە کشان و هەتا ناکۆتاش هەر دەڕوات. بەهای نەگۆڕی کۆسمۆلۆژی لە سفر بچوکترە (   Ω < 1 ).

مۆدڵی سێیەم: (c) گەردون بە ڕێژەیەکی شلۆق  crytical گەورەدەبێت بە جۆرێک کە لە هەرەسهێنان لابدات. بەهای نەگۆڕی کۆسمۆلۆژی لێرەدا دەکاتە 1 (   Ω = 1 ).

بەمجۆرە بۆ یەکەمجار لە سەرتاپای مێژوی زانست و کۆسمۆلۆژیدا، پرسی سەرەتاو کۆتایی گەردون بە تەرزێکی ماتماتیکی تاووتوێکرا. بەڵام ئەو سەردەمە هێشتا هیچ تێرامانێکی پراکتیکی لە ئارادا نەبو هەتا پشگیری لە تیورییە ماتماتیککەکانی فرەیدمان بکات، بە تایبەت لە باری کشانی گەردون و دورکەوتنەوەی گالاکسسیەکان لە یەکتر و هێشتا چەند ساڵێکی مابو هەتا هەبڵڵ بێت و یاسای هەبڵڵ بڵاوبکاتەوە.

بە داخەوە هیچ بایەخێک بە توێژینەوە گرنگەکانی فرەیمان نەدرا. مەخابن، بەر لەوەی دونیای زانست و کۆسمۆلۆژی دەرەنجامە گرنگەکانی ببینن، فرەیدمان لە ساڵی 1925 دا و لە تەمەنی 37 ساڵیدا مەرگ یەخەی گرت، ئەویش بەهۆی ئەوەی لە کاری زانستی پراکتیکیدا زۆر جدی بو، وەک دەڵێن بە باڵۆنەکەی ئەوەندە بە ئاڕاستەی ئاسمان بەرزبوەوە کە بوە هۆی توشبونی بە نەخۆشی هەوکردنی سییەکانی. فرەیدمان، تەنها مەبەستی بو لە ڕوی ماتماتیکییەوە ئەم حلکردنانە بۆ هاوکێشەکانی ئاینشتاین بدۆزێتەوە، بەلام لای وی گرنگ نەبو فیزیکناسان چۆن تەفسیری دەکەن، ئارەزوی خۆیانە، چۆن حەزدەکەن با تەفسیری بکەن.

مۆدڵە گەردونییەکانی فرەیدمان بۆ چەند ساڵێک خامۆشبون، بەلام دوای وی و لە وڵاتی بەلژیک، قەشەیەک بە ناوی (جۆرج لێمەیتر) وە، هەر وەکو فرەیدمان کەوتە کارکردن لەسەر هاوکێشە کۆسمۆلۆژییەکانی ئاینشتاین، بەڵام ئەنجامەکانی لێمەیتر بون بە هۆی سەرهەڵدانی شۆڕشی بیگ بانگ، ئەو شۆڕشەی هێشتا کڵپەی لە ناوەندە هەرە گەورەکانی دونیای زانستدا دێت.

شێرکۆ رەشید قادر

[email protected]

سەرچاوەکان

  1. John Science: A History: 1534-2001 Publisher: Penguin.( 2003)
  2. John D. Barrow. The Book of Universes. Publisher: Vintage Digital. (2011). Kindle Edition.
  3. Simon Singh. Big Bang: The Most Important Scientific Discovery of All Time and Why You Need to Know About It. Publisher: Harper Perennial. ( 2005).

 




هیچی دی نەما لەودیو فیزیاوە؟

نووسەر : ڕیک لویس

وەرگێڕان بە دەستکارییەوە :ژیار فەزڵەدین

سەرچاوە : گۆڤاری “Philosophy Now”، ژمارەی ١١٧، بەفرانباری ٢٠١٧

میتافیزیک دێرینترین و چەقترین وەتەری فەلسەفەیە. کاتێک بۆ یەکەمینجار فەلسەفەی یۆنانی لە بەندەرەکانی میلیتۆس لە ئەنادۆڵەوە ٢٥٠٠ ساڵ پێش ئێستا کەوتە ڕێ، گەورەترین پرسیارەکانی کە لەلایەن کەسانێکی وەک تاڵیس و ئاناکسیماندەرەوە لەبارەیانەوە بیردەکرایەوە بریتی بوو لەوەی: ئایا حەقیقەتی پشتینی ئەم گەردوونە چییە؟ ئەوەی کە لەپشت ڕووکەشە دەرکەوتووەکەی ڕۆژانەی جیهانمانە؟ تاڵیس وای بۆدەچوو کە هەموو شتەکان لە قووڵایی خۆیاندا لە ئاو پێکهاتوون. وەک ئەوەی چۆن کاتێک هەرشتێک زۆر دەگوشیت ئاوی لێ دەچۆڕێت. ئاناکسیماندەر بەپێچەوانەوە بوو؛ ئەو دەیوت حەقیقەتی پشتەکی بریتییە لە توخمێکی نەبینراوە بە ناوی “ئاپێریۆن”ـەوە. وە بەم شێوە فەلسەفەی ڕۆژئاوا دەستی پێکرد، بە کۆمەڵێک قەبڵاندن کە نەدەتوانرا بە ڕاستەوخۆیی بپشکنرێت بەڵام کە دەتوانێت کەم تا زۆر بە سەرکەوتوویی ئەو دیاردانە لێکبداتەوە کە بە ڕاستەوخۆیی دەتوانین بیانبینین. دیمۆکریتۆس (٤٦٠-٣٧٠ پ.ز) وای دانا کە سادەیی بوونی لێکدانەوەکان دەکرێت تێکهەڵکێش بکرێت لەگەڵ ئەو جیاوازییەی کە لە جیهانی دەرەوەدا بەدی دەکرێت ئەگەر ئێمە گریمانەی ئەوە بکەین کە هەموو شتەکان پێکهاتوون لە کۆمەڵێک ڕێکخستنی کۆمەڵە تەنۆلکەیەکی بەش نەکراو کە پێیان دەوترێت “ئەتۆم”.سەدەیەک دوای ئەوە ئەبیکۆر هاوڕابوو لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا بەڵام ئەوەی زیاد کرد بۆی کە لەبری ئەوەی کە تەنها ئەم ئەتۆمانە بەشێوەیەکی ماتماتیکی پێشبینیکراو لە دەوروبەردا هەڵدەسووڕێنەوە، هەندێک جار ئەم ئەتۆمانە بەشێوەیەکی پێشبینی نەکراو لە بۆشایی دا لادان دەکەن – وە ئەم لادانە (کە پێی دەوترا “کلانیمێن”) بە سەرچاوەی ویستی ئازاد دادەنرا و بە بەزێنەری فەلسەفەی جەبری دادەنرا.

ئەم تێڕوانینانە هیچ ناونیشانێکی تایبەتیان نەبوو هەتا ئەو کاتەی کۆکەرەوەکانی کارەکانی ئەرستۆ ئەو نووسینانەی ئەرستۆیان کۆکردەوە لەبارەی ئەوان لە بەرگە کتێبێک دا بەناوی “میتافیزیک”، کە بە واتای “ئەودیو فیزیک/پاش فیزیک” دێت، لەواچێ لەبەر ئەوەی کە ناوی بەرگی پێشووی ئەم کتێبە “فیزیک” بوو.

جۆرج بێرکلی یەکێک بووە لەو میتافیزیکناسانەی کە باوەڕی بە شێوە هەبووە بەڵام بە ماددە نەبووە، هەر بۆیەش بانگەشەیەکی سەیری کرد کە یەم بیرومۆچوونە ڕەنگاوڕەنگانەی بریتین لە فەلسەفەیەکی ناسراو لەلایەن بیرکردنەوەی باوەوە. ئایدیاڵیزمی بێرکلی زۆر ناسراوە، بەڵام زۆرکات ئەوە فەرامۆش دەکرێت کە ئەویش هاوشێوەی ئەبیکۆر و دیمۆکریتۆس باوەڕی بە ئەتۆم هەبوو – هەرچەند وەک دیارە ئەو شێوازێکی تایبەتی خۆی هەبوو لەبارەی ماهییەتیانەوە. بەلای سپینۆزاشەوە خودا و سروشت هاوشێوە بوون، وە سپینۆزاش کۆمەڵێک کلیلی بەنرخی پێداوین لەبارەی چارەسەرکردنی کۆمەڵێک مەتەڵ کە بوون بە گرفت لەڕێی زانستی ئەمڕۆدا.

بۆ چەند هەزار ساڵێک میتافیزیک هێندە بنچینەیی بوو لە فەلسەفەدا کە لای زۆرێک لە خەڵکی ئەم چیرۆکە باوەڕپێکراو بوو. زۆرینەی تیۆر و گفتوگۆ فەلسەفییە گەورەکانی سەردەمەکان بەشێوەیەک لە شێوەکان بەشیک بوون لە میتافیزیک. میتافیزیک لەبارەی بونیادی قووڵاییەکانی گەردوونە، لەبارەی ئەوەی شتەکان لە ڕاستیدا چۆنن، بەپێچەوانەی ئەوەی کە وا دەردەکەون. بەڵام ئەم پرسیارە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆشی هەیە بە لایەنەکانی دیکەی میتافیزیکەوە. ئایا خودا بوونی هەیە؟ وە ئەگەر بوونی هەیە ئەوە بە کام سیفاتانەوە؟ ئایا چۆن پەیوەندی هەیە لەنێوان ڕوح و جەستە دا؟ ئایا ئێمە ئازادی هەڵبژاردنمان هەیە یاخود هەموو ژیانمان لە پێشیندا دیاریکراوە؟

بەڵام لەم سێ  سەدەیەی کۆتاییدا کۆمەڵێکی زۆر ئامێری زانستی نوێ داهاتووە کە پەردەی لاداوە لەبارەی کۆمەڵێک لایەنی گەردوون کە پێشتر بۆمان شاراوە بوون. فەیلەسووفان لەپێشوودا وایان گریمان دەکرد کە هەموو شتەکان لە ئەتۆم پێکهاتبن – ئەمە گفتوگۆیەکی میتافیزیکی بوو بۆ نزیک دوو هەزار ساڵ. بەڵام لەماوەی ئەم سەد ساڵەی کۆتاییدا بونیادی ئەتۆم زۆر باشتر ناسرا بەهۆی پاڵپشتی فیزیای تیۆری و تاقیکاری، و ئێستا تەنانەت دەتوانین وێنەیان بگرین بەهۆی بەکارهێنانی ئیلیکترۆن مایکرۆسکۆپی بەهێزەوە. ئایا ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە هەموو ئەو گفتوگۆیانەی کە لەبارەی تیۆری ئەتۆمەوە هەبوون لە جیهانی میتافیزیکەوە بەرەو جیهانی فیزیک گوازرانەوە؟ وە ئەگەر وەهایە، ئایا ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە چارەنووسی هەموو گفتوگۆ میتافیزیکیەکانی دیکەش لە داهاتوودا بەم شێوە دەبێت؟ بۆ نموونە گرفتی دوانەیی جەستە و رۆح بەم ئاقارە گەشتووە لەلای فیزیکناسانی هاوشێوەی دانیاڵ دانێت، بەڵام هەمان شت ڕاست نییە لای دەیڤید چالمەرس. بڕیار دان لەبارەی ئەوانەوە هێشتا جێگای مشتوومڕە، بەڵام لەواچێ پرسی دیکەی میتافیزیکی هەبن کە بەهۆی زانستەوە چارەسەر بکرێت. بۆیە لێرەدا ئەم پرسیارە دێتە پێش؛ ئایا دەکرێت میتافیزیک لەم نزیکانەدا ببێت بە کۆمەڵە زانیارییەکی مێژوویی کۆن هاوشێوەی کیمیاگەری؟

