سەلماندنی ئاینشتاین کە راست بوو!

ئیان مۆریسۆن. شوباتی 2008.
وەرگێران: شێرکۆ ڕەشید قادر

ئەم موحازەرەیە هەوڵدەدات ئەو هەستە لای ئنسان دروست بکات کە چۆن تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاین، لە نەوەد ساڵی رابڕدودا، لە هەمبەر هەمو تەجروبە تێڕامانەکانەوە وەک پایەیەکی تۆکمە و پتەو وەستاوە.

تیوری تایبەتی نسبییەتی
ئاینشتاین دەڵێت کە هیچ خێراییەک ناگاتە خێرایی ڕوناکی (3
x 10^5 km/s ). لەوانەیە تاقیکردنەوەیەک، وەک ئەوەی پێێ
دەگوترێت تەجروبەی خەیاڵبافی یان خەیاڵی، یارمەتیمان بدات بۆ زیاتر رونکردنەوەی
دیاردەکە. خۆ ئەگەر ئەمە مەسەلەکە بێت، ئەوا یاسای کێشکردنی نیوتن تەواو راست
نابێت. گریمان خۆر لە پڕ لە کار کەوت و هیچ وزەی تێدا نەما و کوژایەوە، ئەوا لە
سایەی تیوری کێشکردنی نیوتندا، زەوی لە ساتەوەختێکدا لە پێگەی خۆیدا نامێنێت و
بەرەو ئاراستەیەک هەڵدێت. بەڵام ئاینشتاین سەیریکرد شتەکە بەوجۆرە نییە، ئێمە لەسەر
عەرد نەک هەر نەمانی خۆرەکە دەبینین، بەڵکو کاریگەرییەکەی هەشت خولەک و نیوی
پێدەچێت تا دەگاتە لای ئێمە، چونکە روناکی خۆر ئەو زەمەنەی پێدەچێت تا دەگاتە سەر
عەرد، هەر بە هەمان شێوە، عەرد بۆ هەشت خولەک و نیوی تر لە ژێر کاریگەری هێزی
کێشکردندا دەبێت. ئنجا دوای ئەم زەمەنە خۆر بە یەکجارەکی لە چاو ئاوادەبێت، عەردیش
سەرشێتانە دەفڕێت و سەرگەردان دەبێت. بەمجۆرە، بۆمان دەردەکەوێت، هەرچی زانیارییەک
هەیە دەربارەی کێشکردن کە دەگوازرێتەوە بە خێرایی روناکی دەبێت. واتە پێویستە شتێک
بە فەزادا پەخش بێت بۆ ئەوەی زانیاری دەربارەی گۆڕان سەبارەت بە کایەی کێشكردن
بگوازرێتەوە. ئاینشتاین، بەمجۆرە بونی شەپۆلی کێشکردنی[1] کردە فەرزییەیەک کە
ئەم جۆرە زانیارییە دەگوازێتەوە. هەر وەک دوایی باسی دەکەین، هەبونی ئەم جۆرە
شەپۆلی کێشکردنە بە شێوەیەکی ناراستەخۆ پیشان دراوە و پێدەچێت کە زوتریش بەڵگەی
راستەوخۆ دەستەبەر بکرێت.

لە سالی ١٩١٥ دا ئاینشتاین تیوری گشتی[2] نسبی بڵاوکردەوە، ئەو تیورییەی لە بنەڕەتدا پەیوەستە بە پرسی تیوری کێشکردن. هەمو مادەیەک لە گەردوندا چوار دوری یان ڕەهەندی هەیە، ڕەهەندی فەزا کە ئەمیان بۆ خۆی سێ دوری، واتە درێژی، پانی و بەرزی لە خۆدەگرێت و پاشانیش ڕەهەندی چوارەم کە بریتییە لە زەمەن. بۆ ئاسانکاری زانایان زاراوەی فەزا – زەمەن بەکاردەهێنن. تیوری نسبی گشتی ئاینشتاین پێشبینی ئەوە دەکات کە ئەگەر بێتو، لە حاڵەتێکدا بارستایی بونی نەبێت، ئەوا فەزا سیمایەکی (تەخت)ی هەیە. ئەم جۆرە وەسفکردنە زیاتر بەسەر ڕویەکی دو ڕەهەندیدا دەسەپێت. بە واتایەکی تر ڕوناکی بە ڕاستە هێل دەگوزەرێت، واتە دو تیشکی ڕوناکی کە لە سەرەتاوە تەریبن، هەر بە تەریبی دەڕۆن و هەرگیز یەکتر نابڕن. خۆ ئەگەر لە فەزایەکی ڕو تەختدا سێگۆشەیەک بهێنینە بەرچاوی خۆمان، ئەوا کۆی گۆشەکانی ناوەوەی دەکاتە 180 پلە. لەم جۆرە سیستەمانەدا، کە بە سیستەمی فەرمی ناودەبرێن، لە ماتماتیکی تەقلیدیدا، جیومەتری ئەکلیدسی ڕاستە و ناتوانرێت ڕەت بکرێتەوە و لە ڕوی مێژوییشەوە بە جیومەتری ئەکلیدسی دەناسرێت. پێویستە ئەو ڕاستییەش بڵێین کە لە جیومەتری ئەقلیدسیدا چەمانەوە بڕەکەی سفرە.

خۆ ئەگەر ئێستا بارستاییەک
بخەینە دوتوێی هاوکێشەکەمانەوە، واتە لە فەزایەکدا کە سیستەمەکە ئەکلیدسییە، ئەوا ئەو
فەزایەی ڕویەکی تەختی هەبو دەبێت بە ڕویەکی چەماوەیی پۆزەتیڤی. خۆ ئەگەر دو هێڵی
ڕوناکی لە سەرەتادا تەریب بن ئەوا دوایی یەکدەگرن و دەبن بە یەک هێڵ، پاشان کۆی
گۆشەکانی سیگۆشەیەک لە ڕویەکی ئاوا چەماوەدا لە 180 پلە کەمتر دەبێت. نمونەیەکی
سادە و ساکار بۆ ئەم جۆرە فەزایە بریتییە لە تەبەقێک لاستیکی کشاو. ئەگەر بارستاییەکی
قورس بخەینە سەری ئەوا بەرەو ناوەوە دەچەمێتەوە و خۆ ئەگەر هەڵماتێک خل بکەینەوە
بە ناویدا، ئەوا لە جوڵەکەیدا ڕەوتێکی چەماوەیی لەخۆدەگرێت. بە هەمان شێوە، ئەو
فەزایەی کە دەوری خۆری داوە، سیمای چەماوەیەکی پۆزەتیڤی هەیە و عەردیش لە فەزای
چەماوەدا وەدوی ڕەوتی سروشتی خۆی دەکەوێت – هیچ هێزێک کارناکاتە سەری. 

ئەگەر
لە جیهانێکی گۆییدا بژین و دانیشتوانەکەی تەواو باوەڕیان بەوە بێت و دڵنیابن ڕوەکە
تەختە. بۆ نمونە و با بڵێین لە دەڤەری نزیک قوتبی باکور دەژین، لەم ناوچەیە، ڕوی
سەر عەرد بە تەواوی سافە و هیچ هێزێکی لێکخشاندن بونی نییە. دانیشتوانەکەی حەوامە(
هۆکارێکی گواستنەوەیە وەک بەلەم وایە و بنەکەی سافە) وەک هۆکاری گواستنەوە
بەکاردەهێنن، چونکە بنەکەی ساف و لوسە، هیچ جۆرە لێکخشانێک لەگەڵ روی عەردا دروست
ناکات و بە ئاسانی لە قوتبەکان دێت و دەچێت. ئەگەر دو حەوامە بهێنین، دوری
نیوانیان 10 کیلۆمەتر بێت و هەر یەکەشێان هەمان دورییان لە قوتبەکانەوە هەبێت.
ئنجا ئەم دو حەوامەیە لە هەمان ساتەوەختدا لەسەر بەفرەکە و بە ئاراستەی باکور
لێدەخورن، هەردوکیان لەسەر هێڵی تەریبن و هەمان رەوتیان هەیە. پاشان چونکە رێگە و
روەکەیان تەختە، ئەوا هەردولا چاوەڕوان دەکەن هەر هەمان دورییان لە یەکترەوە
هەبێت. بەڵام کاتێک هەردوک دەگەنە قوتبی باکور، لە پڕ هەردولا تەواو سەرسام دەبن
کاتێک سەیردەکەن بەیەکدا دەدەن. جا بۆ ئەوەی لەسەر باوەڕەکەی خۆیان بمێننەوە کە
دونیاکەیان تەختە ئەوا ئیمان بە هێزێک دەکەن، لەوانەیە ئەم هێزە ناوبنێن
”کێشکردن”، هەر ئەم هێزەش (لای ئەوان) بوە بە هۆی پێکدادانی هەردوک حەوامەکە.
هەر بە هەمان شێوە، خۆشمان پەنادەبەینە بەر هێزی کێشکردن بۆ تەفسیرکردنی ئەوەی
سەرنجی دەدەین و (بە هەڵە) دەڵێین فەزای سێ رەهەندی لە نزیک بارستاییەک تەختە، نەک
چەماوە.

کێشکردن هێزێكە خۆمان دەیخوڵقێنین بۆ تەفسیرکردنی ئەو دیاردانەی رودەدەن و خۆمان تۆماریان دەکەین ( وەکو چۆن هەسارەکان بە دەوری خۆردا دەسوڕێنەوە) بەو باوەڕەی کە فەزا تەختە، ئەمە لە کاتێکدا و هەر بە هەقیقەت نەک هەر تەخت نییە، بەڵکو پۆزەتیڤانە چەماوەیە.

یەکەم
تاقیکردنەوەی تیورییەکەی ئاینشتاین بریتی بو لە راڤەکردنی بەسەر رەوتی هەسارەی
زاوە (میرکۆری)دا. هەروەک چۆن یاسای یەکەمی کێپلەر لەمەر جوڵەی هەسارەکان پێمان
دەڵێت کە رەوتی سوڕانەوەی هەسارەی زاوە پێویستە فۆرمێکی هێلکەیی لەخۆبگرێت و خۆریش
دەکەوێتە جەمسەرێکی یەکێک لە فۆکەسەکانەوە. نزیکترین نوقتە کە هەسارەکە لە خۆر
نزیک دەبێتەوە پێی دەگوترێت پێریهێلیۆن و ئەگەر لە فەزادا هیچ هەسارەیەکی تر بونی
نەبێت خۆریش گۆیی بێت ئەوا بە جێگیری دەمێنێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، جەمسەر–تەختی oblateness خۆر و ئەو پشێوییەی بە هۆی هەسارەکانی ترەوە دوچاری دەبێت دەبێت
بە هۆی پێشكەوتنی رەوتەکەی – تەسەوری کڵێشەیەک بکە بە هۆی هەناسە-پێوێکەوە spirograph بەرهەم دێت. تێڕامانی ورد دەریخستوە کە بەهای تێڕامانی ئەم
پێشکەوتنە 5599.7
کەوانە چرکەیە لە سەدەیەکدا، کە ئەمەش لەگەڵ تیورییەکەی نیوتندا بە  بڕێ 43.0
  کەوانە چرکە لە سەدا ناتەبایە. دوای واریکردنی
تیورییەکەی ئاینشتاین وەک دەرەنجامێک رادەیەکی راستکردنەوە پێشکەشکرا کە بڕەکەی 42.98 ( 0.04 کەم یان زۆر) – تەواو ئەوەی پێویست بو بۆ لابردنی دیاردە
نائاسییەکە.

دوایی
دەرکەوت کە دەکرێت تیورییەکەی ئاینشتاین بخرێتە بواری تاقیکردنەوەوە، ئەویش لە
رێگای رامان لە ئەستێرەکان کاتێک لە خۆر نزیک دەبنەوە. تیوری ئاینشتاین پێشبینی
ئەوە دەکات کە مەوقیعی ئەستێرە هەرە نزیکەکان بە بڕی کەوانەیی  1.7 لادانییان بەسەردا دێت، یاخود بەم بڕە
کەوانەییە لادەدەن. پێویستە ئیشارە بدەین بەوەی نیوتنیش ( هەرچەندە بۆ مەبەستی
جیاوازبوە) هەمان شتی پێشبینی کردوە کە شەپۆلی روناکی کاتێک بە لای خۆردا
گوزەردەکات لاری تێدەکەوێت، بەڵام کاریگەری ئەوەی ئاینشتاین دەگەڕیتەوە بۆ پشێوی
لە فەزا – زەمەندا و جگە لەوەی ئەو بڕەی لە تیورییەکەی ئاینشتایندا هەیە دو
ئەوەندەی ئەوەیە کە لە تیورییەکەی نیوتندا بەدی دەکرێت.

ئنسان
تەنها لەو کاتانەدا دەتوانێت مەوقیعی ئەستێرەکان لە نزیک خۆرەوە بپێویت کە خۆر خۆی
دەچێتە قۆناغی خۆرگیرانی تەواوەوە. بەمجۆرە، دوای بڵاوبونەوەی تیورییەکەی
ئاینشتاین، دەبینین هەردوک خۆرگیرانی ساڵانی 1919 و 1922 رۆڵێکی بەرچاویان گێرا لە
مێژوی زانستدا. بە شێوەیەکی جەوهەری، پلانەکە زۆر سادەبو. بەر لە خۆرگیران، چەند
وێنەیەکی ئاسمان بگرە، پاشان لە ساتەوەختی خۆرگیرانی تەواودا هەمان وێنەی ئاسمان
بگرە، تەنها ئەوکاتەی ئەستێرەکان لە نزیک مەوقیعی خۆرەوە دەبینرێن، ئنجا مەوقیعی
ئەستێرەکان لە هەردو حاڵەتەکەدا بەراوردبکە.

سێر
ئارتەر ئێدینتن[3] ( 1882 – 1944) رابەری ئەو
دو گروپەی کرد کە خۆیان تەرخانکرد بۆ توێژینەوە لە پرسی چەمانەوەی روناکی ئەو
ئەستێرانەی لە کاتی خۆرگیراندا بە لای خۆردا رەتدەبن. گروپی یەکەم گەشتیان کرد بۆ
دورگەی پرینسپێ، لە  دەریای ئەتلانتی، ئەو
کاتە بەشێک بو لە کۆڵۆنی پورتوگال، لە کاتێکدا، بۆ هەمان مەبەست، گروپی دوەم
رەوانەی دەڤەری سۆبرال، لە بەرازیل کرا بۆ ئەوەی لە کاتی خۆرگیرانەکەدا وێنەی
دەڤەرەکانی نزیک خۆر بگیرێت و دواییش وێنەکان بخرێنە ژێر لێکۆڵینەوە. خۆشبەختانە،
لە ساتەوەختی خۆرگیرانی تەواودا، خۆر خۆی دەچێتە بەردەم کۆمەڵە ئەستێرە هێشوی
هایدس  Hyades ، بەمجۆرە کایەیەکی چڕی ئەستێرەیی حزوری دەبێت و ئنسان دەتوانێت
بە ئاسانی پێوانەکانی خۆی ئەنجام بدات. پاشان ئەم پێوانانە بۆ هەر ئەستێرەیەک
دەگریت لە کایەکەدا لەگەڵ ئەو پێوانەدا بەراورد دەکرێت کە پێش خۆرگیرانەکە
ئەنجامدراوە، ئەمەش لە رێگای وێنەگرتنی وردەوە کارەکە مەیسەر دەبێت. ئەو
تەلەسکۆپانەی لەم پرۆژەیەدا بەکاردێن دەستی بون (واتە مانوێڵ بون و بە دەست
هەڵدەگیران و ئیش پێدەکران)، ئەمەش وردەکاری کارەکەی سنوردارکردبو. وێنەکانیش
پێویست بو لە شەواندا بگیرێن، بێگومان هەواکەی زۆر لە هی رۆژ ساردتربو. تەنانەت
ئەگەر ئەم گرفتانەش پەراوێز بخەین، ئەوە تاقیکردنەوەکان هەروا ئەرکێکی ئاسان نەبون.
ئەو لادانە چەمانەوەییەی کە بڕەکەی  1.6 کەوانە
چرکەیە[4]
پێویستە بەراورد بکرێت لەگەڵ قەبارەی نمونەیی وێنەی ئەو ئەستێرەیەی لە عەردەوە
سەرنجمانداوە( هۆی ئەمەش دەگەڕیتەوە بۆ پشێوی لەو فشارە یاخود پاڵەپەستۆیەی بەدی
دەکرێت) کە بڕەکەی 1 بۆ 2 کەوانە چرکەیە.

ئەنجام
و داتای تێڕامانەکان لە رۆژگاری خۆیاندا بە تەواوی مایەی رەزامەندی نەبون[5].
ئەو تەلەسکۆپانەی بۆ ئەم مەبەستە خرانەگەڕ لە دەڤەری پرینسیپێ 16 تەبەقیان
لەخۆدەگرت، بەڵام ئەو شەوانە پەڵە هەور لە دەڤەرەکە هەبون، ئەمەش بو بە هۆی
کەمکردنەوە و دابەزینی بڕی کواڵەتی و جۆری تەبەقەکان. دو لە تەبەقەکان، کە هی
پرینسیپێ بون، سەرباری ئەوەی لە باری جۆرییەوە باش نەبون، ئەوەیان خستەرو کە
تێکڕای بڕی لادانی روناکییەکە  1.6 کەوانە
چرکە بون. لە ناوچەی سۆربالی بەرازیلیش، دو تەلەسکۆپ هەبون، هەرچەندە وەزعیان زۆر
باش بو، بەڵام بە هۆی گۆڕانی پلەی گەرما و کەشەوە وێنەی ئەستێرەکان زۆر ساف و رون
نەبون. بەمجۆرە زەحمەت بو ئنسان بتوانێت پێوانێکی ورد دەستەبەر بکات، ئەوەی
بەرهەمهات بریتی بو لە 0.93 کەوانە چرکە، ئەویش بە نزیکەیی. ئامرێکی تری 10
سەنتیمەتری، هەرچۆنێک بو، توانی 8 تەبەقی فۆتۆگرافی رون بەرهەم بهێنێت، ئەمەش
تێکڕای لادانەکەی بریتی بو لە 1.98 (0.12 ±) کەوانە چرکە. خۆ ئەگەر هەر هەمو
داتاکان بخەینە سەر یەک، ئەوا ئەنجامەکان نابنە مایەی رەزامەندی و قایلبونی
لایەنەکان، بەڵام ئێدینتن، دوای پێشکەشکردنی تۆزێک بەهانە، ئەنجامەکانی تەلەسکۆپە
گەورەکەی سۆبرالی پەراوێزخست و بەهایەکی زیاتری خستە سەر ئەوانەی پرینسیپێ( کە خۆی
تۆماری کردبون). لە تشرینی دوەمی 1919 دا، ئێسینت، کە هەر خۆی سەرۆکی کۆمەڵەی
شاهانە بو، لە کۆڕێکی زانستی زۆر گەورە و فراواندا سەرکەوتنی پرۆژە و گەشتەکەیان
راگەیاند و شتەکەش وەک بەڵگەیەکی تۆکمە بۆ راستی و دروستی تیوریی گشتی نسبییەتی ئاینشتاین
بڵاوبوەوە. بەمجۆرە لە شەو و رۆژێکدا ئاینشتاین بو بە بەناوبانگترین زانا و
کەسایەتی گۆی زەوی. لە کاتی خۆیدا، چەندین زانا، هەستیانکرد کە هۆکاری زۆر ماقوڵ
لە ئارادا هەبون کە بە چاوی گومانەوە لەو تێڕامانانە بڕوانن کە توانستی سەلماندنی
تیورییەکەی ئاینشتاینیان بە وردی هەبێت.

لە ساڵی 1922، گروپێکی تر
لە ”بنکەی فەزایی لیک”وە ئامادەکرا و گەشتێکی تر رێکخرا، سەرۆکی ئەمجارە ویلیام
کامبێڵ بو. کاتێک خۆرگیرانی تەواو رویدا، گروپەکە کەوتە سەرنجدان و تۆمارکردنی
داتاکان. ئەمجارە بە وردی لادانی ئەستێرەییان تۆمارکرد و بڕەکەی  1.72 (±0.11٠) کەوانە چرکە بو.
کامبێڵ وەها بیریکردەوە کە تیورییەکەی ئاینشتاین هەڵەیە، بەڵام کاتێک تەجروبەکەی
بە تەواوی پێچەوانەی بیروڕاکەی سەلماند، یەکسەر دانی بە هەڵەکەی خۆیدا نا و دواییش
پشتگیری خۆی بۆ تیوری نسبیەتی ئاینشتاین راگەیاند.

ئەگەر بارستایی خۆر
توانستی دروستکردنی لادانێکی بچکۆلەی لە مەوقیعی تەنێکی دوردا هەبێت، ئەوا بە
هەمان شێوە بارستایی گالاکسییەکیش هەمان شت ئەنجام دەدات. جارجار گالاکسییەک لە هێڵی
بەرچاو و دیاری تەنێکی دورترەوە نزیک دەبێتەوە. بارستایی گالاکسییەکە دەبێت بە هۆی
خوڵقاندنی پشێوییەک لە فەزای دەروبەر و ”هاوێزەی کێشکردن  Gravitaional
lens  ”
دروست دەکات. ئەم هاوێزەیە وێنەی جیاجیای تەنە دورەکە دروست دەکات، ئەم وێنانە بەندن
لەسەر مەوقیعی نسبی تەنەکە. جگە لەمەش ئەم هاوێزانە دەتوانن روناکییەکەیان یان
پەخشە رادیۆییەکەیان وەک چەماوە یان ئەڵقە بڵاوبکەنەوە – ئەمانە بە ئەڵقەکانی
ئاینشتاین ناودەبرێن. لە ساڵی 1977 دا، تێڕامانەکانی تەلەسکۆپی لۆڤێڵ لە جۆدرێل دو
کوەیزاری Quasar  دۆزییەوە کە مەوقیعەکانیان نزیک بو لە گالاکسییەوە.
کوەیزەرەکان سەرچاوەی رادیۆیی زۆر گەشی دورن و وەک ئەستێرە لەسەر تەبەقە
فۆتۆگرافییەکان بەرچاودەکەون – کەواتە ناوی تەواویان بریتییە لە ” تەنی کوازی
ئەستێرەیی ” کە بە مانای ” لە ئەستێرە دەچێت” دێت. بەلام ئێستا بە ”جوت کوایزەر
ناودەبرێن، هەر زوش دەرکەوت کە ئێمە دو سیمای یان دو وێنەی هەمان تەن دەبینین.
بەڵام جیاوازییەکی پەنهان هەیە، ئەویش ئەو رەوتەی لە فەزادا لە نێوان ئێمە و کوایزەردا
لە یەکێک لە وێنەکاندا هەیە زۆر درێژترە لەوی تر، ئەویش بە دورایی 417 رۆژ روناکی.
واتە، لە دو کاتی جیاوازدا دەیبینین – کە بە 417 رۆژی روناکی جیاکراونەتەوە.
بەمجۆرە کات و فەزا کارلێک دەکەن، هەر بۆیەش لە تیورییەکەی ئاینشتایندا شتێکی لێک
دانەبڕاون.

لەوانەیە ئنسان وەها
بیربکاتەوە و بپرسێت چۆن جیاوازی زەمەنی دەپێورێت. –
کوەیزەرەکان بریتین لە گالاکسی زەبەلاح و لە ناو جەرگەی
دڵیاندا ”چاڵە رەشێکی مەزن”یش هەیە. هەرچی وردەواڵە و مادەی تری ئەستێرەیی و
خاشاکی تر هەیە دەڕژێنە نێو چاڵە رەشەکەوە و دەبن بە سەرچاوەی وزە بۆ کوەیزەرەکان.
پاشان کە رێژەی بەکاربردنی مادە دەگۆڕێت و ئەو وزەیەش لە چاڵی رەشەوە پەخش دەبێت
دەگۆڕێت. دەرەنجامی ئەمەش بریتییە لە گۆڕانی شەوقەکە لەگەڵ زەمەندا. بۆ نمونە،
گریمان وێنەیەک وەربگرین، روناکی ئەم وێنەیە دورترین مەودای بڕیوە و دەبینین
قەبارەکەی لە سەدا دە زیادیکردوە. پاشان دەبینین وێنەکە، لە کاتێکدا کە
روناکییەکەی مەودایەکی کەمتری بڕیوە، کەچی هەر بە هەمان بڕ زیادیکردوە. بەمجۆرە کە
چەماوەی درەوشانەوەکانی دو وێنەکە بەراورد دەکەین، ئەوا کاتێک جیاوازی
زەمەنییان  417 رۆژبو، وێکچونێک بەدی
دەکەین.

لە ساڵانی شەستەکاندا ئیروین شاپیرۆ بۆی دەرکەوت کە رێگایەکی تر هەیە، زۆر بە قودرەتتر و وردترە بۆ تاقیکردنەوەی تیورییەکەی ئاینشتاین. شاپیرۆ، کە رابەری ئەسترۆنۆمی راداری بو لەو رۆژگارەدا، بۆی دەرکەوت ئەو زەمەنەی شەپۆلی راداری بۆ چون و گەڕانەوە بۆ هەسارەیەک پێێ دەچێت، کاتێک بە لای خۆردا گوزەردەکات ئەوا خۆر کاریگەری لەسەر هەیە. لە وێنەی (ئەلف) دا، رەوتێکی راستەوخۆ دەبینین کە شەپۆلی رادار دەچێت بۆ مارس و دێتەوە، لێرەدا ئەگەر حسابی ئەوە بکەین کە خۆر حزوری نییە و وەک دەرەنجامێکیش، فەزا تەختە. لە وێنەی (بێ)دا، رەوتەکە لەسەر دایەگرامەکە ئەوەمان نیشان دەدات کە بە هۆی چەمانەوەی فەزاوە، رادارەکە شەپۆلەکە دەنێرێت بەلای چەپدا و لاری نمایش دەکات و ناگاتە مارس. لە وێنەی (وێنەی c )، ئەو شەپۆلەی دەگاتە مارس دەردەکەوێت، رەوتەکە کەمێک بە لای راستی مەوقیعی راستەقینەیدا شکاوە، بە جۆرێک کە چەمانەوەی فەزا نزیک لە خۆرەوە بە ئاراستەی مارس دەیجوڵێنێت. سەداکە لە گەڕانەوەدا هەر هەمان رەوت دەگرێتەبەر. بەمجۆرە ترپەکە دەبێت رێگایەکی درێژتر بەرەو مارس و گەڕانەوە بگرێتەبەر، ئەمە لە کاتێکدا ئەگەر خۆر وجودی نەبێت ئەوا کاتێکی درێژتر دەخایەنێت. بەمجۆرە ترپەی رادارەکە تاقیکردنەوەی نایابی تیورییەکی ئاینشتاین دەسەلمێنێت.

گەلێک
تاقیکردنەوەی تر بە هۆی بەکارهێنانی ئامێرە زەمەنییەکەی شاپیرۆ ئەنجامدراوە، ئەویش
لە رێگای چاودێریکردن و سەیرکردنی ئەو ئیشارانەی لە کەشتییە ئاسمانییەکانەوە دێن
کاتێک لە خۆر نزیک دەبنەوە. لە ساڵی 1979 دا، لە ئامێری شاپیرۆدا جۆرە وردییەک
(کەرتێک لە هەزاردا) پێوانەکرا، ئەویش دوای تێڕامان لەو ئیشارانەی لە کەشتییە
ئاسمانییەکانی ڤایکین لە مارسەوە دەهاتن. لەم دواییانەشدا زانایانی ئیتالیا، دوای
بەکارهێنانی داتاکانی کەشتی ئاسمانی کاسینی، دوای ئەوەی گەشتەکەیان بۆ زوحەل
ئەنجامدا و ئەم داتایانەیان لە ساڵی 2002 دا بە ناسا بەخشی بۆ توێژینەوە و
تێڕامان. دوایی سەلماندیان کە تیوری گشتی نسبی ئاینشتاین راستە، ئەمە لە کاتێکدا
ئەنجامەکەی لەسەدا پەنجا باشتر بو لە هەمو پێوانەکانی لەوەبەر. لەو کاتەدا زەوی و
کەشتییە ئاسمانییەکە لە بەرامبەر خۆردا بون دوری نێوانیان یەک بلیۆن کیلۆمەتر
زیاتربو. زۆر بە وردی ئەو گۆڕانکارییە زەمەنییەیان پێوانەکرد لە گەشتە
دەورانییەکەیدا بڕی، ئەویش  کاتێک لە خۆر
نزیک بوەوە و بە لایدا تێپەڕی. لە بنکەی فەزایی گۆڵدستۆن لە کالیفۆنیا سیگناڵێک
نێردرا بۆ ئەو کەشتییەی زۆر دور لەولای خۆرەوە بو، لەوێش ئیشارەکەی قۆزتەوە و
گەڕایەوە بۆ بنکەی فەزایی گۆڵدستۆن. تەکنیکی نوێ توانای بەخشی بە کاریگەرییەکانی
ئەتمۆسفێری خۆر لەسەر سیگناڵەکە بسڕێتەوە و بەمەش توانیمان زەمەنی گەشتەکەمان بۆ
چون و هاتنەوە زۆر بە وردی دەست بکەوێت. تاقیکردنەوەکەی کاسینی تیورییەکەی
ئاینشتاین بە نسبیەتێکی وردی بیست بەش لە ملیۆنێک پشڕاست کردەوە.

هەرچەندە
GPS  بۆ مەبەستی تیورییەکانی ئاینشتاین نین، بەڵام لە
راستیدا وێنەیەکی جوانی ئەم تیورییانە نمایش دەکەن، خۆ ئەگەر ئەم تیورییانە لەبەر
چاو نەگرین و هیچ حسابێکیان بۆ نەکەین، ئەوا ئەم سیستەمی ( GPS جی پی ئێس)انە هیچ ئیش ناکەن. جی پی ئێسەکان لە بنەڕەتدا بە هۆی
ئیشارەتی تەوقیتکراوی وردەوە کاردەکەن کە لە بورجی ئەو سەتەلایتانەوە دێن بە دەوری
زەویدا دەسوڕێنەوە. کاتێک سەتەلایتەکان ئیشارە زەمەنییەکانیان دەنێرن،
مەوقیعەکەیان دەزانین و ئنجا لەسەر روی زەوی دەتوانین دورییەکانیان حساب بکەین،
پاشان مەوقعی ئەو شتە لەسەر روی زەوی دەزانین لە کوێدایە. ئیشارە زەمەنییەکان لەو
سەعاتە ئەتۆمییە هایدرۆجیننانەوە دێن کە لە هەمو سەتەلایتێکدا هەین. بە بەرزی
نزیکەی بیست و دو هەزار و دو سەد کیلۆمەتر و بە خێرایی چواردە هەزار کیلۆمەر لە
چرکەیەدا بە دەوری عەرددا دەسوڕێنەوە. هەردوک ئەم حاڵەتانە شتێکی نایابن. تیوری
تایبەتی نسبییەتی ئاینشتاین پێمان دەڵێت ئەگەر لە پێگەیەکی وەستاوەوە سەرنج لە
سەعاتێک بدەین لە حاڵەتی جوڵەدایە، ئەوا زەمەنەکە وا دێتە بەرچاو کە خاو دەروات.
وەک ئەنجامێک، ئەگەر مەیزەری هایدرۆجینییەکە[6]
وەها ورد تەوقیت کرا کە ئیشارەیەکی زەمەنی وردمان بداتێ، ئەوا وەها دێتە بەرچاو کە
لە کاتی سورانەوەیەکەیدا رۆژانە حەوت مایکرۆچرکە خاو دەڕوات. بەمجۆرە بۆ زاڵبون
بەسەر ئەم جیاوازییەدا، ئنسان دەتوانێت لەسەر روی زەوی سەعاتەکە لەسەر ئەو بنەمایە
پێش بخات کە لە کاتی سوڕانەوەیدا بە هەمان رێژەی پێویست تێپەڕدەبێت.

بەڵام
ئەمە تیوری گشتی نسبیەتی ئاینشتاین فەرامۆش دەکات. لە بەرزی 20200  کیلۆمەتردا بەهای تاودان، بە هۆی کێشکردنەوە، بە
بەراورد بەوەی سەر روی زەوی، بە رێژەی یەک لەسەر چوار کەم دەکات. سەعات لەو
مەوقیعانەدا کە کایەی هێزی کێشكردن تێێدا لاوازە خێراتر دەڕوات، ئەم کاریگەییەش
سەعاتەکە وا لێدەکات رۆژانە 33 مایکرۆچرکە خێراتر بڕوات. ئنجا بۆ ئەوەی بە رێکی و
راستی بروات و پێش نەکەوێت، ئەوا کاتێک لەسەر عەردین، پێویستە سەعاتەکە بە جۆرێک
تایم بکەین کە نزیکەی 28 مایکرۆچرکە خاوتر بڕوات.