بێگومان کۆمەڵە پرسێک – هاوشێوەی بوونی ئەتۆمەکان – بێگومان بەتەواوی کەوتووە سنووری زانستی تاقیکارییەوە، بۆشاییەک کە تیایدا دەکرێت لەکۆتاییدا وەڵامی کۆتاییمان لەبارەیانەوە دەست بکەوێت. بەڵام کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی دیکەش هەیە. لەم کۆتاییانەدا زۆرێک لە فەیلەسووفان لەگەڵ کۆمەڵێک زانای هاوشێوەی ستیڤن هاوکینگ دا دەکەوتنە گفتوگۆ لەبارەی ئەوەی ئایا هێشتا جیهان پێویستی بە فەلسەفە ماوە. هاوکینگ جاڕی ئەوەی لێداوە کە “فەلسەفە مردووە”، وە فیزیا لە ئێستادا هەموو ئەو کارە دەکات کە فەلسەفە لەپێشوودا ئەنجامی دەدات. ئەمەش پاڵپشتانی فەلسەفە بە رەددێکی توند دێنە پێش – ئەویش ئەوەیە کە فیزیازانە گەردوونناسەکانی ئەمڕۆ خۆیان بۆخۆیان بوون بە کۆمەڵێک میتافیزیکناسانی بچووک، گریمانەی بوونی کۆمەڵێک شتی هاوشێوەی سترینگی بان هاوتایی ” supersymmetric stings” و وزەی تاریک “dark energy” و گەردوونە تەریبەکان “parallel universe” دەکەن کە لەودیو سنووری توانای تیلیسکۆپەکانتانەوەیە! بۆیە لەم ڕوانگەیەوە بێت، میتافیزیک کۆنەپۆشی نییە – بەڵکو بە پێچەوانەوە، مۆدەی نوێشە. وە ئێمە هەرچەنو زیاتر بڕوانین لەو شوێنانەی لە گەردووندا هێشتا بۆمان بە تاریکی ماونەتەوە وە بەدوای وەڵامدا بگەڕێین لەبارەی سروشتی گەردوون و پێگەی ئاگایی تایدا، ناونیشانەکانی وەک “فەیلەسووف” و “زانا” وا دەردەکەون کە کەمتر جێ بایەخ بن وەک لە خودی پرسەکان خۆیان.

 




زنجیرەی کۆزمۆس (ئەڵقەی حەوتەم) بەژێرنوسی کوردیی

زنجیرەی کۆمۆزس (ئەڵقەی حەوتەم) بە ژێرنوسی کوردیی
وەرگێران و ڕێکخستنی: موحسی بورهان

https://archive.org/download/CosmosKurdish/%20کۆزمۆس%20%287%29.mp4

لینکی بینین

لینکی داگرتن

دوایی کورتە باسێکی چۆنیەتی دروستبوونی هەسارەی زەوی پاش چەند ملیۆن ساڵێک لە پێکهاتنی کۆمەڵەی خۆر، نیڵ دیگراس تایسن لەم ئەڵقەیەدا باسی ئەوە دەکات چۆن زانست، بە تایبەتی کارەکانی کلێر پاتێرسن ی جیۆکیمیازان، لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەم، توانی بە سود وەرگرتن لە توخمە ڕادیۆئەکتیڤەکانی نێو نەیزەکە ئاسمانییەکان تەمەنی ڕاستەقینەی زەوی بە وردی دیاری بکات . هەروەها باسی ئەوە کێشە و مەترسانە دەکات کە کلێر پاتێرسن ڕووبەڕووی بووەتەوە لە ئەنجام دانی ئەم ئیشەدا.




فیزیای گریكی و فیزیای مۆدێرن

نوسینی:د.عیرفان مستەفا

فیزیای گریكی و فیزیای مۆدێرن هه‌ریه‌كه‌یان نه‌ریتێكی تایبه‌تی بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ سروشت و هه‌ریه‌كه‌یان به‌رهه‌می پرسیار گه‌ڵێكی جیاوازن كه‌ عه‌قڵی گریكی و عه‌قڵی ئه‌ورپی هیگڵ وته‌نی له‌ ساتی هوشیاربوونه‌وه‌ی به‌ خۆی له‌ خۆی كردوونی. سروشتناسی گریكی پرسیاره‌كه‌ی له‌ باره‌ی بنه‌ماكانی په‌یدابوونی گه‌ردوونه‌ و بیركردنه‌وه‌كه‌شی گه‌رانه‌ به‌شوێن هه‌موو ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چییه‌و له‌ چییه‌وه‌ هاتووه‌. واته‌ بنه‌مای په‌یدابوونی هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ چییه‌؟ ئه‌رستۆ به‌ دۆزینه‌وه‌ی چوار هۆكاره‌كه‌ی بوون ئه‌م به‌دواداچوونه‌ ده‌گه‌ینێته‌ لوتكه‌. فیزیای مۆدێرن هه‌ر له‌ بنچینه‌وه‌ گرنگی به‌وه‌ نه‌داوه‌ كه‌ په‌یدابوون چییه‌، به‌ڵكو گرنگی به‌وه‌ داوه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن هه‌یه‌ و چۆن كار ده‌كات. واته‌ر پرسیاری فیزیای مۆدێرن له‌ باره‌ی ئه‌و بنچینه‌یه‌وه‌ نییه‌ كه‌ په‌یدابوون هه‌یه‌تی و له‌ ڕیگه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ په‌یدا ده‌بێت، به‌ڵكو پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن كارده‌كات. مه‌سه‌له‌ی بنچینه‌ نه‌ك له‌ فیزیای مۆدێرندا به‌ڵكو له‌ هه‌موو زانسته‌ مۆدێرنه‌كاندا لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ باره‌یه‌وه‌ وه‌لانراوه‌. مۆدرێنیته‌ بوونی خۆی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ دامه‌زراندووه‌ كه‌ نابێت پرسیار له‌ باره‌ی په‌یدابوونی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ بكرێت به‌ڵكو ده‌بێت پرسیار له‌ باره‌ی ئه‌وه‌وه‌ بكرێت ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن هه‌یه‌ چۆن كارده‌كات. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی پرسیاری گریكیه‌كان له‌ باره‌ی بنچینه‌و ریشه‌ن ده‌توانین به‌ قوڵتر وه‌سفی بكه‌ین به‌ڵام ناتوانین به‌ وردتر و پێشكه‌وتوو تر هتد وه‌سفی بكه‌ین. فیزیای مۆدێرن یان راستر فیزیای ئه‌ورپی وردتره‌و به‌ گوێره‌ی خۆی له‌ پێشكه‌وتندایه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بیركردنه‌وه‌كه‌ مه‌حكومه‌ به‌ پرسیاری چۆن و كاركردنی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ناكرێت بڵێین قووڵه‌. یان هه‌ر ئه‌سڵه‌ن ناتوانین قسه‌ له‌سه‌ر قووڵی فیزیای مۆدێرن بكه‌ین به‌ڵكو قسه‌ له‌سه‌ر وردی له‌ حساباتا ده‌كه‌ین چونكه‌ ئه‌وعه‌قڵه‌ی كه‌ بیر له‌ كاركردنی ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌یه‌، عه‌قڵێ حسابییه‌و جیاوازه‌ له‌وعه‌قڵه‌ی كه‌ ئه‌رستۆ بیری پێكردووه‌ته‌وه‌. بۆیه‌ ده‌كرێت بڵین سروشتناسی گریكی قووڵه‌ به‌ڵام سروشتناسی ئه‌ورپی ورده‌. گه‌ر بشیان خه‌ینه‌ ناو به‌راورده‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌ڵێین فیزیای گریكی قووڵتره‌ له‌ فیزیای ئه‌ورپی به‌ڵام فیزیای ئه‌ورپی وردتره‌ له‌ فیزیای گریكی. كاتێك هایدگه‌ر وتی زانست بیر ناكاته‌وه‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌بوو كه‌ زانست حیسابات ده‌كات، گالیلێ و نیوتن به‌ عه‌قڵێكی حسابی بیر له‌ سروشت ده‌كه‌نه‌وه‌ حساباتیان له‌گه‌ڵ سروشت هه‌یه‌ به‌ڵام عه‌قڵی گریكی عه‌قڵێكه‌ بیرده‌كاته‌وه‌ و له‌ حساباتدا كۆڵه‌واره‌.

هایدگه‌ر كه‌ ده‌ڵێ زانست بیر ناكاته‌وه‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ بوو كه‌ زانست قوڵ نییه‌ چونكه‌ قووڵی خاسیه‌تی بیركردنه‌وه‌یه‌ نه‌ك خاسیه‌تی حسابكردن. خاسیه‌تی حسابكردن ئاڵۆزییه‌. موعاده‌له‌یه‌ك ئاڵۆزه‌ یان ئاڵۆز نییه‌ نه‌ك قووڵه‌ یان سه‌تحییه‌. بیركردنه‌وه‌ ده‌توانین به‌وه‌ وه‌سفی بكه‌ین قووڵ و جه‌وهه‌رییه‌ یان سه‌تحی ورواڵه‌تییه‌. بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی پرسیاری گه‌ردوون چییه‌ پرسیارێكی گریكییه‌ بیركردنه‌وه‌ی گریكیش بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ قووڵ رۆشتووه‌ به‌ڵام ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ بواری پرسیاره‌كه‌ی خۆی ده‌رده‌چێت و ده‌یه‌وێت وه‌ڵامی پرسیاری چۆن بداته‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌وه‌. ئه‌و هه‌ڵانه‌ی كه‌ له‌ لایه‌ن فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ له‌ فیزیای گریكی گیراون هه‌موویان ده‌كه‌ونه‌ ناوبواری پرسیاری چۆنه‌وه‌ واته‌ بواری پرسیاری گه‌ردون و چۆنه‌ وچۆن كارده‌كات. گه‌ر فیزیای گریكیش له‌ دوای فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ بهاتایه‌ ئه‌وه‌ فیزیای گریكی له‌و شوێنه‌دا هه‌ڵه‌ی له‌ فیزیای مۆدیرن ده‌گرت كه‌ له‌ بواری پرسیاری چۆن ده‌رچووه‌وهاتووه‌ته‌ ناو پرسیاری چییه‌وه‌. فیزیای مۆدیرن له‌ لێكدانه‌وه‌ بۆ په‌یدابوونی گه‌ردوون هه‌میشه‌ له‌ دڵه‌ راوكێدایه‌و كێشه‌ی هه‌یه‌ چونكه‌ له‌ بواره‌ی كاركردنی نه‌ریتی بیركردنه‌وه‌ی خۆی ده‌رچووه‌و هاتووه‌ته‌ ناو بواری كاركردنی نه‌ریتی بیركردنه‌وه‌ی گریكییه‌وه‌. بۆیه‌ چۆن فیزیای گریكی له‌ وه‌ڵامدانه‌ی پرسیاری چۆندا كه‌وتووه‌ته‌ هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌وه‌ ئه‌وه‌ فیزیای مۆدێرنیش له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری په‌یدابووندا كه‌وتووه‌ته‌ هه‌ڵه‌وه‌و ئه‌وه‌ش ده‌زانین له‌ لایان زانایانی فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ كه‌ چۆن ناچاربوون به‌وه‌ی بچنه‌ ناو تیۆلۆجیاوه‌و باس له‌ بوونی خواو نه‌بوونی خوا بكه‌ن. گریكییه‌كان كه‌ له‌ په‌یدابوونی گه‌ردوونیان كۆڵیووه‌ته‌وه بوونی خوا ونه‌بوونی نه‌بووه‌ته‌ پرسیار له‌لایان. فیزیا مۆدێرن كه‌ دێته‌ ناو بواری كاركردنی فیزیای گریكییه‌وه‌ زانست به‌ره‌و میتۆس ده‌بات به‌ هه‌مان شێوه‌ی عه‌قڵی گریكی به‌ چوونی بۆ ناو بواری فیزیای مۆدێرن كه‌ بواری وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری چۆنه‌، ئه‌ویش كه‌و تووه‌ته‌ ناومیتۆسه‌وه.