پێشکەوتنێکی
گەورەی داهاتو لەمەڕ تاقیکردنەوەی تیورییەکەی ئاینشتاین تەریب بو لەگەڵ یەکەم
دۆزینەوەی ”پۆلساری دوانەیی” لە لایەن رەسڵ تەیلەر و جۆزێف هەڵسەوە لە ساڵی 1974
دا. وردبونەوە لە ژیانی پۆڵسارەکان دەروازەیەکە سەبارەت بە بناوان و خەسڵەتییان بە
شێوەیەکی نیزامی. لە دوا قۆناغەکانی ژیانیاندا، کارلێکی ناوکی لە کرۆکی ئەستێرە
زەبەڵاحەکاندا دەبێت بە هۆی کەڵەکە بونی توخمی ئاسن، ئەو توخمەی جێگیرترین ناوکی
هەیە. کاتێک کرۆکی هەمو بارستاییەکەی دەگۆڕێت بۆ ئاسن، کارلێکی ناوکی دەوەستێت و
کێشکردن بە ئاراستەی ناوەوە دەبێت بە هۆی هەرەسهێنانی کرۆکەکە. زۆربەی هەرە زۆری پرۆتۆنەکان
لەگەڵ ئەلکترۆنەکاندا کارلێک دەکەن و نیوترۆن پێکدەهێنن، سەرەنجامیش، کە تیرەی
کرۆکەکە دەگاتە نزیکەی بیست کیلۆمەتر، ‘فشاری پیسبونی نیوترۆن’ ناهێڵێت چیتر
ئەستێرەکە هەرەس بهێنێت. هیچ جێگای سەرسوڕمان نییە، ئەو تەنەی دروست دەبێت پێێ
دەگوترێت ئەستێرەی نیوترۆن. چڕییەکەی لە ئاسابەدەر بەرز و زۆرە – بارستایی یەک سانتیمەتر
سێجا دە ئەوەندەی چیای ئەڤریست گەورەترە – و کایەیەکی موگناتیسی زۆر بەهێزیشێ
هەیە، لەوانەیە شەش سەد تریلیۆن جار ئەوەندەی هێزی موگناتیزی زەوی بێت. ئەستێرەکە
و کرۆکەکەشی لە بناواندا زۆر بە خاوی دەسوڕێنەوە، بەڵام کە کرۆکەکە هەرەس دەهێنێت،
یاسای پاراستنی تەوژمی گۆشەیی دەبێت بە هۆی بەرزبونەوەی خێرایی سوڕانەوەی کرۆکی
ئەستێرەکە بە شێوەیەکی لە ئاسابەدەر، لەوانەیە، هەر لە سەرەتادا ئەم خێرایی
سوڕانەوەیە بگاتە دە جار لە چرکەیەکدا.

عادەتەن
جەمسەری کایەی موگناتیسی ئەستێرە نیوترۆنەکە بەرەو جەمسەری سوڕانەوەکەی
لاردەبێتەوە. ئەم کایە موگناتیسییانە کە دەسوڕێنەوە دەبن بە هۆی تاودانی تەنۆلکەکان،
ئەمانیش خۆیان دەبن بە هۆی سەرهەڵدانی تیشکی رادیۆیی، لە هەندێک حاڵەتدا تیشکی
ئێکسیشیان X-Ray
لەگەڵدایە. هەردو تیشکەکە، یەکێک لە جەمسەری موگناتیسی باکور و ئەوی تریش لە
جەمسەری موگناتیسی باشور، وەک چرای دەریا ئاسمان تەی دەکەن. خۆ ئەگەر یەکێک، یان
هەردوک لەم تیشکانە بە لای مەوقیعی زەویدا تێپەڕن، ئەوا تەلەسکۆپی رادیۆیی سەر
عەرد ترپەیەکی کورتی وزەیی  کەشف دەکات. بەمجۆرە
ئەم ئەستێرە نیوترۆنە تیشکدەرانە زۆر بە خێرایی ناوی پۆڵساریان بەسەردا بڕا. نمونەیەک
لەم جۆرە ئەستێرانە لە ساڵی 1967  لە لایەن
جۆسلین بێڵڵەوە دۆزرایەوە. ئەو تیشکە ( وزەییە) ی لە ئەستێرەی نیوترۆنی پۆڵسارەوە
پەخش دەبێت (وزەکە) لە سیستەمەکەوە هەڵدەمژێت و سوڕانەوەکەشی هێدی هێدی
خاودەبێتەوە. بەڵام، هەروەک خۆشت تەسەوری دەکەیت، وزەی سوڕانەوەییەکەی لە تەنێک کە
بارستاییەکەی 1.4ی بارستایی خۆرە بە رێژەی 10 خولانەوە لە چرکەیەدا دەخایەنێت، زۆر
گەورەیە، بەمجۆرە رێژەی خاوبونەوە زۆر هێواشە، هەر بۆیەش دەبینین پۆڵسارەکانیش
سەعاتی باش دروست دەکەن – کە وەک سەعاتی ناوکی وایە لەسەر عەرد. لە راستیدا کاتێک
یەکەم پۆڵسار دۆزرایەوە، سەرەتا کەس باوەڕی نەدەکرد کە دیاردەیەکی سروشتی لەوانە
ببێت بە هۆی سەرەهەڵدانی ئەم جۆرە ترپە زەمەنییە وردانە، تەنانەت گومانی ئەوەیان
لا دروستبو کە لەوانەیە ئیشارەیەک، هیمایەک بێت لە رەگەزێکی مەخلوقاتی سەیری فەزای
ترەوە دێت. یەکەمجار، ناوە نافەرمییەکەی بریتی بو لە LGM1
 پیاوی
سەوزی بچکۆلە ژمارە یەک ( Light Green Man).

پۆلسارەکان،
چونکە سەعاتی ئەوەندە وردن، بون بە ئامرازێکی بە نرخ بۆ تەجروبەکردنی تیورییەکەی
ئایشتاین. لە سیستەمی ‘پۆلساری دوانەیی’ دا، کە دوایی لە لایەن تەیلەر و هەڵسەوە
دۆزرانەوە، بارستاییەکەی 1.4 ئەوەندەی بارستایی خۆرە بە دەوری ئەستێرەیەکی تردا
دەسوڕێتەوە کە هەمان بارستایی هەیە. بەمجۆرە ئەمانە لە دو ئەستێرە پێکهاتون و بە
دەوری یەکتردا دەسوڕێنەوە. تیوری گشتی نسبییەت پێشبینی ئەوە دەکات کە سیستەمی لەم
جۆرە شەپۆلی کێشکردن پەخش دەکەن، شەپۆلێک کە بە بارتەقای گەردوندا و بە
خێرایی روناکی بڵاودەبێتەوە. هەرچەندە کەشفکەری ئەم جۆرە شەپۆلانە لە حاڵی حازردا
لە کاردان بۆ دۆزینەوەی ئەم شەپۆلانە( لە مانگی ئەیلولی 2015 دا ئەم شەپۆلانە دۆزرانەوە)، بەڵام شەپۆلەکان خۆیان زۆر لاوازن و
بە شیوەیەکی راستەوخۆ زەحمەتە کەشف بکرێن. لەگەڵ ئەوەشدا شەپۆلەکانی کێشکردن
ئەنجامێکی کاریگەر دروست دەکەن کە دەتوانرێت ئەم کاریگەرییە کەشف بکرێت. وەک
دەرەنجامی تیشکدانەوەی شەپۆلی کێشکردنەکەش، سیستەمە دوانەییەکە وزە بە فیڕۆدەدات،
ئنجا دو ئەستێرەکە هێدی هێدی بە شێوەی حەلزۆنی بە ئاراستەی یەکتر دەجوڵێن. ئەگەر
ئەو حەقیقەتە لەبەرچاو بگرین کە یەکێک لەم تەنانە پۆڵسار بێت، ئەوا ئەو دەرفەتەمان
پێ دەبەخشیت کە زۆر بە وردی رادەکانی (پارامیتەریەکانی) سوڕانەوەی سیستەمەکە دیاری
بکەین. هەمو تێرامانەکانی چل ساڵی ڕابڕودو، هەر لەو کاتەوە کە یەکەمجار
دۆزرانەوە،  ئەوە پیشان دەدەن کە دو تەنەکە
بە هێواشی و بە شێوەی حەلزۆنی لە یەکتر نزیک دەبنەوە، ئەمانە تەواو کۆک و تەریبە
لەگەڵ پێشبینییەکانی ئاینشتاین. تەیلەر و هەڵس ( Taylor
and Hulse)، هەردوکیان لە ساڵی 1993 دا، خەڵاتی
نۆبڵیان لە فیزیکدا وەرگرت، چونکە بەرهەمێکی نایابیان لەم بارەیەوە پێشکەشکردوە.

سیستەمێکی تری پۆلسار ئەوەیە کە هەردوک تەنەکە لە سیستەمەکەدا
پۆلسارن، ئەم سیستەمە بە ‘جوت پۆلسار ‘ ناودەبرین و هەتا ئێستا سەختترین تەجروبەی
لەمەڕ تیوری گشتی نسبی ئاینشتاین بەرهەمهێناوە. ئەم
سیستەمە لە ئامارێكدا دۆزرایەوە کە لە بنکەی تەلەسکۆپی پارکس، لە ئوسترالیا
ئەنجامدرا، ئەویش دوای ئەوەی شیکاری ئەو داتایانەی لە بنکەی فەزایی زانکۆی مانچستەرەوە
پێگەیشت. دوای بەکارهێنانی گەلێک سوپەر-کۆمپیوتەر بۆ شیکاری داتاکان، لە سالی 1903
دا جوت پۆلسارەکان دۆزرانەوە. ئەم سیستەمە لە پۆلسار پێکهاتوە، بارستایی
هەریەکەیان 1.25 و 1.34 ئەوەندەی بارستایی خۆرە و رێژەی سوڕانەوەشیان 2.8 چرکە و
23 میلی-چرکەیە. هەمو 23 سەعات جارێک بە 
تەوەری گەورە، کە لە تیرەی خۆر بچوکترە، بە دەوری یەکتریدا دەسوڕێنەوە. هەردو
ئەستێرە نیوترۆنییەکە بە خێرایی 0.01 ی خێرایی روناکی دەجوڵێن، هەر ئەمەشە وای
کردوە کە سیستەمەکە کاریگەرییەکانی تیوری گشتی نسبی تێێدا لە هەمو سیستەمێکی
زانراوی تر رون و ئاشکرابێت. ئا لەم ساتەدایە کە تیوری گشتی نسبییەت پێشبینی ئەوە
دەکات کە دو ئەستێرە نیوترۆنییەکە رۆژانە 7 ملیمەتر بە ئاراستەی یەکتر و بە
شێوەیەکی حەلزۆنی دەجوڵێن. ئەو تێڕامانانەی لەو رۆژگارە و لە سەرتاپای دونیادا
ئەنجامدراون، لە نێویاندا تەلەسکۆپی لۆڤێڵ لە کەناری چێدرلل لە مانچستەر، بە وردی
ئەوە دەردەخەن کە پێشبینییەکانی باسی دەکەن.

لە
راستیدا  دەکرێت پێنچ لە پێشبینییەکانی تیوری
گشتی نسبییەت لەم سیستەمە نایابەدا تەجروبە بکرێن. ئەوەیان کە ئاستێکی بەرزی
وردەکاری دەستەبەرکرد بریتی بو لە پێوانەکانی شاپیرۆ (کە دواکەوتنی شاپیرۆ Shapiro delay بەناوبانگە). خۆشەبەختانە، روتەختی  سوڕانەوەی دو پۆڵسارەکە لە کەناری ئێمەدان. بەمجۆرە،
کاتێک یەکێک لە دو پۆڵسارەکە لە دورترین مەودای ئێمەدایە، ئەوا ترپەکانی کە بە لای
ئەوی تردا دەگوزەرێت، لە رەوتەکەیدا لە تەلەسکۆپە رادیۆییەکانی ئێمە نزیک
دەبێتەوە. بەمجۆرە پیوستە رەوتێکی فەزای جەماوەیی زیاتر بە دەوری ئەستێرە نزیکەکەی
تردا ببڕن، ئەمەش دەبێت بە هۆی دواکەوتنیان بە بڕی 92 میللی–چرکە. پێوانی زەمەنی
ئەم دیاردە گرنگە بە رێژەی وردی 0.05 لە سەدا لەگەڵ تیوورییەکەدا کۆکە. بۆیە
دەبینین ئاینشتاین بە لایەنی کەمەوە لە سەدا 
99.95 راست بو.

وردە
وردە کە دو ئەستێرە نیوترۆنەکە لە یەکتر نزیک دەبنەوە، لە ئایندەدا و لە خاڵێکدا
یەکدەگرن بۆ پێکهێنانی ئەوەی لە رۆژگاری ئەمڕۆدا پێی دەگوترێت چاڵی رەش. دواجار کە
دەبن بە یەک شەپۆلی کێشکردن ”تسونامیی”دروست دەبێت . قوردرەتی پێشبینیکراوی ئەم
شەپۆلی کێشکردنە بەسە بۆ ئەوەی لە لایەن ئامێرەکانی کەشفکردنی شەپۆلی کێشکردنەوە،
کە لەسەر زەوی هەن، کەشف بکرێن. لە باکوری ئەمەریکان و دوانیش لە ئەوروپا و یابان
لەم ئامێرانە هەن.

ئەگەر
بمانەوێت ئەو رێگایە بزانین کە شەپۆلەکانی پێ کەشف دەکرێت ئەوا ئنسان دەتوانێت لەو
میتۆدە مومکینە بگات کە شەپۆلی تسومانی پێ کەشف دەکرێت کاتێک بە ئەقیانوسێکدا
دەپەڕێتەوە. با وا دابنێین لە ”تەجروبەیەکی خەیاڵبافیدا”، دو بەلەم یەک کیلۆمەتر
لە یەکترەوە دورن، سیستەمی لەیزەری بەکار دەهێنین بۆ پێوانی دوری نێوانیان. ئەگەر
شەپۆلی تسونامی یەکەمجار بگاتە یەکێکیان، کاتێک شەپۆلەکە بە ژێری بەلەمەکدا
تێپەڕدەبێت، ئەوا بەلەمەکە جوڵەیەکی بازنەیی ئەنجام دەدات، بەمجۆرە گۆڕانێکی
بچکۆلەی کاتی لە نێوان دوری هەر دو بەلەمەکەدا دێتە ئاراوە، ئەمەش بۆ خۆی لە لایەن
سیستەمی لەیزەرەکەوە کەشف دەکرێت. دوای مایەکی تر، ئیتر شەپۆلەکە دەگاتە بەلەمەکەی
تر و دیسانەوە لادانێک لە دورییەکانیاندا رودەدات. لێرەدا، بە هەرچ شێوەیەک بێت،
دەبێت تێبینی ئەوە بکەین کە شەپۆلی تسونامییەکە لە لاوە دێت و لە هەمان ساتدا
دەگاتە هەر دو بەلەمەکە کەشف نابێت ئەگەر گۆشەی نێوان جوڵەی بەلەمەکان و دورییە پێوەراوەکە
وەستاو بێت. بۆ زاڵبون بەسەر ئەم کۆسپەدا، ئنسان دەتوانێت سێ بەلەم بەکاربهێنێت بۆ
ئەوەی گۆشەیەکی وەستاو دروست بکەن و کاتێکیش لە هەر گۆشەیەکەوە شەپۆلەکە دەگاتە
بەلەمەکان کەشف دەکرێت.