هێزەکانی سروشت: فرانک کلۆس

نوسنینی:فرانک کلۆس

وەرگێرانی بۆ کوردیی: شێرکۆ ڕەشید قادر

چوار هێزی بنەرەتی حوکمی گەردون دەکەن: هێزی ڕاکێشان، هێزی ئەلیکترۆموگناتیسی و پاشان ئەو دو هێزەی تر کە لە ناوەوە و دەوروبەری ناوکی ئەتۆمی کاری خۆیان دەکەن و بە هێزەکانی بەهێز و لاواز ناسراون، کە هەردوکیان لە مەودای دورییەکەوە چالاکن کە لە ئەتۆم بچکۆلەترن، هەر بۆیەش لە دنیای ماکرۆسکۆبیدا(گەورەدا) بەدی ناکرێن، واتە مرۆ وەک هێزەکانی ئەلیکترۆماگنێتیک و ڕاکێشان ئاشنایەتی لەگەڵدا نیە. بەڵام بۆ بونی ئنسان ڕۆڵی خۆیان هەیە، چونکە وا دەکەن کە خۆر بەردەوام بێت لە سوتان و گەرمای بنەڕەتیش بۆ ژیانی ئێمە دابین دەکەن.

هەر چوار هێزەکە لە باری سیما، کاریگەری و قودرەتەوە جیاوازن. هەرچۆنێک بێت وەها دەرکەوتوە کە ئەم هێزانە، لە ساتە سەرەتاییەکانی گەردوندا، راستەوخۆ دوای کارەساتی بیگ – بانگ، واتە پازدە بلیۆن ساڵ لەمەوبەر، یەکگرتو بون. لە دوازدە ساڵی ڕابردودا، ئەو گومانە فراوانبوە کە ئەم هێزانە هەمویان لە ئەسڵدا وەها هاتونەتە بەرچاو کە هیزی ڕاکێشان بون. ئەوەی ئایدیایەکی سەمەرەیە ئەوەیە کە ژمارەی ئەو ڕەهەندانەی لە ئارادا هەن زۆر زیاترن لەوەی کە سەلیقە و هەستەکانی ئێمە هەستی پێدەکەن و هێزی کێشکردنیش تەئسیری هێزگەلێکن کە دەچنە ناو ئەم ڕەهەندانەوە. جا ئایا ئەمە داستانی خەیاڵی زانستین یان هەقیقەتی زانستین؟ ئەمە پرسیارەکەیە، بەڵام دەتوانرێت وەڵام بدرێتەوە.

هێزی کێشکردن لە لامان ناسراوە و ئاشنایەتیمان لەگەڵیدا هەیە؛ ئەو هێزەیە کە حوکمی گەردون دەکات. گالاکسیەکان دەخولێنەوە، هەسارەکان دەسوڕێنەوە و سێوەکانیش بەهۆی هێزی ڕاکێشانەوە دەکەونە سەر عەرد. کە سێوان بە عەرددا دەدەن شەق دەبەن، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ هێزی ئەلیکترۆماگنێتیزم. هێزی ئەلیکترۆماگنێتزم ئەتۆمەکان توند بە یەکترەوە گرمۆڵە دەکات و بەمە مۆلیکیولەکان بنیات دەنێت و تۆکمەیی مادەکان دروست دەکات. من و تۆ و هەمو شتێکی تر بە هۆی هێزی ئەلیکترۆماگنێتیکەوە بەیەکترەوە بەستراوین و ئەم هێزە ناهێڵێت بەرەو چەقی عەرد ڕۆبچین.

ئەتۆمەکان لە ئەلیکترۆنەکان پێکدێن کە بارگەیان نێگەتیڤە و بە دەوری چەقی ناوکدا دەسوڕێنەوە کە بارگەیەکی پۆزەتیڤی هەیە. هێزی یەکترڕاکێشان لە نێوان بارگە دژبەیەکەکان دەبێت بە هۆی مانەوەی ئەلیکترۆنەکان لەسەر ڕەوتی خۆیان و سوڕانەوەیان بۆ ئەوەی ئەتۆمەکان دروست بکەن، هێزی لە یەکتردورکەوتنەوە، لە نێوان بارگە وەک یەکەکانیش دەبێت بە هۆی ئەوەی ئەتۆمەکان لە یەکترەوە دوربن.

هێزی یەکترڕاکێشان مادەکان بە جۆرێک بۆ لای یەکتر ڕادەکێشن کە شێوەیەکی گۆیی دروست بکەن، بۆ نمونە خۆر، یاخود عەردی نیمچە گۆیی هەسارەی خۆمان. عەرد دەسوڕێتەوە، ناوچەی ئیستیوا هەڵدەئاوسێت و چیاکانیش دەبن بە هۆی شێواندنی شێوە گۆییەکەی عەرد. دەبێ ئەم چیایانە چەند گەورە بن؟ لە دە کیلۆمەتر گەورەترن و کێشەکانیشیان لە بنکەکانیاندا بۆندە ئەتۆمییەکان دەتوێننەوە. لە ئەستێرە نیۆترۆنەکاندا مادە زۆر چڕە، هێزی کێشکردن هێندە بە هێزە کە گەورەترین چیا ناکرێت لە قەبارەی یەک ئەتۆم بێت.

لەسەر عەرد، مرۆ دەتوانێت لە هێزی کێشکردن هەڵبێت، ئەویش ئەگەر بە خێرایەک بەرزبێتەوە کە گەورەتر بێت لە ١١ کیلۆمەتر لە چرکەیەکدا. بێگومان ئەوە شتێکە لە دەسەڵاتی توانستی ئێمە بەدەرە، بەڵام موشەک دەتوانێت ئەو خێراییە فەراهەم بکات و بەرەو فەزای دەرەوە هەڵێت. لەسەر ڕوی ئەستێرەی نیوترۆن، خێرایی هەڵاتن یاخود دەرچون زۆر بەرزترە. ئەم خێراییە دەگاتە ئەوپەڕی بەرزی لە دەڤەری چاڵە ڕەشەکان. لێرە، واتە لە ناوەندی چاڵە رەشەکان، تەنانەت ڕوناکیش ناتوانێت لە هێزی کێشکردنەکەی قوتاربێت و هەڵێت.

لەگەڵ ئەم کاریگەریە دراماییانەدا، دەشێت ئنسان بیر لەوە نەکاتەوە کە هێزی کێشکردن بە شێوەیەکی گەوهەری هێزێکی ئەوەندە جەبروتە. بە هەرحاڵ، شتەکە بەمجۆرە نیە، چونکە لە نێوان دو ئەتۆم، یاخود لە نێوان دو تەنۆلکەدا، کاریگەری هێزی کێشکردن وەک نەبو وایە. ئەوە هەقیقەتە کە هێزی کێشکردن هەمو شتێک بۆ شتێکی تر ڕادەکێشێت کە کاریەگەرییان وەها کۆدەبێتەوە کە هەتا ئەوەندە گەورەن کە لە دورییەکانی فەزاوە کاردەکەن. هێزی ئەلیکترۆماگنێتیک لە گەوهەردا زۆر بەهێزە؛ هەرچۆنێک بێت، ململانێی نێوان یەکتر ڕاکێشان و لەیەکتر دورکەوتنەوە دەبێت بەهۆی هاوسەنگکردنی کاریگەریەکەیان بۆ مەودایەکی دور، بە جۆرێک کە هێزی کێشکردن دەبێت بە تەنها هێزی زاڵ و فەرمانڕەوا. بەڵام کاریگەری ئەو بارگە کارەباییانەی کە لە کرۆکی تواوەی عەرددا دەخولێنەوە دەبێت بە هۆی دزەکردنی کایەی موگناتیسی بۆ دەرەوە، واتە بۆ ناو فەزا. بەهۆی ئەم کاریگەرییەوەیە کە دەبینین دەرزییەکی قیبلەنوما رودەکاتە قوتبی باکور، کە لەوانەیە هەزاران کیلۆمەتریش دوربێت.

یەکتر ڕاکێشانی تەنۆلکە بارگە دژ بە یەکەکان ئەلەکترۆنەکان لە پێگەی خۆیان ڕادەگرێت کە سوڕانەوەیە بە دەوری ناوکە بارگە پۆزەتیڤەکاندا، بەڵام لە یەکتر دور کەوتنەوەی تەنۆلکە هاوبەرگەکان جۆرە مەتەڵێک سەبارەت بە بونی ناوک خۆی دەخوڵقێنن. ناوک شتێکی پەستێنراوە، بارگە کارەباییە پۆزەتیڤەکەی دەگەڕێتەوە بۆ هەبونی زۆر پرۆتۆنی پۆزەتیڤ لە ناوکەکە خۆیدا. بەڵام ئەم پرۆتۆنانە چۆن دەتوانن پێکەوە بمێننەوە؟ لە کاتێکدا دوچاری هێزی کارەبایی بارگە پۆزەتیڤی لە یەکتر دورکەوتنەوەی ناوخۆیان دەبن. ئنسان وەها بیردەکاتەوە کە ناوکی ئەتۆمەکان دەتەقن.

ئەمە نیشانە و بەڵگەی هەبونی هێزێکی ترە، هێزێکی یەکتر کێشکردنی زۆر گەورە. ئەم هێزە تەنها لە ناو ناوکدا بونی هەیە و کاری خۆی دەکات و دەرکەوتوە کە هەبونی ئەم هێزە دەگەڕێتەوە بۆ بونی تەنۆڵکەیەکی تر لە ناوکدا کە بە کوارک ناودەبرێت، ئەو تەنۆلکە هەرە بەراییەی کە هەریەک لە پرۆتۆن و نیوترۆنی لێ پێکدێت. کوارکەکان فۆرمێکی نوێی بارگەیان هەیە و بە ڕەنگ ناودەبرێت colour ، کە ڕەوشی لەوەدا وەک بارگەی کارەبایی وایە کە هاوڕەنگەکان لەیەکتر دوردەکەونەوە و دژ بە یەکەکانیش یەکتر ڕادەکێشن، لە پرۆسەیەکدا ئەمە دەبێت بە هۆی سەرهەڵدانی پرۆتۆن و هێزەکانی ناوک. ئەم هێزە لە گەوهەردا لە هێزی ئەلیکترۆماگنێتیک دەچێت. هەروەک چۆن ئەلیکترۆماگنێتیک دەبێت بە هۆی پەخشکردنی تیشکی radiation ئەلیکترۆماگنیتیک و توخمەکانیشی وەکو فۆتۆن، بە هەمان شێوە، بارگە ڕەنگەکان تیشکەکان radiation دروستدەکەن و توخمەکانیشی بە گلۆون gluons ناسراون. ئەم توخمەیە، واتە گلۆون، کە کوارکەکان quarks پێکەوە دەنوسێنێت بۆ بنیاتناتی پرۆتۆن، نیوترۆن و ناوکە ئەتۆمیەکان.

هەرچۆنێک بێت، گەلێک چەشنی جیاواز بارگەی ڕەنگی هەن (یا پۆزەتیڤ یاخود نێگەتیڤ) لە کاتێکدا تەنها یەک جۆر بارگەی کارەبایی لە ئارادا هەیە. ئەمەش دەبێت بە هۆی سەرهەڵدانی جیاوازی نادیار لە نێوان کاریگەری ئەلیکترۆمەگناتیزم و هێزی گەورەی ڕەنگەکان، بۆ نمونە، ئەلیکترۆماگنێتیزم دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئەتۆم و زیاتریش هەبێت، لە کاتێکدا کە هێزی ڕەنگەکان تەنها لە چوارچێوەی مەوداکانی ناوکیدان.