ئەمە
بە تەواوی لە ئامرازەکانی کەشفکردنی شەپۆلەکانی کێشکردن دەچێت، ئەو ئامرازانەی بە
”لیگۆ LIGO[7]
” ناودەبرێن. لیگۆ ئامێرێک بەکار دەهێنێت کە بە ئینفۆمیتەری لەیزەر ناودەبرێت،
ئەمیش ئەو زەمەنە زۆر بە وردی دەپێوێت کە بۆ روناکی پێویستە لە نێوان دو ئاوێنەی
هەڵواسراوی بەرامبەر بە یەک گوزەربکات. دو ئاوێنەکە، ئەگەر دوری نێوانیان 4
کیلۆمەتر بێت، ئەوا قۆڵێکی ئامرازی ”ئینفێرۆمیتەر” پێکدەهێنێت و دو ئاوێنەی تریش
قۆڵی دوەم پێکدەهێنن کە ستونە لەسەر قۆڵی یەکەم و حەرفی ئێڵی( L ) ئنگلیزی دروست دەکەن. روناکی لەیزەر لە گۆشەیەکی حەرفی ئێڵەکەوە
خۆی دەکات بە نێو سیستەمەکەدا و تیشک کەرتکەرێک beam splitter روناکییەکە لە نێوان دو قۆڵەکەدا دەکاتە دو کەرتەوە. روناکی
لەیزەرەکە بە بەردەوامی لە نێوان دو ئاوێنەکەدا شەوق دەداتەوە و دێت و دەچێت بەر
لەوەی بگەڕێتەوە بۆ تیشک کەرتکەرەکە. ئنجا هەر لادانێک لە درێژی رەوتەکەدا روبدات
ئەوا بەوپەڕی وردی دەپێورێت. – جوڵەکە بە جۆرێک دەپێورێت کە ئەگەر یەک لە هەزاری
تیرەی پرۆتۆنێک بێت ئەوا دەپێورێت! بۆ بەدەسهێنانی ئەمئامانجە، ئاوێنەکان و ئەو
رەوتی روناکییەی لە نێوانیاندا هەیە لە شوێنێکدا کە گەورەترین سیستەمی بۆشاییان
هەیە، قەبارەکەی بە نزیکەیی دەگاتە سێ سەد هەزار پێ سێجا و هەتا فشارێک چۆڵکراوە
کە یەک لەسەر تریلیۆنی ئەتمۆسفیرێکە. سیستەمێکی بەرزی ورەکاری و لەرینەوەی جودا
پێویستە بۆ ئەوەی جۆرە بەرگێک بە دەوری ئاوێنە هەڵوواسراوەکاندا دروست بکات، ئەمە
ئەگەر بمانەوێت لەرینەوەی سروشتی بەهەم بهینن، وەک ئەو بومەلەرزانەی زەوی دروستیان
دەکات.

هەتا
رۆژگاری ئەمڕۆ، شەپۆلە کێشكردنەکان کەشف نەکراون. کەشفکەری شەپۆلە کێشکردنەکان
یەکگرتنی دو ئەستێرەی نیوترۆنی کەشف ناکەن چونکە ئەمانە وەها پێشبینی کراون کە
هەشتا و چوار ملیۆن ساڵی تر یەک دەگرن. لەگەڵ ئەوەشدا، ئێمە باوەڕمان وایە کە
سیستەمی دوانەیی وەها بونیان هەیە و روداوی لەم جۆرەش لە مەودای زەمەنی چەند ساڵی
داهاتودا و لەم گالاکسییەدا رودەدات – هەر بۆیە پێت دەڵێم سەیری فەزا بکە و چاوت
بکەرەوە. هەتا ساڵی 1915 هەستیاری سیستەمی لیگۆ زۆر پێش دەکەوێت و فراوان دەبێت و
لەوانەیە روداوی لەو جۆرە لە گەردونە دەڤەرییەکەی خۆماندا کەشف بکرێت – کەشفکردنی
راستەوخۆی شەپۆلی کێشکردن ئەوەندە دور نییە (بە راستی جوانی بۆچوە، ئەم شەپۆلانە
لە ئەیلولی 2015
کەشفکران –شێرکۆ).

هەرچۆنێک
بێت، هەرچەندە لێرەدا و لە ئێشتادا ئەوە دەخەینە رو کە تیوری ئاینشتاین راستە،
بەلام ئەمە هەمو داستانەکە نییە.

یەکێک
لە پرسە سەرسوڕهێنەکان لە فیزیکی تیوریدا و لە حاڵی حازر بریتییە لە هەوڵدان بۆ
هارمۆنی کردنی تیوری گشتی نسبییەت، ئەو تیورییەی وەسفی هێزی کێشکردن دەکات کە
بەسەر بونیاتێکی زۆر گەورەی گەردوندا واری دەکرێت.(وەکو ئەستێرەکان، هەسارەکان،
گالاکسییەکان.)، بەڵام میکانیکی کوانتەمی، کە وەسفی هێزە بنەڕەتییەکان دەکات کاتیک
لە رەهەندیکی زۆر وردی وەکو ئەتۆمەکاندا رەڤە دەکرین. هەندیک جار بیرورای بڵاو بە
جۆرێکە کە تیوری گشتی نسبی و میکانیکی کوانتەمی پێکەوە ناسازێن، بەڵام تیوری گشتی نسبی
دەکرێت ببەسترێتەوە بەو تەنۆلکە بێ- بارستاییەوە کە بە گراڤیتۆن Graviton ناودەبرێت. هەرچەندە بەڵگەی بونیان نییە، بەڵام تیورییە
چەندایەتتیەکانی مادە بونی ئەم تەنۆلکانە بە زەرورەت دەزانێت و وەک تەنۆلکەی تەتەر
یان پەیامبەر کاردەکەن، بە هەمان ئەو رێگایەی کە هێزە بنەڕەتییەکانی تر تەنۆلکەی
تەتەریان هەیە، زانیاری سەبارەت بە گۆڕانی دابەشبونی بارستایی دەگوازنەوە. بۆ
نمونە، فۆتۆنەکان تەتەری هێزی ئەلکترۆماگنێتیک و گلونەکانیش تەتەری هێزە
بەهێزەکانن( کە گروپی سێ کوارکی پێکەوە دەنوسێنن بۆ ئەوەی پرۆتۆن و نیوترۆن پێک بهێنن).

گراڤیتۆن
Graviton
توخمێکی بنەڕەتی فیزیکی تیوری هاوچەرخە و هیمەتێکی گەورەی بنکەی کۆڵایدەری
هایدرۆنی گەورەیە (Large Hadron Collider)،
کە گەورەترین تاودەری تەنۆلکەیە و ئەمساڵ کەوتوەتە کار، ئەرکی ئەوەیە بەڵگە
دەستەبەر بکات بۆ بونیان، هەرچەندە هەتا ئێشتاش هیچی نەدۆزیوەتەوە.

یەکێک لە گرفتەکان
ئەوەیە کە هێزی کێشکردن نزیکەی 39^10 ( دە و سی و نۆ سفر لە بەردەمیدا.) ئەوەندەی هێزە
کارەباییەکانی تر کە کۆنترۆڵی گەردونیان کردوە لاوازترە. لە هەقیقەتدا یەکێک لە
ئایدیاکان ئەوەیە کە هێزی کێشکردن لەوانەیە خاوەنی هێزێکی ناوەکی بێت، هەروەک
ئەوەی لە هێزەکانی تردا هەیە، بەڵام لاوازتر دەردەکەوێت، هۆکاری ئەوەش ئەوەیە کە
لە فەزایەکی رەهەندی بەرزدا خۆ نمایش دەکات. هەر ئەمەش کەناڵیکی لەگەڵ تیوریەکانی
ژێدا String Theories
دروستکرد چونکە لە هەقیقەتدا لەوانەیە یان بڵێین پێدەچێت کە بە هەموی یازدە رەهەند
لە ئارادا هەبن. شەش لەم رەهەندانە زۆر لولن و تەنۆلکە بنەڕەتییەکان پێک دەهێنن و
– بە ژێکان – ناودەبرێن. شێوازی لەرینەوەکەیان دەبێت بە هۆی دیاریکردنی جۆری
تەنۆلکەکە. چوار رەهەندی تریان ئەوانەن کە بە فەزا-زەمەن ناسراوە، بەمەش تەنها یەک
رەهەندی تر دەمێنێتەوە. هەندیک رایان وایە کە گراڤیتۆن دزە بکات و رەهەندە پەنهانەکە
بێت، هەر بۆیەش کێشکردن وا دەردەکەویت کە هیزێکی زۆر لاوازتربێت وەک ئەوەی لە
راستیدا هەیە.

هێشتا
زۆر ماوە بیزانین!

پەراوێزەکان


[1]  شەپۆلی کێشكردن چییە؟ شەپۆلێکە لە
کایەیەکی کێشكردندا پەخش دەبێت و هەڵگری وزەیەکە، ئەمەیش کاتێک بەرهەم دێت کە
تەنێکی لە ئاسابەدەر زەبەلاح خۆی تاودات و خێراییەکەی بەرزدەبێتەوە یان روبەڕوی
پشێوی دەبێتەوە. ئەم دیاردە سەیرە یەکەمجار لە تیوری گشتی نسبی ئاینشتایندا لە
ساڵی 1916
خۆی قوت کردەوە. هەندێک جار لە ئەنجامی یەکگرتنی دو چاڵی رەشەوە سەرهەڵدەدات.

[2]  تیوری گشتی نسبی راستە نەک تیوری نسبی گشتی.

[3]  ئارتەر ئێدینتن ( 1944-1882):
یەکێک لە کاراکتەر و کەسایەتییە گەورەکانی کۆسمۆلۆژیا لە بیستەکانی سەدەی
بیستەمدا. ئەم زانا گەورەیە، سەرباری ئەوەی لە نێوان وڵاتانی ئەوروپا جەنگی یەکەمی
جیهانی لە ئارادابو، توانی زۆر لە فەلەکناسانی ئەوروپی لە یەکتر نزیک بخاتەوە.
یەکەم کەس بو تیوری گشتی نسبییەتی ئاینشتاینی خستە بواری تاقیکردنەوەوە دو گەشتی
گەورە و تێروتەسەلی لە ساڵی 1919 دا رێکخست 
بۆ تێرامان و تۆمارکردنی چەند وێنەیەکی خۆرگیران لەو ساڵەدا بۆ ئەوەی
بیسەلمێنێت کاتێک روناکی ئەستێرەیەک بە لای خۆردا تێدەپەڕێ ئەوا لاردەبێتەوە، ئەمە
بۆ خۆی کرۆکی تیوری گشتی ئاینشتاینە. ئێدینتن کەسایەتییەکی ئاشتیخوازی دژ بە هەمو
جۆرە جەنگێک بو، ئەمە جگە لەوەی لە بیروباوەڕەکەیدا زۆریش کەللەڕەق بو. لە ساڵانی
جەنگدا سەرپێچی یاسای کرد و خزمەتی سەربازی رەتکردەوە، ئەمە کێشەی لەگەڵ دەسەڵاتدا
زۆر بۆ دروستکرد. یەکێک بو لەو تەنها سێ کەسەی جیهان کە مەنشوربون بەوەی لە تیوری
گشتی نسبییەت گەیشتون. لە کۆنفراسێکی رۆژنامەییدا، رۆژنامەنوسێک لێی پرسی،’ راستە
دەڵێن، جگە لە ئاینشتاین، تەنها تۆ و کەسێکی تر لە تیوری گشتی نسبییەت گەیشتون.’
ئێدینتن رادەمێنێت و بیردەکاتەوە. ئنجا رۆژنامەنوسەکە لێێ دەپرسێتەوە،’ بیر لە چی
دەکەیتەوە؟’ لە وەڵامدا ئێدینتن دەڵێت،’ بیر لەوە دەکەمەوە دەبێت کەسی سێێەم کێ
بێت!’. بۆیە دەبێت ئنسان بە رۆحێکی سادەوە لەم تیورییە بڕوانێت، چونکە هەر بە
راستی تێگەیشتن لێێ قورسە، خۆ زۆر لە زاناکان هەتا سەرەتای شەستەکانیش خۆیان لێ
لادەدا و لە زانکۆکانیش هانی توێژەرانیان دەدا توخنی هاوکێشەکانی نسبیەت نەکەون.
لە راستیدا هاوکێشە ماتماتیکییەکان، چونکە بە کالکیولەسی تێنسەر نوسراون زۆر
زەحمەتە ئنسان لێیان حاڵی بێت. ئێدینتن بە رابەری هەرە گەورەی ئەسترۆفیزیک لە
سەدەی بیست هەژمارد دەکرێت.

[4]  کەوانە چرکە: پێوەری گۆشەیی تەنێک عادەتەن بە پلە،
کەوانە-خولەک یان کەوانە-چرکە گوزارشت دەکرێت. هەروەک چۆن سەعات دابەش دەبێت بۆ 60 خولەک و خولەکیش
دابەش دەبێت بۆ 60
چرکە، ئاواش پلە دابەش دەبێت بۆ 60  کەوانە-خولەک و کەوانە-خولەکیش دابەش دەبێت بۆ 60 کەوانە-چرکە.

[5]  باوەڕی باڵادەست ئەوەیە کە ئەنجامە پراکتیکییەکان
کەمێک لە لایەن ئێدینتن خۆیەوە دەستکاری کرابون، ئەمەش زیاتر بۆ سەرخستنی پرۆژەکە،
بەڵام ئێدینتن چونکە باوەڕی تەواوی بە تیورییەکەی ئاینشتاین هەبو، گرنگ نەبو بە
لایەوە. ئاینشتاین خۆشی بە شێوەیەکی رەها باوەڕی بە یەقینی نسبییەتەکەی هەبو، وەک
دەڵێن لای گرنگ نەبوە پرۆژەکە سەرەدەکەوێت و تیورییەکەی دەسەلمێنێت یان نەء، لای
وی تیورییەکەی هەر راستە و بە راستیش دەمینێتەوە. لە چاوپێکەوتنێکدا لێیان پرسی چی
دەبو ئەگەر بیسەلمێنن تیورییەکەت هەڵەیە، لە وەڵامدا گوتی، ئەوە کێشەی من نییە، من
لە روی ماتماتیکییەوە شتەکەم راستە ئەگەر ئەوانیش سەرنەکەون ئەوە تەنها ئەسەف بۆ
ئەوان دەخۆم نەک بۆ هەڵەبونی تیورییەکەم. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا چیتر پێویست بەم
ڕێگاو میتۆدانە ناکات بۆ سەلماندنی تیوری گشتی ئاینشتاین چونکە چەندان میتۆدی تر
هەن بۆ سەلماندنی راست و دروستی تیورییەکە.

[6]  جۆرە ئامراز یان سەعاتێکە کە سود لە ئەتۆمەکانی
هایدرۆجین وەردەگرێت. سوڕانەوەی ئەلکترۆن و نیوترۆن خاسیەتێکی بەرزن لە ئەتۆمدا
کاتێک لە ناو ئەتۆمدا دەسوڕێنەوە. لەم خاسیەتەدا سود وەرگیراوە بۆ پەخشی تیشكی
ئەلکترۆماگنێتیکی.

[7]  ”لیگۆ LIGO:
کورتکراوەی ” Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory
” بریتییە لە تاقیکردنەوەیەکی گەورەی فیزیکی بۆ کەشفکردنی شەپۆلەکانی کێشكردن لە
گەردوندا و پەرەپێدانی وەک ئامرازێکی نایابی ئەسترۆنۆمی. دو بنکەی گەورە لە وڵاتە
یەکگرتوەکانی ئەمەریکا هەن بۆ ئەم مەبەستە، واتە بە ئامانجی کەشفکردنی شەپۆلەکان،
ئەویش بە بەکارهێنانی ئنتێرفێرۆمەتری لەیزەر laser interferometry  .




ئایا ئاینشتاین راست بو؟

‘جەنابی نیوتن داوای لێبوردن
دەکەم’

 ئاینشتاین

ئەمساڵ سەد و سێ ساڵ تێپەڕدەبێت بەسەر یەکێک لە گەورەترین دەسکەوتەکانی سەدەی رابڕدودا: ئەویش بریتییە لە تیوری گشتی نسبیەتی ئاینشتاین. لە نۆڤەمبەری 1915 دا، ئاینشتاین لە فەترەی یەک مانگدا چوار پەیپەری کورتی زانستی پێشکەشکرد بە ئەکادیمیای زانستی پروسیا، هەفتەی یەک پەیپەر، لە ماوەی ئەم مانگەدا، فیکری ئاینشتاین زۆر بە خێرایی گۆڕانی بەسەردا دەهات و هەتا لە کۆتاییدا ئەو تیورییە لەدایکبو کە بە سەرەتای شۆڕشی کۆزمۆلۆژی هاوچەرخ دادەنرێت. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا و لە دیدی ئێمەوە، تیوری گشتی بە سەرکەوتنێکی پڕشنگدار دەزانین. تیوری گشتی (شانبەشانی میکانیکی کوانتەم)، بە یەکێک لە روانگە هەرە گەورەکانی فیزیکی هاوچەرخ دادەنرێت. ئەم تیورییە تێگەیشتنی هاوچەرخانەی کێشکردنمان پێشکەش دەکات، لە هەردوک لاوە – هەم چۆن و هەم بۆچی کاردەکات- یارمەتیمان دەدات گەردون تاووتوێ بکەین و تەفسیری بکەین.