دەنگۆیەکی بەجۆش سەبارەت بە یەکبون هاتە ئاراوە. ڕەوشی تەنۆڵکە ئەتۆمیەکان لە ئاستێکی وزە – بەرزەوە، وەک ئەو وزە – بەرزەی لە دوای قۆناغی بیگ – باندا هەیە، ئەوە دەخاتە بەرچاو کە هێزە ڕەنگەکان لاواز دەردەکەون، ئەمەش لە قودرەتدا هاوشێوەی هێزە ئەلیکترۆماگنێتیە ناسراوەکانن. ئەمەش ئیشارەن بۆ ئەوەی لەم جۆرە یەکبونە زیاتر بە دەردەکەوەن. هەروەک ئێستا دێمە سەری و باسی دەکەم.

ئەو هێزەی کە ماوە بریتیە لە هێزی لاواز weak force ، هەر بۆیەش وەها ناودەبرێت چونکە زۆر لاواز دێتە بەرچاو ( ئەمە ئەگەر بەراورد بکرێت لەگەڵ هەردوک هێزەکانی ئەلیکتۆماگنێتیک و هێزی بەهێز force strong ). هێزی لاواز پرۆتۆن و نیوترۆن لە یەکتر دەکات و دەبێت بە هۆی ئەوەی کە ناوکی توخمێک بگۆڕێت بۆ توخمێکی تر، ئەمەش لە ڕێگەی ئەو دیاردەیەی بە ڕادیۆئەکتیڤیتی ناسراوە. ئەم پرۆسەیە لە درەوشانەوەی خۆردا گرنگە. هێزی کێشکردن مادە خۆریەکان بە ئاڕاستەی ناوەوە کێشدەکەن هەتا پێکەوە دەنوسن و هێزی لاوازیش پرۆتۆنە خۆرییەکان دەگۆڕێت بۆ نیوترۆن، پاشان هێزی بەهێز strong force پرۆتۆنەکان و نیوترۆنەکان دەکاتە چەپکێک و دەبن بە ناوکی هیلیۆم. وزە ئازاد دەبێت و تیشکدانەوەی خۆیی ئەلیکترۆماگنێتیک دێتە ئاراوە. ئامادەگی ئەم چوار هێزە و خاسیەتە جیاوزەکان و قودرەتیان دەبێت بە هۆی بەردەوامی سوتاندنی خۆر بەو رێژە پێویستەی کە ئێمەی مرۆڤ بتوانین لەسەر ڕوی ئەم عەردە بونمان هەبێت و بەردەوام بین لە ژیان.

کەچی هێشتا هەروا دەردەکەوێت کە هەمیشە بەمجۆرە نییە. لە CERN (ڕێکخراوی ئەوروپی بۆ توێژینەوە ناوکییەکان)، دەتوانین ئەوە بخوێنین کە ئەم هێزانە لە ئاستە بەرزەکانی وزەدا ڕەوشیان چۆن دەبێت. بینیومانە کە هێزی لاواز تەنها لە پلەی گەرمای ژوردا لاوازە(واتە ٢٤ پلە)، لە ئاستە بەرزەکانی وزەدا قودرەت و هەندێک سیفاتی هێزی ئەلیکترۆماگنێتیک وەردەگرێت. لە هێزی لاوازدا، تیشکدانەوە بونی هەیە و هەڵگری ئەم هێزانەش تەنۆلکەکانی W و Z نن. ڕوناکی ئەم تەنۆلکانە، واتە تەنۆلکەکانی W و Z ، وەک ڕوناکی فۆتۆنەکان نین، بەڵکو ئەمانە قورسن. بۆچ بەمجۆرەن و ئەم بارستاییەی ئەم تەنۆلكانە لە کوێیوە دێت؟ بیروراکە بەو جۆرەیە کە هێشتا نازانرێت و پێویست دەکات بدۆزرێتەوە، ئەمەش قسەی بابەتێکی ترە.

ئێمە هەر ئەوەندە دەزانین. شیکردنەوە و پێوانی کاریگەریەکانی هێزەکانی ڕەنگ، لاواز و ئەلیکترۆماگنێتیک هەتا ئەوپەڕ وزە، شتێکە کە پێوانی لە تاقیگەدا لەسەرو دەسەڵاتی ئێمەوەیە کە بتوانین ئەنجامی بدەین یان پێی هەڵسین. جگە لەوەی وا دەردەکەوێت کە ئەم سێ هێزە ببنە یەک هێز، ئەمەش بە یەکگرتنەوەی مەزنی ئەم هێزانە ناودەبرێت. سروشت و ئەوەی ئێمە هەمانە هێشتا بۆ ئەمە بەس نییە. ئەگەر ئەمە شتێکی ڕاستە، ئەوە تاقیکردنەوەکانی داهاتو دەری دەخەن.

ئێستا با بێینە ئەوەی کە بە ڕاستی شتێکی سەیرە. بە گوێرەی دوا تیۆرییەکان، سێ ڕەهەندی فەزا و زەمەن تەنها بەشێکن لە گەردونێکی زۆر فراوانتر. ڕەهەندگەلێک هەن کە لە ژور هەستی ئاسایی ئێمەوەن، بەلام دەشێت لە تاقیکردنەوە وزە بەرزەکانی ئایندەی CERN (ڕێکخراوی ئەوروپی بۆ توێژینەوە ناوکییەکان)، ئاواڵە بکرێن.

بۆ ئەوەی سەر لەمە دەربکەین، با گەردونێک وێنابکەین کە خەڵکانێک لە تەختاییدا دەژین و تەنها دو ڕەهەند تەسەور دەکەن. بەڵام ئێستا زەینمان گەورە و فراوان بووە و دەرک دەکەین بە ڕەهەندی سێیەمیش. بەمجۆرە ئەگەر تەسەوری دو تەبەقی تەخت flat plates بکەین کە، بۆ نمونە بڵێین، بە یەک میلیمەتر جیاکراونەتەوە. ئەوا لەوانەیە کاریگەری هێزەکان لەسەر تەبەقێکیان بە بۆشاییەکەی نێوانیاندا بپەڕیتەوە بۆ تەبەقەکەی تر، بەڵام خەڵکەکە بەمە نازانن، بەڵکو دەرک بە پاشماوەکانی کاریگەرییەکە دەکەن و ئەویش بە بەراورد لەگەڵ کاریگەریەکە، کە لەسەر تەبەقەکەی تر بوە، لاوازە.

ئەمجۆرە بیرۆکە و هزرانە دەچنە دوتوێی موحازەرەیەکی ترەوە، بەڵام ئایدیاکە ئەوەیە کە هێزی ڕاکێشان لاواز دەردەکەوێت چونکە کاریگەری هێزەکانی تر دەڕژێنە ڕەهەندە بەرزترەکانی گەردون. بەمجۆرە کاتێک کە هەست بە هێزی ڕاکێشان دەکەین، ئەوا دەرک بە کاریگەری هێزە یەکگرتوەکانی تر دەکەین کە دەپەڕنەوە بۆ ڕەهەندە بەرزەکان و ئەسەرێک بۆ کارەکەی خۆی جێدەهێڵێت. تەنانەت ئنسان دەتوانێت تەنۆلکەکانیش وێنابکات کە لە رەهەندی تەبەقە تەختەکەی ئێمەوە دەپەڕیتەوە بۆ ڕەهەندە بەرزەکان و وەک ئەنجامێکیش ، هەروەک دەزانین، لە گەردوندا ئاوادەبن. ئەگەر ئەمە وایە یان نەء، وە چۆن وەڵامی ئەمە دەدەینەوە ئەوە باسێکە بۆ ساڵی داهاتو. 

فرانک کلۆس  2001.

تێبینی: لە راستیدا نوسینێکی ترم لە سەر چوار هێزەکەی سروشت بڵاوکردەوەتەوە، کە لە نوسینی پۆڵ دەیڤیز بوە. بەڵآم هەمیشە هەستم دەکرد شتێکی تریشم لەسەر ئەوە هەر کردوە بە کوردی، هەتا لە پڕ ئەم نوسینەم دۆزییەوە، کە عەیامیکی زۆرە کردومە بە کوردی، سەیرم کرد، ئەمە نوسینی فرانک کلۆسە. بە داخەوە زۆر گەڕام کە لە کوێیوە ئەم نوسینەم کردوە بە کوردی، بۆم ساخ نەبوەوە. فرانک کلۆس یەکێکە لە رابەرانی زانستی فیزیکی هوارچەرخ لە بەریتانیا و فیزیکناسێکی بەناوبانگە. ئیتر سوپاس بۆ ئێوەش. براتان شێرکۆ ڕەشیدقادر.




زنجیرەی کۆزمۆس (ئەڵقەی شەشەم) بە ژێرنوسی کوردی

ئەڵقەی شەشەمی زنجیرەی_کۆزمۆس بەژێرنوسی کوردیی.
ڕێکخستن و وەرگێڕان: موحسين بورهان

https://ia800609.us.archive.org/15/items/CosmosKurdish/%20%DA%A9%DB%86%D8%B2%D9%85%DB%86%D8%B3%20%286%29.mp4

لینکی داگرتن




نیوتن و لایبنز: جەنگی کالکیولەس

نوسینی: شێرکۆ ڕەشید قادر

لە ساڵی 1711 دا نیوتن تەمەنی 69 ساڵ بو، لە ترۆپکی رێز و بەرزترین لوتکەی شۆرەتدا بو. لە دونیادا کەس نەبو هێندەی ئەو قودرەتی ماتماتیکی هەبێت، بێ هیچ گومانێک لەم تەمەنەدا بە تەواوی نەمری بۆ خۆی فەراهەم کردبو. هێشتا سەرۆکی کۆمەڵە بو، تەندروستیشی زۆر باش بو. لە بەهاردا بو کاتێک نامەیەک گەیشتە ئۆفیسی کۆمەڵی شاهانە، نامەکە سەرەتای جەنگی مەزنانی سەدە و ماتماتیک بو، لە پیاوێکەوە هاتوە کە دەڵێت خۆی خاوەن و یەکەم دۆزەری بەناوبانگترین و کاریگەرترین ئکتشافی ماتماتیکییە لە مێژودا. ئەو ماتماتیکناسە و نوسەری ئەو نامەیە ئەڵمانییەک بو بە نێوی ‘ گۆتفرێید لایبنز’ەوە.

لایبنز، لە ساڵی 1646، لە ئەڵمانیا لەدایکبوە، بە یەکێک لە گەورەترین پسپۆڕ و مەوسوعییە گەردونییەکانی سەر گۆی زەوی حساب دەکرێت. لە خێزانێکی لۆتەریدا گەورە بوە، هەمیشە دنیابینییەکی ئایینی هەبو، هەر بەو جۆرە تەقلیدییەش هەتا کۆتایی ژیان مایەوە. هێشتا تەمەنی شەش ساڵان بو کە بابی مرد. زو خولیای چوە سەر فەلسەفە، ئەدەبیاتی کۆن و کلاسیکی یۆنانی، خۆی فێری زمانەکانی لاتین و یۆنانی کرد. لە تەمەنی پازدە ساڵیدا چوە زانکۆی لیەپزیگ. لە هەمو کایە فکری و هزرییەکانی وەکو یاسا، فەلسەفە، ماتماتیک، لۆژیک، زانست، مێژو و لاهوتدا پسپۆڕێکی بێ وێنە بو. لایبنز بلیمەتێکی نائاسا بو، هێشتا تەمەنی بیست ساڵ بو کە دەیان نوسین و پەیپەری لەسەر پرسەکانی یاسا، لۆژیک و فەلسەفە بڵاوکردبوەوە، بە درێژایی ژیانیشی هەرگیز لە نوسین و بیرکردنەوە نەوەستا و بابەتی ماتماتیکی و زانستی چاپکردوە. یەکەم هزرمەند بو کە پێشنیازی زمانێکی لۆژیکی پێکهاتو لە هێما و جەبری کرد کە سەرتاپای دونیا بتوانن بە هۆیەوە گفتوگۆی پێ بکەن، ئەمە لەو رۆژگارەدا هەتا بڵێی بیرکردنەوەیەکی بلیمەتانە و هاوچەرخانە بو بۆ خۆی.

کاتێک لە خزمەتی کۆشکی شاهانەی هانوڤەردا بو، بەڕێوەبەری کتێبخانەی شاهانە بو، بە تایبەتی بەشی مێژو، هەر ئەم پیشەیەش بو بە ئیلهامێک بۆ ئەوەی توێژینەوەی زۆر ورد و چڕ لەمەڕ مێژو و کتێبخانە بنوسێت. پاشان لەسەر جیولۆجیای عەرد تیوری وردی بڵاوکردەوە، بە جۆرێک کە یەکەم زانا بو هەوڵی تێگەیشتن بدات لە فۆسیلەکان. جگە لەوەش یەکەم توێژەر بو کە پێشنیازیکرد بۆ خستنەگەڕی زانستی ستاتیستکی لە بوارەکانی تەندروستی و پاراستنی ریکۆردی نەخۆشی و کۆمەڵایەتی خەڵک. لە کایەی سایکۆلۆژیشدا، بە تایبەتی لە وروژاندنی پرسی لاشعوری مرۆییدا، رابەری یەکەم بو، تەنانەت زیاتر لە دو سەدە و نیو پێش لە سیگمۆند فرۆی ئەم پرسەی تاووتوێکردوە. سەرباری ئەمانەش ئەندازیار و تەلارساز بوە، لە دیزاین و رازاندنەوەی باخاتی کۆشکدا رۆڵی سەرەکی و بنچینەیی هەبوە. بەڵام ئەوەی لێرەدا مەبەستی باسەکەمانە، پرسی کالکیولەسە کە رۆڵی هاوبەشی هەبوە لەگەڵ نیوتندا لە دۆزینەوەی ئەم لقە هەرە پێشکەوتوەی ماتماتیکدا. دوای مردنی ژمارەیەکی بێشومار لێکۆلێنەوە و باسی لە هەمو بوارێکدا بۆ زانست بەجێهێشتوە.

لە راستیدا باسکردن و وەسفکردنی مێشکی لە ئاسابەدەر و بلیمەتانەی ئەم ماتماتیکناسە شتێکە تەواو لە دەرەوەی توانست و سنوری ئنساندایە. قودرەتی بیرکردنەوەی ئەوەندە فراوان بوە، وەک دەڵێن، چەندین جار زانایانی تر لە پرسە زانستییەکاندا جگە لە حەپەساون و ڕامان هیچی تریان بۆ ئەنجام نەدراوە، بەڵام لایبنز، تەنها بۆ چەند ساتێک چوەتە حاڵەتی خوردبونەوە و لە ماوەیەکی زۆر کورتدا حلەکەی خستوەتە بەردەم لایەنە پەیوەستەکان. هەم خاوەن وردبونەوەی قوڵ و هەم لە کاری دەستیدا باڵادەست بوە، ە سەردەمی خۆیدا، لە وڵاتی ئەڵمانیا، ئامێری حاسیبەی بنیاتناوە، ئەم ئامێرە نەک هەر پرۆسەکانی کۆکردنەوە و لێدەرکردنی ئەنجامداوە، بەڵکو سەرکەوتوانە لێکدان و دابەشکردنیشی کردوە.

لایبنز، لە تەمەنی بیست ساڵیدا دکتۆرای تەواوکرد، بەلام شەهادەی وەرنەگرت، چونکە بە پێی یاسای زانکۆکە هێشتا هەرزەکار بو شایانی شەهادەکە نەبو. لایبنز لەم بڕیارەی زانکۆ نیگەران و توڕە بو، ئیتر قەراریدا شارەکە جێبهێڵێت و رویکردە نیورێمبێرگ. لێرە، لە ساڵی 1666 دا، باسێکی نایابی لەسە یاسا نوسی، نەک هەر دکتۆرای وەرگرت، بەڵکو یەکسەر پۆستی پرۆفیسۆریان خستەبەردەم، تەنانەت تکا و رجایان لێکرد کە وەری بگرێت، بەڵام رەتیکردەوە و رویکردە کاری دیپلۆماسی بۆ وڵاتەکەی. لە پێناوی پیشەکەیدا، سەفەری زۆر وڵاتی ئەوروپای کرد، بەمجۆرە توانی سود لەم هەلانە وەربگرێت، کاتێک دەچووە شارانی ئەوروپا، سەردانی زۆر لە کۆمەڵە زانستی و ئەدەبییەکانی دەکرد، ئاشنایەتی لەگەڵ فەیلەسوفان و ماتماتیکناساندا دروست دەکرد.

لای مێژونوسانی زانست و ماتماتیک، نیوتن و لایبنز لە بلیمەتیدا هاوشانی یەکترن. تەنانەت لای هەندێک لە بایۆگرافەکانی نیوتن، هەردوکیان دو زانای هەرە مەزنی نەک هەر سەردەمەکەی خۆیانن، بەڵکو لە هەمو مێژوی زانستی ئەوروپادا دیاردەیەکی دەگمەن و نایابن. هەردوکیان کەوتنە گەڕان لە دوی یاساکانی سروشت، هەردوکیشیان باوەڕیان وابو کە ئەم یاسا سروشتی و گەردونییانە فۆرمێکی ماتماتیکییان هەیە.

نیوتن و لەیبنیز پێکەوە ئەو شەرەفە گەورەیەیان پێ بەخشراوە کە بە جیا هەردوک داهێنەری کالکیولەسن، ئەو بەشە هەرە گرنگەی ماتماتیک کە لە کوردیدا بە جیاکاری و تەواوکاری ناسراوە و لە پۆلی یازدە و دوازدەدا دەخوێندرێت. داستانی کالکیولەس جگە لەوەی سیمای کۆمەڵگەی لە باری تەکنەلۆژی و پیشەسازی وپزیشکییەوە گۆڕی، لە خۆیدا حیکایەتەکەی پڕ ئاشوب و جەنگێکی سەختی نەک هەر لە نێوان دو گەورەترین فەیلەسوف و ماتماتیکناسی سەدەی هەڤدە و هەژدە پەرپاکرد، بەڵکو تەشەنەی کرد بۆ ماتماتیکناسانی ئەوروپا لە لایەک و ماتماتیکناسانی ئنگلتەرە لە لایەکی ترەوە. کێ لە پێشدا کالکیولەسی دۆزییەوە؟ ئەمە ئەو پرسیارە بو کە هەردو بەرەی بلیمەتانی خستە جەنگی وشەوە.

گومانی تێدا نییە کە نیوتن لە ناوەڕاستی ساڵانی شەستەکانی سەدەی هەڤدەدا کالکیولەسی پەرەپێدابو، ناوی کالکیولەس لای نیوتن وروژم Fluxions بو. لە 1666 دا پەیپەرێکی بە ناوی ‘لەمەڕ شیکاری زنجیرە ناکۆتاکاندا.’ سەبارەت بە وروژم نوسیبو، بەڵام، وەک عادەتی خۆی، هەرگیز بایەخی نەدابو بە بڵاوکردنەوەی ئەم توێژینەوەیە، هەتا لە ساڵی 1669 دا، رازیبو لای هەندێک ناوەندی زانستی وەکو کۆمەڵە بپارێزرێت و هەندێک ماتماتیکناسیش بیخوێنێتەوە. بەمجۆرە لە نێو ئنگلیزەکان وەک داهێنەری کالکیولەس شۆرەتی بۆ خۆی دروستکرد.

لە ساڵی 1673 دا، لایبنز بۆ یەکەمجار گەشتێکی کرد بۆ لەندەن و سەردانی کۆمەڵەی شاهانەی کرد. لێرە ئامێرێکی میکانیکی حاسیبەی نمایشکرد، ئامێرەکە بو بە مایەی سەرنج و سەرسامی ئەندامانی کۆمەڵە. وەک رێزێک لە لایبنز و داهێنانەکەی هەڵبژێردرا بۆ ئەندامێتی کۆمەڵە. هەر لەم سەفەردا بو کە لایبنز چاویکەوت بە زانایانی گەورەی ئنگلیز. کەوتە سۆراخی زانست بە گشتی و ماتماتیک بە تایبەتی. مەبەستی بو بزانێت کە وڵاتی ئنگیزەکان لە باری زانستی و ماتماتیکیدا لە چ ئاستێکدایە. ئەو کاتە سکرتێری کۆمەڵە هێنری ئۆڵدێنبێرگ (1615 – 1677) بو، یەکتریان ناسی. کە گەڕایەوە، بە هۆی نامە گۆڕینەوەوە و لە رێگای ئۆڵدینبێرگەوە، جۆن کۆڵینزی ناسی. هەرچەندە بە واقیعی یەکتریان نەبینی، بەڵام پەیوەندییان لە نامەکاریدا چالاکی پێوەدیاربو. هەندێک لە دەستنوس و پەیپەری نیوتن لای کۆڵینز پارێزراوبون، کۆڵینز لە چەند موناسەبەتێکدا ویستی بە چاپیان بگەیەنێت، بەڵام هەر رێنەکەوت. لە نێو ئەم پەیپەرانەدا، بە دڵنیاییەوە یەکێکیان ئەوە بو کە پەیوەست بو بە کالکیولەسەوە.

دوای دو ساڵ لایبنز بە بە کاری دیپلۆماسی هات بۆ پاریس، لێرە دەستیکرد بە توێژینەوەی ماتماتیکی و بە چری سەرقاڵ کارەکەی بو. کریستیان هۆیەژین (1629 – 1695) بینی و چەند دەرسی ماتماتیکی لێوە فێربو و گەلێک ماتماتیکناسی تری ئەوروپای ناسی و لە رێگای نامەنوسینەوە، بڕێکی باش دەستنوسی بۆ هات، زۆربەیان، لەگەڵ چەند لاپەڕەیەکی خۆشیدا، نارد بۆ کۆڵینز. کۆڵینز بەمانە دڵخۆشبو و هانی لایبنزیدا و دواجاریش هەندێک لەو توێژینەوە ماتماتیکییانەی بۆ نارد کە لە بەردەستدا بون یان لە نێو ئەرشیفی کتێبخانەی کۆمەڵەی شاهانەدا بون. ئەم ئاڵوگۆڕی زانیاری و نامەکارییە، دوایی لای نیوتن بوە بەڵگەی بنەڕەتی بۆ ئەوەی کە بڵێت لایبنز کالکیولەسی لەو دزیوە. هەرچەندە لە ساڵی 1675 دا کۆلینز، هەندێک پەیپەری نیوتنی ناردبو بۆ لایبنز، کە پەیوەست بون بە ‘زنجیرە ناکۆتاکانەوە’، دەنا زۆربەیان هیچ جۆرە پەیوەندییەکیان بە کالکیولەسەوە نەبو. لە راستیدا ئەم نامە گۆرینەوەیە، جگە لە گفتوگۆی ماتماتیکی، شتێکی وەهای لەخۆنەگرتبو کە ببێت بە هۆی ئەوەی لایبنز بتوانێت بە هۆیەوە کالکیولەس بخوڵقێنێت.