لەگەڵ هەمو ئەمانەشەدا، هەوەک لێرەدا ئیشارەی پێدەدەم، ناساندن و دانپێدانان بە تیورییەکەی ئاینشتاین هەروا راستەوخۆ و پرۆسەیەکی ئاسان نەبو. بۆ زیاتر لە نیو سەدە تیوری گشتی نسبییەت وەک بونیاتێکی پەنهان و رەمزی وابو، دیدی زۆر لە زانایانیش بەوجۆرە بو کە بە دەگمەن پەیوەندی بە دونیای واقیعەوە هەیە. شرۆڤەکارانی تیوری گشتی سودیان لە ماتماتیکی تەلیسماوی (کالکیولەسی تێنسەر[i]) وەرگرت بۆ وەسفکردنی کێشكردن بە فۆرمی فەزا-زەمەنی چەماوە. خەڵکانێکی زۆر کەم – تەنانەت لە نێو زانا گەورەکانیشدا- توانستی ئەزمکردنی مانای راستەقینەی تیورییەکەیان هەبو. تەنانەت هەتا ساڵانی 1960 کانیش، توێژەرانی لاوان ئامۆژگاری دەکران کە خۆیان بەدوربگرن لە تیوری گشتی چونکە زۆر بە دەگمەن پەیوەندی هەیە بە ئەسترۆنۆمی راستەقینەوە. خۆشبەختانە هەندیک لەم نەوە نوێیە گوێیان لەم ئامۆژگارییانە نەگرت.

لە نیوەی دوەمی سەدەی بیستەمدا، میراتی تیورییەکەی ئاینشتاین
بە تەرزێکی دراماتیکی گۆڕانی بەسەردا هات. پێوانی وردی فەزا و زەمەن بە شێوەیەکی وەها
بەرچاو لە زیادبوندا بو کە تیورییەکەی خستە بەردەم تەجروبەوە، پاشان لە هەمو
تەجروبەکاندا سەرکەوتنی نایابی بەدەستهێنا. لەم گوتارەدا ئایدیایەکتان لەمەڕ ئەم پەرەسەندنانە
بۆ دەخەمەڕو.

بێگومان لێرەدا وەها باشترە بگەڕێینەوە بۆ سەرەتا. ئایا
تیوری گشتی کێشكردنی ئاینشتاین چییە؟

بۆ ئاسانی پرسەکە، با بگەڕێینەوە بۆ ساڵی 1905 ، کاتیک ئاینشتاینی لاو یەکەم تیوری
رادیکاڵانەی خۆی بە چاپ گەیاند. ئاینشتاین، لەگەڵ بڵاوکردنەوەی تیوری تایبەتی
نسبییەتدا ئەو پرسەی حلکرد کە پەیوەست بو بە ئەلکترۆماگنێتیک و جوڵەوە. تیورییەکە
پەیوەندی نێوان فەزا و زەمەنمان بۆ رون دەکاتەوە. تیورییەکە خۆی لەسەر تەنها
بناغەیەک دادەڕێژێت، زۆر سادەیە، بریتییە لە فەرزییەیەک، ئەویش خێرایی روناکی ( لە
بۆشاییدا vacuum ) لە گۆشەنیگای هەمو چاودێرێکەوە وەک یەکە و
هەمان شتە، گرنگ نییە بە نیسبەت یەکترەوە چۆن دەجوڵێن ( بە مەرجێک نەچنە حاڵەتی
تاودانەوە). دەرەنجامەکانی ئەم فەرزیەیە لەگەڵ ژیانی رۆژانەماندا ناتەبان. جوڵەی سەعاتەکان
خاودەبێتەوە، پارچە شیشێک کە دەجوڵێت کورت دێتە بەرچاو، پاشان بە ناوبانگترین
هاوکێشەمان لە فیزیکدا لەبەردەستدایە، ئەویش 
E=mc^2 (واتە وزە دەکاتە بارستایی کەڕەت دوجای خێرایی
روناکی). تەنانەت بچوکترین گەردیلەی خۆڵیش بڕێکی بێشومار وزە پەخش و دروست دەکات.

تیوری تایبەتی نسبییەت سەرکەوتنی گەرماوگەرمی
دەستەبەرکرد، پێدەچێت خەڵکانی تریش لەسەر هەمان هێڵی بیرکردنەوە تەبەننای وێنەکەیان
کردبێت و دەرەنجامی نزیکیشیان فەراهەم کردبێت. ناوەندە زانستییەکان تیورییەکەی
ئاینشتاینیان بە رەسمی ناساند، بەڵام ئەوەندە و هیچی تر. چونکە لە بێرن هەروەک
موەزەفی ئۆفیسی پەیتنت مایەوە. لە ساڵی 1906 دا، پلەکەی
بەرزکرایەوە بۆ یاریدەدەری تەکنیکی پلە-یەک، بەڵام ئەوەندەی من بزانم، ئەمە ئەوەندە
پەیوەندی بە تیوری نسبییەتەوە نییە.

ئاینشتاین زۆر باش ئاگادار بو لەوەی تیورییەکەی هێشتا
کامڵ و کەماڵ نییە. تیورییەکە وەسفی ئەو تەنانە دەکات کە لە جوڵەی نەگۆڕی نسبیدان.
هیچ حسابێکی بۆ تاودان نەکردبو. ئەو ئایدیایەش کە دەڵێت هیچ زانیارییەک لە روناکی
خێراتر ناجوڵێت ئیشکالاتی راستەوخۆی لەگەڵ یەکێک لە تیورییە سەرەکییەکانی فیزیکدا
هەبوو: ئەویش یاسای دوجای پێچەوانەیی کێشكردنی نیوتن بو.

بۆ دو ساڵی داهاتو، کێشەکە ئاینشتاینی نیگەران کردبو. دوایی، رۆژێک لە ساڵی 1907 لە سەر مێزی ژوری ئۆفیسەکەی سەرقاڵی کارکردن بو. پێدەچێت زۆرێک بێتاقەت بوبێت، لە پەنجەرەکەوە سەیری دەرەوەی کرد، ئەو کرێکارانەی بینی کە پەنجەرەکەیان پاک دەکردەوە. لە ناکاو تەسەوریکرد ئەگەر یەکێک لەم کریکارانە بکەوێتە خوارەوە. لەو ساتەدا ئەو خەیاڵەی بۆ هات کە ئەم مرۆڤە، کاتێک دەکەوێتە خوارەوە، لە راستیدا هەست بە کاریگەری کێشكردنی زەوی ناکات. لە هەنگاوێکی جوان و بلیمەتی لۆژیکییانەدا، ئاینشتاین دەرکی بەو راستییە کرد کە ئەم حاڵەتە بە تەواوی وەک ئەو نمونەیە وایە – کاتێک کابرا ئازادانە دەکەوێتە خوارەوە- کە کێش حزوری نییە و خۆی لە پشت مێزەکەی و لە ژورەکەیدا بەرەو سەرەوە لە حاڵەتی تاوداندا بێت. بەمجۆرە ئاینشتاین گەیشتە ئەو ئەنجامەی تاودان و کێشکردن وەک یەکن.

هەنگاوی دوەم پەیوەست بو بە جێگیری خێرایی روناکی لە تیوری یەکەمی ئاینشتایندا. بەمجۆرە ئاینشتاین تەسەوری کرد، ئەگەر لە مەسعەدێکدا بێت و بە ئاراستەی سەرەوە لە تاوداندا بێت و خێراییەکەش نزیک بێتەوە لە خێرایی روناکی ئەوا ئەگەر هاتو تیشکێک خۆی کرد بە مەسعەدەکەدا، ئەوا ئەم تیشکە وەها دێتە بەرچاو کە بە ئاراستەی عەردەکە دەچەمێتەوە. بەمجۆرە، یەکێک لە لایەنەکانی بیرکردنەوەی ئاینشتاین بریتی بو لەوەی روناکی خەسڵەتی تەنبەڵی هەیە، بە واتایەکی تر مەیلی ئەوەی هەیە لە نێوان دو خاڵدا کورترین رەوت دەگرێتەبەر. لە سایەی حاڵەتی ئاساییدا، ئەم رەوتە هێڵێکی راستە، بەڵام لەم تەجروبە خەیاڵبافییەی ئاینشتایندا شتەکە بەمجۆرە نابێت، واتە راستە هێلێک نابێت، بەڵكو رەوتێکی چەماوەیی لەخۆدەگرێت. ئاینشتاین بیریکردەوە، بۆ ئەوەی مۆڵەت بدات بە تیشکەکە بە تەنبەڵی گوزەربکات و کورتترین رەوت راڤە بکات، ئەوا فەزا مەحکومە بە چەمانەوە.

بەم ئایدیایانەوە – پرینسیپی هاوسەنگی و چەمانەوەی
فەزا-زەمەن –  ئاینشتاین بناغەی دارشت بۆ
تیوری کێشکردن. بەڵام سەیریکرد پرسەکە هێشتا دورە لە گەڵاڵەی فکری فیزیکی و
بەدەسهێنانی تیورییەکی کۆملپیت. بەمجۆرە هەشت ساڵی ئایندەی بردەسەر بۆ ئەوەی ئەو
ماتماتیکە فێربێت کە پەیوەست بو بە چەمانەوەی فەزا-زەمەنەوە. هەتا دوای ئەم هەمو
هیمەتە، لە مانگی نۆڤەمبەری 1915 دا،
تیورییەکەی بە کامڵی پێشکەشکرد.

*

تیوری گشتی نسبی ئاینشتاین بە زمانی جیومەتری تەفسیری کێشکردن و شێوەی فەزا و زەمەنی کرد. دەتوانرێت هاوکێشەی ماتماتیکییانەی تیورییەکە بە فۆرمێکی پوخت بنوسریت و ئەو ئینتیباعەمان پێ ببەبخشێت کە مامەڵە لەگەڵ شتێکی تەواو سادەدا دەکەین. بە شێوەیەکی گەوهەری، هاوکێشەیەکمان هەیە، لای چەپی بەندە لەسەر جیومەتری فەزا-زەمەن و لای راستیشی حساب بۆ هەمو مادە دەکات، لە کوێدا هەیە و چۆنیش دەجوڵێت. لە حاڵەتی پراکتیکیدا، هاوکێشەکانی ئاینشتاین دەشێت لە ئاسابەدەر ئاڵۆزبن، بەڵام بۆ مەبەستی ئێستامان، پێویست ناکات ئەوەندە لێیان تێ بگەین، چونکە تەنها ئەوەندەمان بەسە بە هۆیەوە لە گوتە بەناوبانگەکەی جۆن ویلەر حاڵی بین کە دەڵێت،” مادە بە فەزا دەڵێت چۆن بچەمێتەوە و فەزاش بە مادە دەڵێت چۆن بجوڵێت”. تیوری ئاینشتاین وەسفی گەردونێک دەکات زۆر دورە لە ئەزمونی رۆژانەمان. کێشكردن نەک هەر مادە دەجوڵێنێت، بەڵکو روناکی و زەمەنیش دەچەمێنێتەوە. لە کایەی کێشکردندا سەعات خاودەبێتەوە. کێشکردن شەپۆل دەخوڵقێنێت و چاڵە-رەش دروست دەکات. سەرەنجام، کێشکردن یارمەتیمان دەدات بە هۆی خستنەڕوی سەرەتای هەمو شتیك ( بیگ-بانگ) تەفسیری گەردون بکەین. لێرەدا زۆر ئایدیای سەرنجراکێش هەن، بەڵام چۆن دەزانین ئەم ئایدیایانە راستن؟ چۆن ئاینشتاین و ئایدیاکانی دەخەینە بواری تەجروبە و شرۆڤەوە؟

ئاینشتاین خۆی قەناعەتی هەبو بەوەی تیورییەکەی دەبێت
راست بێت. لای وی گەلێک بەهانەی ماقوڵ هەبون وەها بیربکاتەوە، هۆکاری ئەمەش ئەوەبو
کە زانی چەمانەوەی فەزا-زەمەن دیسانەوە دەبێت بە هۆی بەرهەمهێنانەوەی زۆر لە
خاسیەتەکانی کێشكردنی نیوتنی( لە هێزی کێشكردنی لاوازدا). لە هەقیقەتدا، ئاینشتاین
توانی پرسێکی درێژخایەن حل بکات، ئەویش پەیوەست بو بە جوڵەی هەسارەی زاوە(عەتارد mercury )وە. ئەم
پرسە مەتەڵ-ئامێزە مێژوەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1859 ، ئەویش
کاتێك ئوربەین لێ ڤێرییە (1811-1877) هەوڵیدا کاریگەری هەسارەکانی تر لەسەر دیاردەی
لادانی پێشکەوتنی هەسارەی زاوە بدۆزێتەوە.  ڤێرییە ئەو رێژەیەی دۆزییەوە کە خاڵێکی نزیک  لە خۆرەوە بەرەو پێش دەچێت، ئەویش بە هۆی (بە
حساب) هەبونی هەسارەی تر لە سیستەمی خۆریدا و نزیکە لە هەسارەی زاوەوە. کاتیک
کەوتە کۆکردنەوە و گەڵاڵەی حساباتەکە، سەیریکرد هەمو سەدەیک 43  کەوانە/چرکە[i] کەم دەکات، کە دەکات 3\1 ، ئەمیش بە
هۆی کاریگەری هەسارەی مشتەرییەوە بو. سەرەنجام گەیشتە ئەوەی پێشنیازی ئەوە بکات کە
هەسارەیەک لەو دەوروبەرە نادیارە. ئەم پرسە هەتا هاتنی ئاینشتاین هەر بەردەوام بو،
کاتێک بۆ دواجار ئەم پرسەکەی حلکرد و یەکلایی کردەوە.

بێگومان چەمانەوەی روناکی بە هۆی کێشكردنەوە – ئاشكرایە ئەستێرەکانیش دەجوڵێنێت- دەرەنجامی راستەوخۆی پرینسیپی هاوسەنگییە. ئاینشتاین سەرەتا ئەم کاریگەرییەی لە سالی 1911 حسابکرد، واتە پێش ئەوەی تیورییەکەی تەواو گەڵاڵە بکات. توانی فەلەکناسان قایل بکات کە دەتوانرێت بە هۆی تەجروبەوە ئەم پێشبینییە پشتراست بکرێتەوە، ئەویش لە کاتی دیاردەی خۆرگیراندا. ئەوەی مایەی خۆشبەخی بو – بێگومان بۆ ئاینشتاین- زۆر لە گەشتەکان بۆ ئەم مەبەستە فەشەلی هێنا، چونکە یەکەم حسابات(هی ئاینشتاین) هەڵەبو. لە تیورییەکەی ساڵی 1915دا ئەم هەڵەیەی راست کردەوە، بەڵام ئەو کاتە جەنگ لە ئارادا بو. دوایی لە ساڵی 1919 دا، گەشتێکی بەریتانی بۆ تێڕامان لە خۆرگیران و تۆمارکردن و سەلماندنی دیاردەی چەمانەوەی روناکی بە رابەری فەلەکناسی گەورەی بەریتانی ئارتەر ئەدینتن ( 1944-1882) ئەنجامدرا، سەرەنجام پرسەکە یەکلایی بوەوە و تیورییەکەی ئاینشتاین لەمەڕ چەمانەوەی روناکی سەلمێنرا. بەمجۆرە ئاینشتاین لە شەو و رۆژێکدا بو بە بەناوبانگترین ئنسان لەسەر گۆی زەوی، ناوی چوە سەر خوان و باسی هەمو ماڵێک. لەگەڵ ئەوەشدا ئەنجامەکان بە تەواوی مایەی رەزامەندی نەبون، بەڵام داتای رامانەکان لەگەڵ بەهای حساباتەکانی ئاینشتایندا( بە هەڵەی 30%) تەریب بون. ئەم ئاستی نایەقینییە هەتا عەیامێکی درێژ بەردەوام بو.