کاتێک لەم دەوروعەیامەدا، هەر یەک لە کۆڵینز و ئۆڵدینبێرگ زانیان لایبنز میتۆدی کالکیولەسی دۆزیوەتەوە، نیگەرانی هاتەئاراوە. شتێکیان لەم بارەیەوە بەرچاوکەوتبو، سەیریانکرد لە روی هێما و ناوەڕۆکەوە سیمایەکی جیاوازی هەیە، زیاتر ماتماتیکی پوخت بو، بەڵام بە هەمان شێوە هەر کالکیولەسە. هەردوکیان باش دەزانن کە نیوتن لە ناوەڕاستی شەستەکانی هەر هەمان سەدەدا کالکیولەسی داهێناوە و وەک ئامرازێکی تۆکمە بۆ مەبەستی فیزیکی خستویەگەڕ، بە تایبەت بۆ دۆزینەوەی خێرایی هەسارەیەک لە ساتەوەختێکی دیاریکراودا. ئۆڵدینبێرگ لە کارەکتەر، تەبیعەت و نەفسیەتی نیوتن زۆر شارەزا بو، هەر بۆیەش شتەکە بێتاقەتی کرد. زو هەستیکرد ململانێیەک لە پرۆسەی کوڵاندایە و جەنگێکی سەخت بەڕێوەیە. نیوتن، وەک ئۆڵدنبێرگ دەیناسی، کابرایەکی توڕە و تڕۆ، سازشی لەگەڵ ناکرێت، تەنها ئەزمونی شەڕەکانی لەگەڵ رۆبێرت هوک لەمەڕ پرسی ‘پێکهاتەی روناکی و تیۆری رەنگەکان’ لە سەرەتای ساڵانی هەفتاکاندا بەسە بۆ سەلماندنی ئەم هەقیقەتە. نیوتن کارێکی بە رۆبێرت هوک کرد با بە دەواری شڕی نەکردبێت، تەنانەت کار گەیشتە ئەو رادەیەی نیوتن کۆمەڵەی شاهانەی جێهێشت و هەرگیز نەگەڕایەوە. بەمجۆرە کاتێک دەرکەوت لایبنز سەرقاڵی بڵاوکردنەوەی داهێنانە ماتماتیکییەکەی خۆیەتی، هەردوکیان، ئۆڵدینبێرگ و کۆڵینز، سەری دنیایان لێهاتەوە یەک. پێکەوە کەوتنە قایلکردنی نیوتن بۆ ئەوەی بابەتە گرنگ و بنەڕەتییەکەی خۆی لەمەڕ کالکیولەس بڵاوبکاتەوە، هەر هیچ نەبێت پێش لایبنز بکەوێت. کۆڵینز، جورئەتی نەبو بە نیوتن بڵێت کە هەندێک لە ئەوراقە ماتماتیکییەکانی ناردوە بۆ لایبنز. سەرەنجام، ئۆڵدنبێرگ داوای لە نیوتن کرد کە راستەوخۆ نامە بنوسێت بۆ لایبنز چونکە لە ئەڵمانیا چەند ماتماتیکناسێک هەن پرسیاریان هەیە و نیوتنیش تەنها کەسە کە بتوانێت وەڵامیان بداتەوە. نیوتن، هەرچەندە زۆر بەختەوەر نەبو بەم ئەرکە، بەڵام کەوتە نامەنوسین. وەڵامەکانی نیوتن لە نامە دەرچوبون، هەم درێژ، هەم پرسی ماتماتیکی ئاڵۆزیان لەخۆگرتبو.

لە ساڵی 1676 دا، نامەیەکی یازدە لاپەڕەیی نوسی، دوای چەند مانگێکی تر، نامەی دوەمی نوسی، کە بریتی بو لە نۆزدە لاپەڕە. هەر دو نامەکە کورتەی بیرکردنەوەی زانستی و دۆزینەوە ماتماتیکیەکانی لەخۆگرتبو، کورتەیەک لە شیکاری زنجیرەی ناکۆتاکانی بۆ لایبنز باسکرد، بەڵام چونکە هەمیشە ترسی هەبو کە داهێنانەکانی دەدزرێن، هیچ ناوی کالکیولەسی نەهێنا بەڵام هەندێک شتی تایبەت بە کالکیولەس و وروژم Fluxion  بە کۆد و شفرە خستەڕو کە بەمجۆرە بو: 6accdae13eff7i319n404qrr4s8t12vx. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا تەفسیرەکە بەمجۆرەیە: ئەگەر هاوکێشەیەکمان هەبێت و بڕە گۆڕاوەکان هەرچەندێک بن، ئەوا ئەگەر بمانەوێت وروژمەکەی(داتاشراوەکەی) بدۆزینەوە، یان بە پێچەوانەوە. گومانی تێدا نییە کە ئەمە پەیوەستە بە تەکنیکی کالکیولەسی جیاکاری و تەواوکارییەوە، ئەو مێتۆدانەی بەکاردەهێنرێن بۆ دۆزینەوەی ماکسیما و مینیما(بەرزترین و نزمترین)ی چەماوەیەک، لاری هێڵ و چەماوەیەک، روبەری ژێر چەماوە و هەمو بڕەکانی تر.

دوایی، نیوتن نامەیەکی نارد بۆ کۆمەڵەی شاهانە، کە سیمای توڕەیی پێوە دیارە، تێیدا دەنوسێت و دەڵێت، ‘ هیوادام ئەم نامانە مستەر لایبنز وەها رازی بکەن کە چیتر پێویست نەکات من نامە بنوسم….شتی تر لە مێشکمدایە، مەبەستم لەوەیە کە لەم کاتەدا ئەم شتە بێگارییانە ئیشەکانی خۆم دەوەستێنن.’ نیوتن هەتا ئەو کاتە هێشتا ئاگادار نەبو کە لایبنز چ دەستکەوتێکی گەورەی فەراهەمکردوە و چ شۆڕشێک لە ماتماتیکدا بەرپادەبێت. لە شوێنێکی تردا بە ئۆڵدنبێرگ دەڵێت، ‘ئنجا دوعا بکە کە هیچ یەکێک لە پەیپەرە ماتماتیکییەکانم بە بێ مۆڵەتی من چاپ نەکرێت.’

نامەکانی نیوتن هەشت مانگیان خایاند تا بگەنە دەست لایبنز. بەڵام لایبنز لەم دو ساڵەدا کالکیولەسی بە شێوەیەکی گشتی و کامڵانە گەڵاڵە کردبو. لەم کاتانەدا بو کە لایبنز سەردانێکی تری لەندەنی کردبو، لێرە بۆ یەکەمجار کۆڵینزی بینیبو و پێکەوە قسەیان کردبو، تەنانەت ئیجازەی دابو بە لایبنز کە چاو بخشێنێت بە توێژینەوە زانستییەکان و نامە و پەیپەرە ماتماتیکییەکاندا. هەرچەندە زۆربەی مێژونوسان کۆکن لەسەر ئەوەی لەم سەفەرەدا ئەوەی لایبنز بەرچاوی دەکەوێت هیچی نوێی تێدا نەبوە، بەڵام دوای چەندین ساڵ، کە نیوتن بەم میواندارییەی زانی، لایبنزی تۆمەتبار کرد کە دزی لێکردوە، تەنانەت کۆڵینزیشی بە خاین لەقەڵمدا.

لە ئەیلولی 1677 دا، ئۆڵندبێرگ مرد. هەمو شت دامردەوە، پەیوەندی و نامەکاری لە نێوان لایبنز و نیوتندا پچڕا. ئیتر نیوتن خۆی سەرقاڵی کیمیاگەری بو، هەتا هەیللی لە ئابی 1684 دا سەردانی کرد و هانیدا کە تیۆرییەکەی لەمەڕ هێزی کێشکردنی گشتی بنوسێتەوە. بەمجۆرە نیوتن کەوتەخۆ، سەرەنجام شاکارە هەرە مەزنەکەی، پرینکیپیا، دوای دو ساڵ بە یارمەتی دارایی هەیللی خۆی چاپ و بڵاوبوەوە.

دوای دو مانگ کە هەیللی سەردانی نیوتنی کرد، ئا لەم ماوەیەدا لایبنز، یەکەم پەیپەری خۆی لەمەر کالکیولەسی جیاکاری لە ژورناڵێکی ئەڵمانییدا، لە زانکۆی لایپزیگ، بە ناوی Acta Eruditorum  وە بڵاوکردەوە. پەیپەری یەکەم پەیوەست بو بە کالکیولەسی جیاکارییەوە، پەیپەری دوەمیش، کە لە ساڵی 1686 دا بڵاویکردەوە، دەربارەی کالکیولەسی تەواوکاری بو. جیاکاری مامەڵە لەگەڵ گۆڕاندا دەکات، بۆ نمونە، هاوکێشەیەک لە سێ گۆڕاو پێکهاتوە، زەمەن، لادان و خێرایی، تەواوکاریش پرسەکانی روبەری ژێر چەماوەیەک تاووتوێ دەکات. هەردو بەشەکەی، پێکەوە فراوانترین پانتایی ماتماتیکی هاوچەرخ پێکدەهێنن. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا، هەرچی کایەیەکی زانستی، تەکنەلۆژی، پزیشکی، بورسە، ئەندازیاری، ئەلکترۆنیک و کارەبایی وەردەگریت، کالکیولەس، بە هەردو بەشە تۆکمەکەیەوە، پایەی پێشکەوتن و ئامرازی بنچینەیی دروست دەکات.

سەرەتا نیوتن هیچ کاردانەوەیەکی سلبی نەبو، تەنانەت لە کتێبی II پرینکیپیادا، بەشی II ، دراوی VII بەم پەرەگرافە ئیشارە بە پرسەکە دەدات و دەنوسێت:

لەو نامانەدا، کە دە ساڵ بەر لە ئێستا، لە نێوان من و هەرە بەڕێز جی. دەبلیو. لایبنزی ئەندازەناسدا ئاڵوگۆڕکرا، ئیشارەم دابو بەوەی کە زانیاریم هەیە سەبارە بە میتۆدێک بۆ دیاریکردنی ماکسیما و مینیما، کێشانی لاری و ئەو شتانە، ئەمە لە کاتێکدا من بە شفرە و کۆد نوسیبوم. ئەم پیاوە بەڕیزە لە وەڵامدا نامەی بۆ نوسیم و گوایە ئەویش هەمان میتۆدی هەر بەوجۆرەی منی دۆزیوەتەوە و بۆی ناردم، (میتۆدەکە) بە جۆرێکە کە زەحمەتە بڵێی جیاوازە لەوەی من، تەنها لە فۆرمی وشەکان و هێماکاندا نەبێت. ‘

ئیتر لێرە بە دواوە، نیوتن کەوتە خۆی و ورد ورد میتۆدەکانی خۆی لە نێوەندە ماتماتیکییەکاندا بڵاودەکردەوە، بەو هیوایەی کە خەڵک ئاگارادی داهێنان و دۆزینەوەکانی ئەویش ببن، بەڵام کارەکەی نیوتن تازە سودی نەبو، چونکە لە دونیادا عادەت بو و ئێستاش هەر بەو جۆرەیە، کێ زوو بەرهەمەکەی بڵاوکردەوە ئەوە براوەی یەکەمە، هەرچەندە نیوتن زیاتر لە بیست ساڵە ئەم پرۆژانەی دارشتوە، بەڵام وەها بڕوات گەمەکەی دۆڕاندوە.

دو مانگ بەر لە بڵاوکردنەوەی پەیپەرەکەی، پرۆفیسۆرێکی فەلسەفە، لە زانکۆی لایپزیگ، بە ناوی ئۆتۆ مێنکە، لایبنز ئاگاداردەکاتەوە کە دورنییە لە ئنگلستان پرسی پێشینەیی(ئەسبەقیەتی) داهێنانی کالکیولەس بدرێتە پاڵ نیوتن. لایبنز، کە ئەمانە دەبیستێ، هیچ تەئسیری لێ ناکات، لەم بارەیەوە، لە نامەیەکدا دەڵێت:

‘ئەوەی پەیوەندی بە مستەر نیوتنەوە هەیە، من خۆم نامەم لەو (نیوتن) و میستەر ئۆڵدینبێرگەوە پێگەیشتوە کە لارییان لەسەر دوجاکردنەکەی من (روبەری ژێر چەماوە) نییە. لەو باوەڕەشدا نیم کە میستەر نیوتن بیداتە پاڵ خۆی، بەڵام هەندێک داهێنان هەن سەبارەت بە زنجیرە ناکۆتاکان، کە بەشێکی بەسەر بازنەدا واری دەکرێن. یەکەمجار، میستەر مێرکەیتۆر، کە ئەڵمانی بو، ئەمەی ئەنجامداوە و پاشان میستەر نیوتن پەرەی پێداوە، بەڵام من خۆم بە شێوازێکی تر گەیشتمە ئەم دەرەنجامە. من لەکاتێکدا تەقدیری ئەوە دەکەم کە میستەر نیوتن پێشتر پرینسیپەکانی لا بوە و بە هۆیەوە دەیتوانی دوجا داتاشێت، بەڵام ئنسان ناتوانێت هەمو ئەم ئەنجامانە پێکەوە و لە یەک کاتدا بەدەست بهێنێت: یەکێک بەشێکی ئەنجامدەدا و دوایی یەکێکی تر دێت و رۆڵێک دەبینێت و شتەکە تەواودەکات.’

گومانی تێدا نییە، ئەم جۆرە بیرکردنەوەیە، لای نیوتن، هەتا بڵێێ شتێکە ناقۆڵا بو و مایەی قبوڵ نییە. لای نیوتن، هەرچەندە بە رواڵەت پێچەوانەکەی دەگوت، بەڵام خۆی پادشای هەمو شتێکە، خەڵکانی تر هەمو دوەمن و لە خوار شانی ئەوەوە وەستاون. لای نیوتن تەنها کەس کە شیاوی دۆزینەوەی یاسا ماتماتیکییەکان و یاساکانی سروشتە هەر خۆیەتی، خۆی هەرگیز وەک ئنسانی سەر عەرد سەیر نەدەکرد، بەڵکو خۆی لای وەک مەخلوق و سیمایەکی ئیلاهیی دەهاتە بەرچاو، تەنها خۆی دەتوانێت پەنهانییەکانی گەردون و سروشت بخوێنێتەوە و هیچ ئادەمێکی تر، نە توانستی شێاوی هەیە، نە ئەو کاریزما خوداییەشی پێ دەبڕێت ئەو ئەرکە بەجێ بگەیەنێت. بەمجۆرە هەر کە زانی لایبنز لەسەر کالکیولەس پەیپەری نوسیوە و بڵاوی کردوەتەوە، یەکسەر بە خەیاڵی خۆی لایبنز لە ڕێگای هەر یەک لە ئۆڵدنبێرگ و کۆڵینزەوە لەوی دزیوە.

لەم بەزمەدا، هەوادارانی نیوتن، بە تایبەت لاوان، سوربون لەسەر داکۆکی و ئاگرخۆشکردن. مەسەلەکە لە مشتومڕی دو ماتماتئکناسەوە، یەکێک لە ئنگلترە و ئەوی تر لە ئەوروپا بوە جەنگی ئایدیۆلۆژی نێوان ئنگلتەرە و ئەوروپا. هێما و سیمبۆلەکانی لایبنز، وەکو  و   و هیمای تەواوکاری  ، زۆر بە خێرایی لە نێو ماتماتیکناسانی ئەوروپادا گەشەیان سەند و بڵاوبونەوە، ئەمە لە کاتێکدا بەریتانییەکان بە ئارەزو ئەوانەی لایبنزیان فەرامۆش دەکرد و لە توێژینەوەی ماتماتیکیدا بەکاریان نەدەهێنا. هەر ئەمەش هۆکارێک بو بۆ ئەوەی لە پەنجا ساڵی داهاتودا زۆر لایەنی تری ماتماتیکی بەریتانی پەراوێزبخرێت. دوای چاپکردنی پرینکیپیا و بڵاوبونەوەی شۆرەتی نیوتن، پرسی کالکیولەس بوە مایەی مشومڕێکی گەورە و گەرم. ماتماتیکناسێکی وەک جۆن والیس (1616 – 1703)، کە لە بناواندا، خۆی زۆر پێش نیوتن توێژینەوەی لە کالکیولەسدا ئەنجامداوە، مشتومڕەکەی گەرم دەکرد و بانگەشەی ئەوەی دەکرد کە نیوتن یەکەم کەسە کالکیولەسی دۆزیوەتەوە. لە ساڵی 1693 دا سێ بەرگە گەورەکەی لەمەر ماتماتماتیک بە چاپ گەیاند، زۆر بە کورتی ئیشارەی بە کالکیولەس دابو، بەڵام کاتێک زانی لە ئەوروپا بایەخ بە مشتومڕەکە دەدەن، پەشیمان بوەوە لەوەی کە زۆر بە کەمی ئیشارەی بە کالکیولەس داوە.

لە ئەوروپاش، یۆهان بێرنولی (1667 – 1748)، هاوڕێی لایبنز، لە نامەیەکدا بۆ لایبنزی نوسیبو،’ نیوتن خۆی ساختەی کردوە.‘ و میتۆدەکانی لایبنزی دزیوە. لە وەڵامدا لایبنز هاوڕا و کۆک نەبو، چونکە لای وی، هەروەک خۆی دەڵێت،‘ من بە ئاسانی باوەڕدەکەم کە نیوتن خۆی ماریفەتێکی نایابی لەو کاتەد ا(1676) هەبوە.’

چەند ساڵێک گوزەریکرد، بێدەنگی باڵی بەسەر هەردوک بەرەی جەنگدا کێشا.

لە مانگی ئاداری 1703 دا، سەرۆکی کۆمەڵەی شاهانە، رۆبەرت هووک، کۆچی دوایی کرد. هوک رەقیبی دێرین، نامەحبوب و سەرسەختی نیوتن بو. ئەوە سی(30) ساڵ بو لەم رێکخراوە نایابە دورکەوتوەتەوە، چونکە هووک سەرۆکە و نیوتن هیچ چارەی ناوێت، نە بە باش نە بە خراپ، لەگەڵیدا هەڵناکات، ئەوا ئێستا، سەرۆکەکەی ماڵئاوایی یەکجارەکی کردوە و زەمینە ئاسایی بوەتەوە بۆ ئەوەی بگەڕێتەوە بۆ نێو کۆمەڵە. لە مردنی هووکدا، نیوتن، یەک وشە چییە نەینوسی و باسی نەکرد. یەکسەر لەم ساڵدا هەڵیان بژارد بۆ سەرۆکی کۆمەڵە، هەتا دوا رۆژانی ژیانی لەم پۆستەدا مایەوە. هەر کە گەڕایەوە و وەک سەرۆک دەست بە کاربو، یەکەم ئیش کردی بریتی بو لە لابردن و شاردنەوەی هەمو شتێک پەیوەندی بە هووکەوە هەبو، هەر لە داهێنانەکانەوە هەتا دەگاتە وێنەیەکی هووک، کە تەنها وێنە بو هووک هەیبو، وەک دەڵێن کەس نازانێت چۆن لەبەر چاوان بزربو. لە راستیدا ئەمە بەڵگەی رق و کینەی نیوتن بو کە چەند کابرایەکی دڵ پڕ لە قین بو. دوای مردنی ئەم زانا گەورەیە، بە زویی، نیوتن گەڕایەوە بۆ نوسینە کۆنەکانی ساڵانی شەستەکانی سەدەی هەڤدە، بریاریدا کە یەکێک لە کتێبە ناودارەکانی خۆی، ‘ئۆپتیک’، بە چاپ بگەیەنێت، بە تایبەت کاتێک کە تەواو دڵنیابو چیتر هووک نەماوە و لە دونیای زانستدا ئاوابوە و رۆڵی، وەکو خۆی، مردوە و کاریگەری بەسەر هیچەوە نییە، چیتر رەخنە توند و بێمانکانی هیچ ئیزعاجیان ناکات. بەمجۆرە لە ساڵی 1704 دا، کتێبەکە بە تەواوی ئامادەکرا و بڵاوبوەوە. لە ساڵی 1707 دا کتێبێکی تری لەمەڕ جەبر، بە ناوی ‘ئەریتمەتیکی گشتی’، بڵاوکردەوە، کە ژمارەیەکی باشی لێ فرۆشرا، چونکە ئامانجی کتێبەکە خوێنەری ئاسایی بو. مێژوی سەرۆکایەتی نیوتن لە کۆمەڵەدا سیمایەکی تاکڕەوی هەبوە، بە ئارەزوی خۆی یاری بە پریسیپەکان و دەستوری کۆمەڵە زۆر لە ئەندامەکانیش کردوە.

لە ساڵی 1705 دا نیوتن نازناوی سێری وەرگرت، کە لەقەبێکی بەرزە و لە کۆنەوە بەریتانییەکان وەک رێزێک دەی بەخشن بە کەسایەتی کاریگەر و گەورەی وڵاتەکەیان. نازناوەکە بە حسێب بە هۆی داهێنان و دۆزینەوە زانستییەکانیەوە بوە، بەلام لە هەمان کاتیشدا هەندێک دەڵێن لەبەرئەوەی ریفۆرم و گۆرانکاری فراوانی لە دراوی ئنگلیزیدا کرد. بەمجۆرە نیوتن لە پلەیەکی بەرزی کۆمەڵدا بو.

لە ساڵی 1608 دا ئوستادێکی گەورە لە زانکۆی ئۆکسفۆرد، بە ناوی جۆن کەیڵ، بابەتێکی لە گۆڤارە رەسمییەکەی کۆمەڵەی شاهانەدا بڵاوکردەوە و خەڵاتی یەکەمی و پێشینەیی لە دایکبونی کالکیولەسی بە نیوتن بەخشی و بە ئاشکراش ئیشارەی بە پەیپەرەکەی لایبنز کرد کە دوەمینە و لایبنز خۆی تەنها هەندێک لە هێما و سیمبول و هاوکێشەکانی گۆڕیوە و هیچی تر. هەواڵەکە و توێژینەوەکەی جۆن کەیڵ ساڵ عەیامێکی خایاند بۆ ئەوەی بگاتە لای لایبنز و هاوڕێیانی. لایبنز بەمە زۆر توڕەبو، لە ساڵی 1711 دا نامەیەکی نوسی بۆ کۆمەڵەی شاهانە لە لەندەن و داوای لێکرد لەم بابەتە پەشیمان بێتەوە. کۆمەڵە، لە رۆژی 5 ی نیسانی 1711 دا کۆبوەوە، نامە پڕ توڕەیی و نیگەرانییەکەی لایبنز خوێندرایەوە، نیوتن خۆی حزوری هەبو. ئەم جۆش و خرۆشەی کەیڵی پێخۆش بو، ویستی سودی لێوەربگرێت و بۆ بەرژەوەندی خۆی بیخاتەگەڕ. جۆن کەیڵ، هە زو نامەی پۆزشی بە دڵی نیوتن نوسی، بەڵام لە راستیدا پۆزش نەبو، لە بری ئەوە هات و وردەکاری زیاتری خستەرو کە چۆن لایبنز لە رێگەی کۆڵینزەوە پەی بە دۆزینەوەکانی نیوتن بردوە و زۆر زو غەشیکردوە. بەمجۆرە ناکۆکی و جەنگی وشە هەڵگیرسایەوە، لە ئەوروپا و ئنگلتەرا گوتاری تۆمەت گۆڕینەوە لە بەرانبەر یەکتر بڵاوکرایەوە، هەر لایەک مەزنەکەی خۆی بە داهێنەری یەکەم لەقەڵەم دەدا و بەرانبەرەکەی بە دز هەژمارد دەکرد. ئەوەی سەیربو لەم جەنگەدا، دو پاڵەوانە مەزنەکە بەرانبەر یەکتر و بە فەرمی لە دژی یەکتر قسەیان نەدەکرد، بەڵکو وەک دەستی دو دەئاخاوتن و تۆمەتیان دەبەخشیەوە. بە رەسمی، لایبنز، گەورەیی نیوتنی باس دەکرد، بەڵام هاوڕێێانی خۆی خۆشکردبو کە بەرد بهاوێژن، نیوتنیش بە هەمان شێوە. یۆهان بێرنۆلێ، بوە نوێنەری لایبنز، کەچی لەگەڵ ئەمانەشدا بێرنۆلی جورئەتی نەبو لەسەر نامەکان ناو و ئیمزای خۆی بخاتەسەر، بەمجۆرە شوناسی خۆی پەنهان دەکرد.