کاتێک ئاینشتاین لە ساڵی 1955 دا مرد،
مێزێکی بە جێهێشت پڕبو لە حسابات و پرسیاری بێ وەڵام. زۆر لە پێشبینییەکانی
تیورییەکەی مابون کە هێشتا بخرێنە ژێر تەجروبەوە. بەگشتی زانایان ئارەزوییەکی جدی
و پەرۆشیان نەبو بۆ تاقیکردنەوەی تیورییەکانی و زۆربەیان وەک تیورییەکی ئاڵۆز
حسابیان بۆ دەکرد.  

دوای مردنی ئاینشتاین خۆی بە چەند دە ساڵێک، تیوری
نسبیەت وریابونەوەی بەخۆوە بینی، ئەمەش بە هۆی سێ پەرەسەندنەوە بو: یەکەم،
دروسبونی سەعاتی ئەتۆمی[i]، کە یاریدەدەرێکی باش بو بۆ پێوانەی وردی فەزا و زەمەن.
دوەمیش، لەدایکبونی تەرز و نەوەی نوێی تەلەسکۆپ – کە لەسەر بنەمای
ئەو تەکنەلۆژییە بونیاتنرابون کە لە جەنگی دوەمی جیهانیدا گەشەیان کردبو- ئەمە بۆ
خۆی شۆڕشێکی لە ئسترۆنۆمیدا بەرپاکردبو. سێیەمیش، نەوەیەک لە
فیزیکناسی خاوەن بەهرە هاتن و پێداچونەوەیان بە تیورییەکانی ئاینشتایندا کرد،
ئەمەش بو بە هۆی زیاتر تێگەیشتن لە راڤەکارییەکانی ئەم تیورییانە.

*

هەزاران ساڵ بو فەلەکناسان توێژینەوەیان لە ئاسمانی
شەوان دەکرد، بە حەوت تەبەقەی ئاسماندا وەدوی جوڵەی ئەستێرەکان دەکەوتن، تێدەکۆشان
لە پەرەسەندنی لەسەرخۆی ئەم تەنانە حاڵی بن و تێ بگەن. بەڵام لە راستیدا
گەردونەکەی ئێمە هەرگیز بەوجۆرە نییە. هەر کە تەلسکۆپی رادیویی بە ئاراستەی ئاسمان
جوڵا و کەوتە تۆمارکردنی تێڕامان، دەرکەوت گەردونەکەمان مەنزڵێکی پڕ ئاشوبە.

لە سالی 1963 دا، مەئارتن
شمیدت Maarten
Schmidt یەکەم کوەیزەری[ii] quasar دۆزییەوە (ژێدەری رادیویی 3C 273 )، ئەمانە
جۆرە تەنێکی گەشن و بە هەڵە وەک ئەستێرە ناسرابون، بەڵام دەرکەوت بلیۆنان ساڵ لە ئێمەوە
دورن. دەبێ ئەو وزەیە چی بێت ئەم دیمەنە درەوشاوەی دروستکردوە؟ وەڵامەکەی هەروەک
دەرکەوت، کێشكردنە. ئێستا دەزانین ئەم گالاکسییە چالاکە دورانە لەوانەیە هەزار
ئەوەندەی گالاکسی ئاسایی درەوشاوەبن. لە هەندێک حاڵەتیشدا، وەک نمونەی سیگنەس–ئەی Cygnus A بە جۆرێکی
لە ئاسابەدەر مادە فڕیدەداتە د ەرەوە کە زیاتر لە هەزاران ساڵی روناکی لە چەقی
گالاکسییەکە خۆیەوە بڕدەکات و دەبڕێت.

کاتێک ئەستێرەکان، لەم گەردونە نوێیە دراماییەدا، وزەی
ناوکییان تێدا نامێنێت، وەک سوپەرنۆڤا دەتەقنەوە و لەوانەیە ببن بە هۆی پێکهێنانی
ئەستێرەی نیوترۆنی، کە زۆر جار وەک پوڵساری[iii] رادیویی دەبینرێن. ئەم فتیلە رادیۆییانە، سەرەتا لە
ساڵی 1967 ، لە لایەن ”جۆسیلین بێڵ”ەوە دۆزرانەوە، بریتین
لە هەندێک لە تەنە هەرە قەبەکانی سروشت. بارستاییان شتێک لە بارستایی خۆر زیاترە و
بە ئاراستەی ناوەوەی خۆیان چونەتەیەک (واتە پەستێنراون)، بەڵام نیوەتیرەکەیان
تەنها دە کیلۆمەتر دەبێت، بە خێراییەکی لە ئاسابەدەر و سەیر دەخولێنەوە، بۆ نمونە
پۆلساری قرژاڵ کە پەیوەستە بە تەقینەوەی سوپەرنۆڤایەک لە دەوروبەری 1054ی پاشزاینیدا تۆمارکراوە، خێرایی خولانەوەکەی دەگاتە 33 سوڕ لە
چرکەیەدا، بێگومان ئەمە خێراترین پۆلسارە. ئەم تەنانە، لە زۆر لایەنی فیزیکی
هاوچەرخەوە، نمایشی تەجروبەی تێگەیشتنی ئنسانی هوچەرخ دەکەن. بێگومان ئەم پرۆسەیە
پێویستی بە تیوری گشتی نسبی ئاینشتاین هەیە، هەروەک دوایی دەبینین، گەلێک زەمینەی
نایابمان بۆ خۆش دەکەن بۆ تاقیکردنەوەی تیورییەکە.

پێشکەوتن و باشتربونی تەکنەلۆژی بە پلەیەکی بەرز بون بە هۆی ئەنجامدانی گەلێک تەجروبەی نایاب لە تیوری گشتی نسبییەتدا. بۆ نمونە، مەسینجەری ناسا ( لە 2011 وە لە سوڕانەوەدایە) لادانی ئەوپەڕی زاوەی (عەتارد) پێوا، وردی پێوان و ئەنجامەکەی گەیشتە کەرتێکی سەدی. هەمان کاریگەر تاقیکرایەوە، بەڵام لە کایەیەکی کێشکردنی زۆر بە هێزتری پۆلساری دوانەییدا ( PSR B1913+16 ) ، لە ساڵی 1974  دا، لە لایەن ریچارد هەڵس Richard Hulse  و جۆزێف تەیلەرەوە Joseph Taylor دۆزرایەوە.[iv] لەمەڕ ئەم سیستەمە، لادانی پێشکەوتنەکە لە ساڵێکدا چوار پلەیە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنت کاریگەری نسبییەت زۆر خێراتر کەڵەکە دەبێت و پاشانیش تەجروبەیەکی باشتر بۆ تیورییەکە دەخاتەڕو.

کاتێک پرسەکە دێتە سەر چەمانەوەی روناکی، چەندەها ریزی
تەلەسکۆپی رادیۆیی ئەو کوەیزەرە دورانە بەکاردەهێنێت کە لە پشت خۆرەوە رەت دەبن و
پێشبینییەکەی ئاینشتاینیش هەتا ئاستی  0.01% پشڕاست دەکاتەوە. گەشتەکانی ئێسا ESA و گایا GAIA ، کە ئامانجیان بریتییە لە وەدوکەوتنی جوڵەی
لە سەدا یەکی ئەستێرەکان لە گالاکسیەکدا، وا چاوەڕوان دەکرێت چەمانەوەی روناکی
هەتا ئاستی یەک لە ملیۆنێکدا تاقی بکاتەوە. بەمجۆرە، ئەمەش هیچ بۆشاییەک جێناهێڵیت
بۆ مۆدڵی بەدیلی تر.

لە راستیدا، چەمانەوەی روناکی بوە بە ئامرازێکی گرنگ لە
ئەسترۆنۆمی هاوچەرخدا. کێشکردن دەتوانێت هاوێنەی lens سەرچاوە دورەکان بە زۆر رێگای جیاواز ئەنجام بدات، وەکو فرە-وێنە،
کەوانە، یان لە هەندێک حاڵەتدا بازنەی کامڵیش پێکبهێنێت. دوای بەراوردکردن لەگەڵ
حساباتە وردەکاندا، ئەو روناکییە شێواوەی لە ئەسڵدا لە گەردونی دورەوە
هاتوە(بێگومان دوای ئەوەی زەمەنێکی ئێجگار زۆری پێچوە) سەرەداوێکمان لەمەر حزوری
مادە لە نێوان ئێمە و سەرچاوەکەدا پێشكەش دەکات. کاتێک ئەم زانیارییانە یەکدەخەین
لەگەڵ ئەو داتایەی، بۆ نمونە، لە ئاماری ئاسمانی دیجیتاڵی سلاونەوە (Sloan
Digital Sky Survey)  دێت، ئەوا نایابترین و
باشترین جڵەومان لەمەڕ مادەی تاریکی گەردون پێشکەش دەکەن.

بێگومان، گەشەکردنی سەعاتی ئەتۆمی دەروازەیەک بو بۆ تێگەیشتن لە ژمارەیەک تەجروبەی وردی تیوری گشتی. تیوری گشتی دەڵێت کێشكردن دەبێت بە هۆی خاوکردنەوەی سەعاتەکان. بەڵام لە ژیانی رۆژانەی خۆماندا کاریگەری ئەمە شتێکی بچکۆلەیە. لەگەڵ ئەوەشدا، گەلێک رەنگدانەوەی هەیە. ئاینشتاین خودی خۆی سەرنجیدا کە شەپۆلی روناکی دەبێت بە ئاراستەی سور لابدات ئەمەش چونکە روناکییەکە هەوڵدەدات لە زەبری راکیشانی هیزی کێشکردنی خۆر هەڵبێت. لە بنەڕەتدا، روناکی خۆی کەمێک ”هیلاک” دەبێت، ئنجا برێک لە وزەکەی لەدەست دەدات و شەپۆلەکەی بەرەو نزمی دەچێت. یەکەم هەوڵدان بۆ پێوانی ئەم کاریگەرییە لە ساڵی 1917 دا ئەنجامدرا، بەڵام بە هۆی نەبونی تەکنەلۆژیای تۆکمە و پێشکەوتو لەو رۆژگارەدا، تەجروبەکە هەتا بڵێێ زەحمەت و سەخت بو( روی خۆریش ”شێواو بو”). بەمجۆرە لادانی-سوری خۆر هەتا ساڵی 1962 نەپێورا. ئنجا ئەو کاتە یەکەم تاقیکردنەوەی وردی لادانی-سوری لە لایەن رۆبێرت پاوەند و گلێن رێبکا، لە ناوەندی میت(MIT) ئەنجامدرا. لە ساڵی 1959 دا، لادانی وزەی ئەو فۆتۆنانەی لە بورجێکەوە، کە بەرزییەکەی 23 مەتر بو، دەکەونە خوارەوە بەراوردکرد بە لادانی وزەی ئەو فۆتۆنانەی بە ئاراستەی سەرەوە، بە هەمان بەرزی 23 مەتر، هەڵدەدرێن. لە جەوهەردا، ئەمە یەکەم پێوانەی بارستایی فۆتۆن بو.

دوای چەند ساڵێکی کەم، لە 1964 دا، ئیروین
شاپیرۆ کاریگەرییەکی پەیوەندیداری دۆزیەوە، ئەویش چوارەم تاقیکردنەوەی تیورییەکەی ئاینشتاین
بو. کاتێک روناکی بە کایەیەکی
کێشكردندا گوزەردەکات خاودەبێتەوە، کە بە ئاراستەی سیگناڵێکیش دەبزوێت، تۆزێک
درەنگتر لە پێویست دەگات. نمونەیەکی ئەم حاڵەتە بریتی بو لە دواکەوتنی ئەو
سیگناڵانەی کەشتی گاسینی کە دەرکەوت لەگەڵ تیورییەکەدا هەتا ئاستی  %0.001  تەبان.

رێگایەکی شیاو بۆ بەکارهێنانی سەعاتی ئەتۆمی لە
تاقیکردنەوەی تیوری ئاینشتایندا ئەوەیە سەعاتێک لەسەر عەرد هەبێت و سەعاتێکی تریش
لە ئاسمانی بەرزدا حزوری هەبێت. خۆ ئەگەر تیورییەکە راست بێت، ئەوا پێویستە سەعاتەکەی
ئاسمان کە لە حاڵەتی بەرزەفڕیندایە خێراتر لێبدات لەوەی لەسەر عەرد بەجێمان
هێشتوە. بەڵام ئەم تەجروبەیە هەروا ئاسان نییە وەک دەردەکەوێت، چونکە ئنسان دەبێت
ئەو هەقیقەتە لەبەرچاو بگرێت کە تیوری تایبەتی نسبییەت دەڵێت سەعاتێک کە لە حالەتی
جوڵەدایە خاودەبێتەوە.

یەکەم تاقیکردنەوەی سەرکەوتو لەم جۆرە لە ساڵی 1971دا،  لە لایەن
جۆزێف هافێڵ و ریچارد کیتنەوە ئەنجامدرا. یەکێک لەو سەعاتە ئەتۆمییانەی هێنا کە بە
فرۆکەی مەدەنی دەورانی دونیای کردبو. سەعاتەکە حسابی دو شوێنی بۆ کرابو، زانایان
لە هەردو جێگاکە سەعاتەکەیان جێگیرکردبو. کاتێک گەڕانەوە و کاریگەری هەردو تیوری نسبییان
یەکخست بۆیان دەرکەوت کە تەجروبەکە لەگەڵ بێشبینییەکاندا کۆک بون.

بێگومان وردەکاری پێوانەکردنی خاوبونەوەی سەعاتەکان لە
رۆژانی پێشڕەوانی ئەم پرۆسەیەوە بە ئاراستەیەکی بەرزرتر هەنگاوی هەڵگرتوە، بە شێوەیەکی
سەرەکیش دوای گەشتە ئاسمانییەکان. رابەری ئەمەش بریتی بو لە توێژینەوەی کێشكردنی
پرۆبی A ، کە
تاقیکردنەوەیەکی موشەکی بو لە ساڵی1976  دا هەڵدرا و
سەعاتی مەیسەری هایدرۆجینی[i] (مایکرۆیڤی هاوتای لەیزەر) لەگەڵ خۆی هەڵگرتبو. کاتێک
لە ئەتلەنتیک، دوای سەعاتێک و پەنجا و پێنج خولەک. نیشتەوە، پێشبینی تیورییەکەی
تاقیکردبوەوە و ئەنجامەکەشی لە %0.01 باشتربو.

هەمو هەوڵەکان بۆ دەستەبەرکردنی وردەکارییەکی بەرزتر هەر
بەردەوامە. لە ساڵی 2016
تاقیکردنەوەی سەعاتی ئەیسس/فاروا (ACES/Pharao) بەرەو فەزا
هەڵدەدرێت، ئەو پێوانەیەی ئەنجامی دەدات باشترین پێوانەی کات دەبێت هەتا رۆژگاری
ئێستاش.

پێویستە لێرەدا ئیشارە بدەین بە پرۆبی بی(Probe
B). دوای خۆئامادەکردن، کە
ماوەیەکی زۆری خایاندا، ئەم تاقیکردنەوەیە لە ساڵی 2004 وە چۆتە ئاسمانەوە. سەرکەوتوانە جایرۆسکۆپی هەستیاری
بەکارهێنا بۆ پێوانی چۆن زەوی ، کاتێک دەسوڕێتەوە، فەزا و زەمەن لەگەڵ خۆیدا راپێچ
دەکات و پێشبینییەکانی ئاینشتاین بە وردەکارییەکی باشتر لە %1  پشتڕاست دەکاتەوە.

ئەو هەقیقەتەی کێشکردن تەمەنی سەری ئنسان خێراتر دەکات
وەک لە پێیەکانی، ئەوەندە کاریگەری نییە لەسەر ژیانی ئنسانەکە، بەڵام زۆر لە ئێمە
ئەو تەکنەلۆژیایە بەکاردەهێنین کە ئەگەر حساب بۆ تیوری نسبییەت نەکەین ئەوا تەکنەلۆژیاکە
هیچ ئیش ناکات.

بۆ نمونە، سیستەمی جی.پی.ئێس ( GPS)، کە
بەهاکەی بلیۆنان دۆلارە، 24 سەتەلایتی
هەیە بە دەوری عەردا دەسوڕێنەوە، هەر یەکەیان سەعاتێکی ئەتۆمی ورد لەخۆدەگرێت و
یارمەتیمان دەدات بە وردی 15 مەتر و بە
زەمەنی دەڤەرەکە (بە نزیکەیی پەنجا لە بلیۆن چرکەدا) شوێنان بدۆزینەوە. سەتەلایتەکان
بە خێرایی 1400 کیلۆمەتر لە
سەعاتێکدا و رۆژانە دوجار بە دەوری زەویدا دەسوڕێنەوە، ئەم سەعاتانە زۆر خێراترن
لە سەعاتی سەر عەرد. تیوری تایبەتی پێمان دەڵێت کە سەعاتە جوڵاوەکان خاوتر
دەجوڵێن، خۆ ئەگەر حساباتی بکەین ئەوا لە رۆژێکدا دەکاتە حەوت لە سەر ملیۆنی
چرکەیەک. هەرچۆنێک بێت، لە فەزا-زەمەنی چەماوەدا، سەعاتەکانی سەر عەرد خاوتر
دەجوڵین. ئەم کاریگەرییە، لە خۆیدا، سەعاتە جوڵاوەکان یان سوڕاوەکان بە نیسبەتی 45 لە ملیۆنی چرکەیەک رۆژانە خێراتر دەکات. یەکخستن
و گەڵاڵەی کاریگەرییەکان، ئەو سەعاتانەی لە حاڵەتی سوڕانەوەدان بە 38 لەسەر ملیۆنی چرکەیەک رۆژانە خێراترن. دەرەنجامی ئەمە ئەوەیە،
ئەگەر نسبییەتمان فەرامۆش بکردایە، هەڵەی گەڕان بە رێژەی 10 کیلۆمەتر لە رۆژێکدا کەلەكە دەبو. ئەم هەڵەیە بەسە بۆ ئەوەی کە
سات-ناڤەکە خەتەر بڕوات.

*

دیسان ژیانەوە، یان بڵێین لەدایکبونەوەی نسبییەت بە زۆری
دەگەرێتەوە بۆ هیمەتی چەند تاکە کەسێکی زۆر جدی و کەم، لەوانە جۆن ویڵەر(2008-1911) لە زانکۆی پرینستن. پرسی دژەسازی بەرچاوی
هەرەسهێنانی کێشکردن سەرنجی ویڵەری راکێشا، بیرۆکەی ئەوەی کە کێشكردن لەوانەیە
پاڵنەرێک بێت بۆ هەرەسهێنانی تەنە زەبەلاحەکان، وەک عەبایەکی تاریک فەزا و زەمەن
بە دەوریدا دەچەمێنێتەوە، هیچ دەرناکەوێت. هەتا ساڵانی شەستەکانی سەدەی بیستەم، مشتومڕ
لەمەر بابەتی وەها –مەسەلەی ئەوەی پێی دەگوترێت چاڵە رەشەکان ( بێگومان لێرەدا
قەرداری جۆن ویڵەرین)- مایەی چەواشەیی بو. هیچ بەڵگەیەکی ڕاستەقینەش لە ئارادا
نەبو کە ئەم تەنانە لە گەردوندا بونیان هەیە.

کاتێک یەکەم هێڵی تیشکی-ئێکس X-ray لە دەرەوەی
سیستەمی خۆری لە سالی 1962 دا کەشفکرا،
وەزعەکە بە شێوەیەکی درامایی گۆڕانی بەسەردا هات. کاتێک یەکێک لە سەرچاوە بەهێزەکان،
سیگنەس ئێکس-1 (Cygnus X1)، دەرکەوت لە مەودایەکی زەمەنی زۆر کورتدا
دەگۆڕێت، پێشنیازکرا لەوانەیە چاڵی رەش بێت. ئەوەی بە داتاوە بە توندی پشتگیری ئەم
پرسەی کرد سەتەلایتی ئوهورو (Uhuru) بو، کە لە
ساڵی 1970 هەڵدرا. تێڕامانە تۆمارکراوەکانی ئوهور
دەلالەتی ئەوەبون کە زۆربەی سەرچاوەی تیشکە-ئێکسییەکانی x-ray گالاکسییەکان مادەی پەستێنراوی کەڵەکەبوی
هاوڕێی دوانەیین. ئنسان دەتوانێت داتاکان بەکاربهێنێت بۆ ”پێوانی” هاوڕێ
تاریکەکەی ئەم سیستەمانە، ئێستا دڵنیاین کە سیگنەسی ئێکس-1 چاڵە رەشێکە
و بارستاییەکەی پازدە ئەوەندەی بارستایی خۆر دەبێت، ئەمە شتێکی تەواو زەبەلاحە کە زەحمەتە
بتوانین تەفسیرێکی(ئەقڵانی) بەدیل لە بارەیەوە پێشکەش بکەین. کاتێک بەڵگە لەم
بارەیەوە دەرکەوت ئەوەندە گەورەبو، تەنانەت ستیفن هۆوکین سازشی لەسەر مەتەڵە
بەناوبانگەکەی کرد کە لەگەڵ کیپ تۆرن لەوەبەر کردبوی[ii].’

هەر لە ساڵانی 1970 کانەوە،
بۆمان ساخبوەتەوە کە چاڵە رەشەکان بە قەبارەی جیاواز دەردەکەون. لە نێو دڵی هەر
گالاکسییەکدا چاڵە-رەشێکی تەواو زەبەلاح خۆی مەڵاس داوە.

لە مانگی ئایاری 1994 دا، ناسا بڵاویکردەوە کە تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵ (HST)
چاڵە-رەشێکی لە نێو جەرگەی گالاکسی M87 ”بینیوە”.
ئەو گازەی بە دەوری ناوەڕاستی گالاکسییەکەدا حزوری هەیە بە خێراییەکی بەرز
دەسوڕێتەوە. پێوانە سپێکترۆگرافیکییەکان[iii] ئاراستەیان بەرانبەر تەنێک بوە کە بارستاییەکەی دو بلێۆن ئەوەندەی بارستایی خۆر بو(هەر بە راستی گەورەیە). حاڵەتێکی
تری سەرنجڕاكێش لەمەڕ چاڵە رەشەکە دوای ساڵێک دەرکەوت، ئەویش بریتی بو لە
بەکارهێنانی هێڵەکانی پەخشکەر لە (ئاوی مەیزەر) بۆ ئەوەی بە وردی نەخشەی جوڵەی
گازی نێو گالاکسییە حەلزونییەکانی  NGC
4258 بکێشن. حساباتە دورودرێژەکان
هەمو ئیشارەیاندا بەوەی لە دیسکێک دەچێت و دەورەی تەنێکی چڕ و پەستێنراویان داوە کە
خێرایی سوڕانەوەکەی ئیشارەیەک بو بۆ بونی چاڵە رەشێک کە بارستاییەکەی چل ملیۆن
ئەوەندەی بارستایی خۆر دەبێت. لە حالی حازردا بەڵگەی هاشێوەی زۆر هەن و ئێمەش لە سەرەتای
ئەو تێگەیشتنەداین کە چۆن ئەم چاڵە رەشە گەورانە کاردەکەنە سەر گالاکسییەکان و
پێکهێنانی بونیاتی فراوانی گەردون.

لەوانەیە مایەی سەرسامی بێت، چونکە باشترین بەڵگە لەمەڕ
هەبونی چاڵە-رەشی زەبەلاح لای خۆمانەوە دێت. هەر لە سەرەتاکانی ساڵانی 1970 کانەوە دەزانین کە سەرچاوەیەکی رادیۆیی
نائاسایی کەوتوەتە نێو چەقی داینامیکییانەی گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆمان (واتە رێگای
شیری). ئەم سەرچاوەیە، ساگیتاریەس ئەی (Sagittarius A*,) ماوەیەکی زۆرە بە تاکە کاندیدی چالە-رەشی
سوپەر-بارستایی حساب دەکرێت. باشترین بەڵگەش بۆ ئەمە، کە بە بەردەوامی تۆکمەتر
دەبێت، بەندە لەسەر تێڕامانی تیشکی ژێرسوری نایاب کە وەدوی جوڵەی ئەو ئەستێرانە دەکەوێت
بۆ دە ساڵ دەچێت نزیکن لە چەقی گالاکسییەکەوە. ئەو جوڵە و تێڕامانەی لەمەڕ ئەم
ئەستێرانەوە تۆمارکراون ئەوە دەخەنەڕو کە ئەمانە یاوەری چاڵە رەشێکن کە بارستاییەکەی
سێ ملیۆن ئەوەندەی بارستایی خۆر دەبێت.

ئەمە گۆڕانێکی گەورە و نایاب بو. لە ماوەیەکی زەمەنی
کورتی بیست ساڵیدا، چاڵە-رەشمان بینیوە، واتە لە بانگەشەوە بوە بە بابەتی گرنگی
ئەسترۆنۆمی.

*

بە پێی تیوری ئاینشتاین، فەزا و زەمەن، دو شتن قابیلی
گۆڕانن. دەکرێت بە جۆرێک بکشێن کە سەعات تێێدا بە تەواوی بچێتە حاڵەتی وەستانەوە –
وەکو حالەتی ئاسۆی چاڵی-رەش یان ئاسۆی روداو[iv] Event Horizon . بەڵام
نەرمی و گۆڕانەکەیان شرۆڤەکاری زیاتر لەخۆدەگرن. تیورییەکە پێشبینی ئەوە دەکات کە
هەمو گۆڕانێک لە کێشكردندا وەک شەپۆل خۆی بڵاودەکاتەوە، واتە وەک نەرمە شەپۆل لە
فەزا-زەمەندا بە خێرایی روناکی گوزەردەکات.

.ئەم شەپۆلی کێشکردنانە، ئەوەیان سەلماندوە کە زەحمەتە
کەشف بکرێن[v](لە ئەیلولی 1915 دا کەشفکران). عەیامێکی زۆر بو زانایان مشتومڕی ئەوەیان
بو کە ئایا ئەمانە راستن – ئاینشتاین خۆشی مشتومڕی لەسەر کردوە و دژی بوە. هەر کە
پرسەکە لە ساڵانی پەنجاکانی سەدەی رابردودا یەکلاییی بوەوە – ئەمەش وەک ئەنجامی
مشتومڕەکانی هێرمان بۆندی و ئەوانی تر بو لە کۆلێژی کینکز – یەکەم هەڵمەت بۆ دۆزینەوەی
شەپۆلەکان دەستیپێکرد. ئەم هیمەتە، بە رابەری جۆزێف وێبەر بو لە وڵاتە
یەکگرتوەکانی ئەمەریکا، چل ساڵی خایاندوە بێ ئەوەی سەرکەوتن بەدەست بهێنێت، بەڵام
هەمو هۆیەکمان هەیە کە ئەمە دەگۆڕێت.

پێش هەمو شتێک، بەڵگەیەکی بەهێزی ناراستەوخۆ هەیە کە تیورییەکە راستە. وەدوکەوتنی درێژخایەنی گۆڕانی رەوتی سیستەمی دو ئەستیرەیی نیوترۆن Binary Pulsar کۆکە لەگەڵ پێشبینییەکاندا. لە حاڵەتی بەناوبانگی دوانەیی پۆلساردا، رێژەی پەخشی کێشکردنەکە ( بە کەرتێکی سەدی) تەبایە لەگەڵ تیورییەکی ئاینشتایندا.

دوەمیش، تەکنەلۆژیای کەشفکردن ئێستا گەیشتوەتە پلەیەک کە
دەتوانین دەڤەرەکان یان سەرچاوەکانی ئەودیو گالاکسییەکەی خۆشمان کەشف بکەین.
ئامرازی وەهای پێشکەوتومان لەبەردەستدایە کە بە دوری چەندین کیلۆمەتر دەتوانێت پێوانەی
گۆڕانێک بکات کە زۆر بچکۆلەترە لە قەبارەی ناوکی ئەتۆمی- ئەمەش لە خۆیدا دەستکەوتێکی
نایابی ئەندازیارییە.. شانبەشانی ئەمەش، بریتییە لە سیمای جۆری و چڵۆنایەتی ئەو مۆدڵسازی
سوپەر-کۆمپیۆتەریەی کە هەمانە، هەر بۆ نمونە هی بەیەکدادانی چاڵە رەشەکان – وەها
ورد و نایاب بوە کە دەتوانین دڵنیابین لەوەی دەزانین عەوداڵی چین و بۆچی.

بەمجۆرە
هۆکاری ماقوڵ لە ئارادا هەن بۆئەوەی دواجار هەنگاو هەڵبگرین و بچینە نێو دونیای چەرخی ئەسترۆنۆمی شەپۆلی-
کێشكردنەوە.

*

هەروەک بینیمان، تیوری گشتی بە پلەیەکی بەرزی ورد و
دانسقە خراوەتە ژێر تاقیکردنەوەوە، هەم لە سیستەمی خۆری و هەم لە کایەیەکی
کێشکردنی بەهێزی وەک ئەستێرە نیوترۆنییەکان. بەڵگەی موقنیعمان هەیە کە چاڵە
رەشەکان بونیان هەیە. بەڵام ئەی سەبارەت بە گەردون لە مەودای گەورەدا؟ چی دەبێت
ئەگەر ویستمان بارستایی گەردون بپێوین؟

بۆ تێگەیشتن لە ناوەڕۆکی کۆزمۆلژیای هاوچەرخ، با جارێکی
تر چاو بخشێنین بە هاوکێشەکانی ئاینشتایندا، شیوەی فەزا هاوسەنگی حزور و جوڵەی
مادەی راگرتوە. لە پرینسیپدا، هەر یەک لە حلەکانی ئەم هاوکێشانە دەگریت بۆ خۆی
گەردونێکە. لەوانەیە ئەم گەردونەی ئێمە تێێدا دەژین یەکێک نەبێت لەم حلانە، بەڵام
هەرچۆنێک بێت هەر گەردونە.

کاتێک ئاینشتاین تیورییەکەی بەرجەستە و فۆرمولەکرد،
باوەڕی باڵادەست وەهابو کە گەردون ستاتیکە، واتە نەگۆڕ و ئەزەلییە، یان بڵێین
پەرەناسێنێت. هەرچۆنێک بێت، تیوری گشتی ئاینشتاین ئاراستەیەکی جیاوازی خستەڕو،
ئاراستەیەک کە گەردون لە کشان یان چونەیەکدایە. بۆ چارەسەری ئەم ”کێشەیە” ،
ئاینشتاین رادەکی parameter نەگۆڕی خستە
دوتوێی هاوکێشەکانییەوە. رۆڵی ئەم رادە نەگۆڕە – کە ئێستا پێی دەگوترێت نەگۆڕی
کۆزمۆلۆژی- بریتی بو لە پێچەوانەکردنەوەی ئەرکی کێشکردن لە راکێشانەوە بۆ
دورخستنەوەی گالاکسییەکان لە یەکتر. ئا بەم رێگایە ئاینشتاین توانی گەردونی ستاتیک
بهێنێتەوە سەرشانۆ.

بەڵام تەمەنی گەردونی ستاتیک ئەوەندە درێژەی نەکێشا،
مێژوش پێمان دەڵێت شتێکی هەڵەبو. چونکە لە ساڵی 1929 دا، ئەدوین
هەبڵ (1953-1889) دەریخست کە
گالاکسییە دورەکان لێمان دوردەکەونەوە و گەردون لە پرۆسەی کشاندایە. کۆزمۆلۆژیا
دەستبەرداری نەگۆڕی کۆزمۆلۆژییەکەی ئاینشتاین بو، بەڵام هەرگیز بە تەواوی
ئاوانەبو.

باشە ئەگەر گەردون لە کشاندایە، ئەوا وا پێویست دەکات لە
رابردودا بچوکتر بوبێت. خۆ ئەگەر بە ئاراستەی دواوە و بۆ زەمەنێکی دور وەدوی ئەم
پەرەسەندنە بکەوین، تۆ بڵێی بگەینە خاڵێک کە گەردون تێێدا دەستی پێکردوە؟ یەکەم
بەڵگە لەمەڕ تەقینەوەی بەرایی –بیگ-بانگ- لە ساڵی 1964 دا دەرکەوت،
ئەویش کاتێک هەردو ئەندازیاری ئاڵوگۆڕی تەلەفۆنی، ئارنۆ پێنزایس و رۆبێرت ویڵسن،
نوزەیەکی پەنهانی و سەیریان لە ئەنتێنا رادیۆییەکاندا دۆزییەوە. نوزەکە زۆر چڕتربو
لەوەی چاوەڕوانیان دەکرد، بە رێکی و یەکسانی بە ئاسماندا بڵاوبوبوەوە، هەم بە رۆژ
و هەم بە شەو خۆی لە ئەنتێناکەدا(ئارێل) نمایش دەکرد. نوزەکە نیشانەی
تیشکدانەوەیەکی رێک و نەگۆڕی گەردون بو، پلەی گەرماکەی لە دەوروبەری 3 پلەی کەلڤیندا بو. ئەم پاشخانی مایکرۆیڤی
کۆزمۆییە چرپەی بیگ-بانگ بو.