لایبنز، ئەوەندەی تر توڕەبو، لە سەرەتای ساڵی 1712 دا وەڵام هاتەوە بۆ کۆمەڵە، دیسانەوە کۆمەڵە بە سەرۆکایەتی نیوتن کۆبوەوە. لە نامەکەدا لایبنز نوسی،’ ئەوەی میستەر کەیڵ نوسیویەتی هێرشە بۆ سەر دڵسۆزی من، بەڵام بە شیوەیەکی زۆر ئاشکراتر لەوەی پێشو.’

نیوتن بە حسێبی ئەوەی سەرۆکی کۆمەڵەی شاهانەبو، بریاریدا عادیلانە رەفتاربکات. لە ئاداری ساڵی 1712 دا، کۆمیتەیەکی تەلیسماوی پێکهێنا بۆ توێژینەوە لە پرسی پێشینەیی دۆزینەوەی کالکیولەس. گومانی تێدا نییە ئەوەی تۆزێک سەلیقەی هەبێت دەزانێت ئەم جۆرە لیژنە و کۆمیتانە مەهزەلەن. ئەنجامی توێژینەوە لە سەرەتای ساڵی داهاتودا دەرچو. خوێنەری خۆشەویست پێوست ناکات هیچ بیربکاتەوە کە کێ داهێنەر و براوە بێت. بەمجۆرە، نیوتن بوە داهێنەری سەرەکی و پێشینەیی کالکیولەس و لایبنزیش وێنەی دزی وەرگرت.. نیوتن، بە داخەوە، دوایی زۆر بێشەرمانە، بە هەمو شێوەیەک ئنکاری کرد کە دور یان نزیک دەسەڵاتی خۆی بەکارهێنابێت لە راپۆرتەکەدا.

بەرەی ماتماتیکناسانی ئەوروپا بێتاقەت بون. لایبنز، شعوری زۆر بریندار بو، شتێکی زۆر سەیربو کە کۆمەڵەیەک، ساڵانێکی دور لەوەبەر شەرەفی ئەندامێتی پێ بەخشیوە، ئێستا بەوجۆرە ناشیرین دەجوڵێتەوە. یۆهان بێرنۆلی زانی کە نیوتن سەرقاڵی پێداچونەوە و ئامادەباشییە بۆ چاپێکی نوێێ پرینکیپیا. لە چاپی کۆنەکەدا هەڵەیەک هەبو کە پەیوست بو بە داتاشراوی دوەمەوە و نیوتن هەڵەیەکی تەکنیکی تێدا کردبو، بێرنولی بەو هیوایە بو کە نیوتن ئەو هەلەیەی بەرچاونەکەوێت، ئەو کاتەش، بە خەیاڵی خۆی ئەم هەڵەیە دەبێت بە هۆی دەرخستنی نەزانی نیوتن لە پرسەکەدا. بەڵام یۆهان بێرنولی، برازایەکی ماتماتیکناسی هەبو بە نێوی نیکۆلاس بێرنۆلی (1687 – 1759)، سەفەرێکی کرد بۆ لەندەن و بە هۆی ماتماتیکناسی فەرەنسییەوە، ئەبراهام دو مۆڤیەر (1667 – 1754) وە نیوتنی ناسی. نیکۆلاس هیچ ئاگاداری ئەوە نەبو کە یۆهانی مامی نیەتێکی دزێوی هەیە و دەیەوێت ئەو هەڵەیە لە دژی نیوتن بەکاربهێنێت، هات و بە شێوەیەکی بەرائەت پرۆژەکەی مامی( یۆهانی) بۆ نیوتن شەرحکرد، بەمجۆرە نیازە خراپەکەی مامی هەڵوەشاندەوە. نیوتن بەمە زۆر دڵخۆش بو، سوپاسی هەم مام و هەم برازای کرد، تەنانەت وەک شەرەفێک و رێزێک بۆ یۆهان بێرنۆلی، هەڵیبژارد و کردی بە ئەندامی کۆمەڵەی شاهانە. نیوتن هەڵە تەکنیکییەکە یان بە زمانێکی تر بڵێێن شەبەقەکەی پرینکیپیای راستکردەوە و لە چاپە نوێکەدا، کە بە ئنگلیزی و زمانێکی پەخشانی بو هەڵەکە چیتر نەما. دوایی، لە ساڵی 1713 دا، بابەتێک بە بێ ناو و بە بێ ئیمزا، تەنانەت ناوی شار و ناوی چاپخانەکەشی لەسەر نەبو، بڵاوبوەوە، باسی لە هەڵەی نێو کتێبەکەی نیوتن دەکرد و ئیشارەیدا بەوەی کە میتۆدی وروژمی (نیوتن بە کالکیولەسی دەگوت وروژم) نیوتن لاساییەکی کالکیولەسی لایبنزە. لەم گوتارەوە، کە کەس خۆی نەکردە خاوەنی، نیوتن بۆی دەرکەوت یۆهان بێرنۆلی نیەتی پیس بوە و داوێکی بۆ حازرکردبو. ریپۆرتە تەلیسماوییە بێ ناوەکەی(بێرنولی و ….لایبنز) گوتارێک بو لە دژی ئەنجامی کۆمیتەکەی نیوتن لە کۆمەڵەی شاهانە.

بە داخەوە ئەو کاتەی نیوتن لە ژیانێکی شاهانەدا دەژیا، لایبنز لە کۆشکی هانوڤەر، وەک مێژونوس کاری دەکرد، موچەیەکی زۆر کەمی هەبو، جگە لەوەی مۆڵەتی نەبو بە هیچ جۆرێک لە زانکۆکاندا پۆستی ئەکادیمی وەربگرێت، ئەمە لە کاتێکدا کە دەیان بەهرەی خودایی هەبو. دواجار ویستی کۆچ بکات بۆ ئنگلتەرە. تەنانەت یەکێک لە قوتابییەکانی، شازادە کاریۆلان، کە کچی پادشا جۆرج بو، دوای چەند گەشتێک بۆ لەندەن و سەردانی کۆمەڵەی شاهانە و دانیشتن و گفتوگۆ لەگەڵ نیوتندا، بە ئاشکرا بو بە نیوتنی و پشتیکردە لایبنز. بەمجۆرە لایبنز کەسێکی بێکەس بو.

جەنگ نەوەستا، دواجار لە موناسەبەیەکدا، لایبنز ئیعترافی کردبو کە هەندێک لە بەرهەماکانی نیوتنی لە سەفەرەکەی بۆ لەندەن، لە ساڵی 1676دا، بەرچاوکەوتوە. لای نیوتن، لایبنز مەبەستی پەیپەری ”شیکاری’ یەکەی بوە. نیوتن بەر لەوەی خۆی ئامادە بکات بۆ وەڵامدانەوە، لە ناکاو، لە 4 ی نۆڤەمبەری ساڵی 1716 دا، رەقیبە هاوچەرخەکەی، پیاوە هەرە مەزنەکەی ئەڵمانیا و فەیلەسوفی گەروەی ئەوروپا و دیپلۆماتی رۆژگاری خۆی، لایبنز بۆ یەکجارەکی و ئەبەدییەت چاوانی لێکنا. لە پرسەکەیدا تەنها خزمەتکارەکەی حازربو، دەسەڵات تەواو فەرامۆشی کردبو. دوای چەند ساڵێک، نیوتن وازی لە لایبنزی ژێرخاک هەر نەهێنا، هات و دەستکاری ئەنجامی راپۆرتەکەی کرد و ئەمەی بۆ زیادکرد،’ داهێنەری دوەم حسێبی هیچی بۆ ناکرێت.’

بە مەرگی لایبنز جەنگ خامۆش بو، بەڵام ماتماتیکناسانی ئەوروپا هەرگیز کۆڵیان نەدا و لایبنزیان بە داهێنەری یەکەم حسابکرد، ئنگلیزەکانیش وەک سەربازێکی دڵسۆزی نیوتن شەڕیان دەکرد. زۆربەی هەرە زۆری پسپۆڕان لە رۆژگاری ئەمڕۆدا، کۆکن لەسەر ئەوەی هەردو پیاوە مەزن و هەرە گەورەکەی سەدەی هەڤدە داهێنەری کالکیولەس بون، بەڵام هەر کەسەیان بە شێوەیەکی سەربەخۆ لەوی تر. نیوتن یەکەم بوە کە ئەم لقە تۆکمەیەی ماتماتیکی دۆزیوەتەوە، لایبنزیش یەکەم کەس بو کە بڵاوی کردوەتەوە، بەڵام هێما و سیمبولە ماتماتیکییەکانی لایبنز بون بە ئامرازەکانی کالکیولەس و دواجار ماتماتیکناسان لە سەرتاپای دونیا تەبەننایان کرد و هەتا ئێستاش هەر ئەوانە لە قوتابخانەکان دەخوێندرێن. لە راستیدا هەرچەندە جەنگ بە بێدەنگی بەردەوام بو، بەڵام لە بە ئاشکرا ئنگلیزەکان وەک لایەنی دۆڕاو هاتنەدەرەوە.

جەنگی کالکیولەس و سێبەری گەورەیی نیوتن کاریگەری نێگەتیڤی کردە سەر گەشەکردنی ماتماتیک لە وڵاتی ئنگلترە، ئەو فەخر و فەخامەتەی ئنگلیزەکان بۆ نیوتن هەیانبو بو بە هۆی خاوکردنەوەی رۆشنگەری ماتماتیک.

لە دوای دادگایی و مەرگی گالیلۆ و کپکردنی دەنگی ئازادانەی زانست، شۆڕسی بیرکردنەوەی زانستی و ماتماتیکی بارگەی لە ئیتاڵیاوە گواستەوە بۆ ئنگلتەرە و لەوێ یەکێک لە کۆڵەکە هەرە گەورەکانی مێژوی بەشەرییەت، ئیسحاق نیوتن، لە بەردەم زانستدا ئەرکی خۆی بە شێوەیەکی سەرکەوتوانە ئەنجامدا، ئێستاش دوای مەرگی نیوتن، لە ساڵی 1727دا و لە خۆبایی بونی ئنگلیزەکان لە سایەی گەورەیی نیوتندا، ناوەندی شۆڕسی زانستی بە ئاراستەی ئەوروپا دیسانەوە خۆی کۆکردەوە و هەنگاوی هەڵگرت. لە دوی نیوتن چیتر بازدان و دۆزینەوەی زانستی مەزن سەریان هەڵنەدا.

سەرچاوەکان:

  1. Isaac Newton: The Last Sorcerer, White, Michael. Paperback. Publisher: Fourth Estate; New Edition (1998).
  2. Isaac Newton. Gleick, James. Paperback Publisher: Harper Perennial; New Edition (2004)
  3. Mathematical Sorcery: Revealing the Secrets of Numbers. Clawson, Calvin. Paperback Publisher: Basic Books (2001)
  4. Isaac Newton And the Scientific Revolution. Christianson, Gale E. Paperback Publisher: Oxford Portraits in Science (1996).
  5. Seventeen Equations that Changed the World. Stewart, Ian. Publisher: Profile Books; Main Edition (2012).
  6. Mathematical Universe C.: An Alphabetical Journey through the Great Proofs, Problems and Personalities. Dunham, Publisher: John Wiley & Sons; First Printing edition (1994).