لە دو دەیەی رابردودا، کۆزمۆلۆژی بوە بە زانستی پێوانەی
وردەکاری. بە هۆی ئامرازە فەزاییەکانی وەکو کۆب COBE وە لە
هەشتاکانی سەدەی رابردودا و لەم دواییانەشدا بە هۆی ئامێرەکانی ومپ WMAP  و پلانکەوە،
توانیومانە بونیاتێکی نایاب و وردی گەردون وێنابکەین کاتێک تەمەنی 400 000 ساڵ بوە. ئەوەی دەیبینین بریتییە لە گۆڕانی
بچکۆلە و ورد کە بە ئەسڵ هەڵبەزودابەزی کوانتەمییە لە قۆناغە هەرە بەراییەکانی
گەردوندا.

ئەم تەجروبە سەرسام و سەرنجڕاکێشانە مۆڵەتمان پێ دەبەخشن
کە تیۆرییەکانمان بخەینە بواری شرۆڤەکارییەوە.

کاتێک سێ پۆل داتا پێکەوە رێکخران، ئەوا پێویستمان بە سێ
رەهەند هەیە بۆ تەفسیری گەردون. تەنها کەرتێکی بچکۆلە، کەمتر لە %5 ، شتە ئاساییەکەمان بۆ پێکدەهێنێت،
ئەتۆم، مۆلیکیول و ئەستێرەکان، ئنجا من و تۆش. نزیکەی چارەکی گەردون لە مادەی
تاریک پێکهاتوە، ئەو مادەیەی نابینرێت، بەڵام بە هۆی هاوێزی کێشکردنەوە gravitational
lensing
دەزانین بونی هەیە. ئەوەی تر کە ماوە، بریتییە لە سەدا هەفتای گەردون، ئەویش وزەی
تاریکە – ئێستا پێی دەلێن نەگۆڕی کۆزمۆلۆژی- ئەم وزەی تاریکە لە تەفسیری ئەو
هەقیقەتەدا پێویستە کە کشانی گەردون خێرادەکات یان تاودەدات. ئەم پێکهاتەیەی
گەردون هێزێکە و بۆشایی نێوان گالاکسییەکان فراوان دەکات.

پێشکەوتنە کۆزمۆلۆژییەکانی ئەم چەند ساڵانەی دوایی مایەی
سەرسامین، بەڵام هێشتا تێگەیشتنی هەنوکەییمان جێگای رەزامەندی نییە. لە بنەمادا،
دەتوانین تەفسیری بەشێکی بچکۆلەی گەردون بکەین، ئەویش مادەیە. چەند فکرەیەکیشمان
لەمەڕ بەشێکی گەورەتری هەیە( مادەی تاریک)، بەڵام تەفسیری تەواومان لە بەرانبەر
پێکهاتە گەورەکەی گەوردون (وزەی تاریک) هیچ سودێکی وەهای نییە. ئەمە یەکێکە لە
ئاڵنگارییەکانی (تەحەداکانی) فیزیک لە ئەمڕۆدا. نەک هەر تاقیکردنەوەیەکی تیوری
کێشكردنەکەی ئاینشتاینە – هەرچەندە ژمارەیەکی زۆر تیوری بەدیل بۆ تەفسیرکردنی
داتاکان پێشکەشکراوە- بەڵکو کێشەی فیزیکی بنەڕەتییە.

بەمجۆرە، دوای گوزەری سەدەیەک بەسەر گەردونی چەماوەی
فەزا-زەمەنی ئاینشتایندا، گەیشتینە کۆتایی گەشتەکەمان. ئایا ئاینشتاین راست بو؟ بێ
هیچ گومانێک راست بو. تەنانەت بە شیوەگەلێک راست بو کە خۆشی هەرگیز تەسەوری
نەدەکرد. بەڵام ئەمە مانای ئەوە نییە کە تێگەیشتنی ئێمە لەمەر کێشکردن لە ئاستێکی
کەماڵدایە. تەنها ئەوە دەگەیەنێت کە تۆزێک باشتر لە گەردون حاڵی دەبین و تێدەگەین.
تیوری گشتی نسبییەت دوا-وەڵام نییە.

بۆ کۆتاییهێنان، با لە ئایندە بڕوانین. چی رودەدات؟ بێگومان
من نازانم کەی بازدان رودەدات، بەڵام، تەواو بە یەقینەوە، باوەڕم وایە، لە
ئایندەیەکی نزیکدا شەپۆلەکانی کێشکردن کەشف دەکەین(لە راستیدا دوایی، بە ماوەیەکی
زۆر کورت دۆزرایەوە). ئەمە دەبێتە مایەی جۆش و خرۆش و یارمەتیمان دەدات کە لایەنی
تاریکی گەردون تاووتوێ بکەین. ئنجا لەوانەیە بزانین ئەو چاڵە-رەشانەی لە فەزادا
هەن هەر ئەو چاڵە-رەشانەی تیورییەکەی ئاینشتاینن. لە ئایندەدا مومکینە تەجروبەی شەپۆلی
کێشکردن( بۆ نمونە ئیڵسا eLISA کە ساڵی 2030  دەست بە گەشتەکە دەکات) لە فەزادا ئەو توانایەمان
بداتێ کە نەخشەیەکی وردی جیومەتری چاڵە رەشەکان بکێشین. تاقیکردنەوەی تری وەکو
تەلەسکۆپی روداوی ئاسۆ، زانیاری زیاترمان پێشکەش دەکات. لە مەودایەکی ئێجگار
گەورەتردا، تەجروبەکانی ئایندە تێگەیشتنی ئنسان لەمەڕ کۆزمۆلۆژی فراوانتر و
نایابتر دەکەن. بەو هیوایەین سەبارەت بە پرسی وزەی تاریک پێشكەوتنی بەرچاو بەدەست بهێنین.
باشە وەڵامەکە چییە؟ مومکینە وەڵامەکە پێویستی بە گرێدان و دەست لە ملانی دو دونیا
هەبێت، دونیای زۆر گەورە و دونیای زۆر بچکۆلە، بەڵێ، وەڵامەکە بریتییە لە تیوری
کوانتەم لەمەڕ کێشکردن!

ئێمە هەوڵدەدەین بۆ پەرەپێدانی تیورییەک کە سازشێک لە
نێوان تیوری گشتی چەمانەوەی فەزا-زەمەن و نایەقینییەکانی تیوری کوانتەمدا تەبەننا
دەکات. ئەم داخوازییە لە تەمەنی سەد ساڵەی نزیک بوەتەوە و مەخابن هێشتا دورین لە
وەڵامەکەوە. خۆ ئەگەر ئەمە ”پێشبڕکێیەکی تیوری نێو خەڵک” بوایە، ئەوا بێگومان
وەڵامەکە یەکسەر ”تیوری ژێ” دەبو. بەڵام واقیع تۆزێک لەوە زیاتر ئاڵۆزە. لە حاڵی
حازردا، تیوری ژێ کەمێک لە کەشتییەکی بەتاڵ دەچێت. دەتوانین چۆن بمانەوێت، بە هیوا
و خەونەکانمان، پڕی بڕکەینەوە، بەڵام هێشتا نەمان توانیوە تیوری ژێ بکەینە
تیورییەک کە توانای پێشبینی هەبێت. ژمارەی ئیحتیمالەکان گەلێک زۆرن و هیچ
تەجروبەکیش نییە خەیالاتمان سنوردار بکات. هەر هیچ نەبێت، شتەکە هێشتا بەو جۆرەیە.

بە درێژایی ئەم سەد ساڵەی گەردونی چەماوەی فەزا-زەمەنی ئاینشتاین گەلێک دۆزینەوە و روئیای نایابمان بینیوە، بەڵام هێشتا کار و پرۆژە زۆر ماوە ئەنجامی بدەین. زۆر ئاستەنگ و ئاڵنگاری هەن زاڵ بین بەسەریاندا. من باوەڕم وایە هێشتا گەلێک شت هەن لە سەد ساڵی داهاتودا یەکلایی بکرێنەوە.

شێرکۆ رەشید قادر لە نوسینێکی نیلس ئەندرسن 2015 بە دەستکارییەوە وەریگێڕاوە.


[i]  سەعاتی مەیسەری
هایدرۆجینی، وردترین جۆری سەعاتە لە جیهاندا.

[ii]  مەتەڵەکەی
هۆوکین و کیپ تۆرن زۆر بەناوبانگە کە پەیوەست بو بە ونبونی زانیاری لە نێو چاڵە
رەشەکاندا. مەتەڵەکە لە نێوان کیپ تۆرن و هۆوکین لە لایەک و جۆن پریسکل لەلایەکی
ترەوە بو، دوایی هۆوکین سازشی کرد.

[iii]  سپێکترۆگرافیک:
Spectrographic : ئامێرێکە بۆ
پەرشکردنی تیشكدانەوە( وەکو تیشكدانەوەی ئەلکترۆماگنێتیک یان شەپۆلەکانی دەنگ) بۆ
شەبەنگ و ئنجا تۆمارکردن یان کێشانی شەبەنگەکان.

  [iv]ئاسۆی روداو Event
Horizon : لە چاڵە رەشەکاندا دەڤەرێکی فەزا-زەمەنییە و بە شێوەیەکی
بازنەیی دەوری چاڵە-رەشی داوە. لەو دیو سنورەکانی ئاسۆی روداوەوە هیچ شتێک،
تەنانەت روناکیش توانای هەڵاتنی نییە، چونکە هێزی کێشکردن ئەمەندە بەهێزە. چاڵە
رەشەکان دیسانەوە یەکێکە لە بەرهەمە دەرکەوتەکانی هاوکێشەکانی کێشكردن لە تیوری
گشتی کە بە راستی ئاینشتاین خۆی هەر هیچ باوەڕی پێ نەبو.

[v]  شەپۆلەکانی
کێشکردن Gravitational Waves : بریتین لە نەرمە شەپۆلەکانی
فەزا-زەمەنی، بە هۆی جوڵەی لە ئاسابەدەری تەنە زەبەلاحەکانی گەردونەوە دروست دەبێت.
نمونەی هەرە دیاری ئەمە بریتییە لە بەیەکدادانی دو چاڵە-رەش، یان دو ئەستێرەی
نیوترۆنی. سەرەتا ئەوەندە بە خێرایی بە دەوری یەکتردا دەخولێنەوە و لە یەکتر نزیک
دەبنەوە، سەرەنجام بە یەکدا دەدەن و شەپۆلی زۆر گەورە پەخش دەکەن و دەبێت بە هۆی
دروستکردنی پشێوی فەزا-زەمەن، ئەمانە بە خێرایی روناکی بە پانتایی گەردوندا
رەتدەبن، لەگەڵ خۆیاندا زانیاری لەمەڕ بناوانی خۆیان بۆ تەلەسکۆپەکان دەهێنن. بۆ
یەکەمجار لە ساڵی 1916 دا، بە هۆی شیکاری ماتماتیکی هاوکێشە گشتییە
نسبییەکانی ئاینشتاینەوە پێشبینیکرا، بەڵام تەنها لە ساڵی 1974 دا، واتە بیست ساڵ دوای مردنی
ئاینشتاین بەڵگەی تۆکمە لەمەڕ چاڵە رەشەکان هاتە ئاراوە. لە ئەیلولی 2015 بۆ یەکەمجار، هەردو بنکەی فەزایی
(کەشفکەری لیگۆ LIGO و ڤیرگۆ VIRGO ) تێڕامانی خۆیان لەمەڕ کەشفکردنی شەپۆلەکانی کێشکردن راگەیاند،
ئەویش بە هۆی بەکارهێنانی ئامرازی کەشفکەری پێشکەوتوی لیگۆوە.


[i] سەعاتی ئەتۆمی
atomic clock : ناوێکی گشتییە بۆ ئامرازی کات،
بەندە لەسەر لەرینەوەی رێکوپێکی ئەتۆمەکان. یەکەمجار لە ساڵی 1948 پەرەی پێدرا، ئەم سەعاتانە بەندن
لەسەر پێوانی لەرینەوەکانی ئەتۆمی نایترۆجین کە بۆ پێش و پاش دەجوڵێن لە مۆلیکولە
بێڕەنگەکاندا، وردەکاری ئەم سەعاتانە هەتا بڵێی شتێکی سەرسامە، رێژەی لەرینەوەیان 23,870 لەرینەوەیە لە چرکەیەدا.

 [ii]کوەیزەرەکان بریتین لەو تەنە زەبەلاحانەی ئێجگار دورانەی
لە ئاسماندا هەن، بڕێکی ێشومار و  لە
ئاسابەدەر وزە پەخشدەکەن، سیمایان لە تەلەسکۆپدا زۆر لە ئاستێرەوە نزیکە، پێشنیازی
فەلەکناسان سەبارەت بە کوەیزەرەکان وایە کە چاڵە رەش لەخۆدەگرن و لەوانەشە تەمسیلی
قۆناغێک بکەن لە پەرەسەندنی هەندێک لە گالاکسییەکان.

[iii]  پۆلسار: Polsar  بریتین لەو
ئەستیرە نیوترۆنانەی دەخوڵینەوە، وەک بارستایی ئەوەندە و نیوی بارستایی خۆر دەبن،
بەڵام لە قەبارەدا زۆر بچکۆلەن و تیرەکەیان تەنها 24 کیلۆمەترە. پۆلسارەکان تیشکی
شەپۆلی رادیۆیی پەخش دەکەن کە وەک زنجیرەیەک ترپە کەشف دەکرێن.   

[iv]  نزیکەی دو
سەدە پێش فەلەکناسان دەرکیان بەو هەقیقەتە کردوە کە جوڵەی هەسارەی زاوە (مێرکیوری)
بە دەوری خۆردا کێشەیەکی بچکۆلەی تێدایە، هەروەک چۆن یاساکانی نیوتن پێشبینی ئەم
دیاردە نائاسییەیان کردوە. کاتێک لە خۆرەوە لە حاڵەتی نزیکترین مەوقیعدایە، ئەوا
لە دەڤەرێکی سیستەمی خۆریدا دەسوڕێتەوە کە بە هۆی بارستایی خۆرەوە فەزا-زەمەنەکەی
شێواوە. بەمجۆرە هەمو سوڕانەوەیەکی هەسارەی زاوە بە دەوری خۆردا، کە رەوتەکەی
هێلکەییە، تۆزێک لادان لەخۆدەگرێت بە جۆرێک کە نزیکترین خاڵی لە خۆرەوە هەمو جارێک
تۆزێک دێتەوە پێشەوە.


[i]  کەوانە/چرکە
arc second پێوەری گۆشە. 60 کەوانە چرکە دەکاتە یەک کەوانە خولەک.
یەک کەوانە خولەک دەکاتە یەک پلە. 360 پلەش دەکاتە یەک بازنە.


[i]  کالکیولەسی
تێنسەر Tensor calculus یان شێکاری تێنسەر، هەتا بڵێی
لقێکی ئاڵۆزی ماتماتیکە و فراوانبونی شیکاری ڤێکتەرەکان. کاتێک ئاینشتاین لە
مێشکیدا هاوکێشەکانی تیوری گشتی نسبییەت گەڵاڵەبون، سەرەتا توانای گوزارشتی ئەم
هاوکێشانەی بە زمانی ماتماتیکی نەبو، چونکە لە راستیدا ماتماتیکناسێکی بە قودرەت
نەبو، بەڵام هاوڕێی دێرین و رۆژانی زانکۆ مارسیل گرۆسمان یارمەتیدا رێگانیشاندەری
بو بۆ دارشتنی تیوری گشتی بەو ماتماتیکەی پێی دەگوترێت کالکیولەسی تێنسەر.




هێزی کێشكردن لە نیوتنەوە بۆ ئاینشتاین

هێزی کێشکردن لاوازترین چوار هێزە بنەڕەتییەکەی سروشتە – ئەوانی تر، واتە سیانەکەی تر بریتین لە هێزی ئەلکترۆماگنێتیک، هەردوک هێزی ناوکی بە هێز  strong و هێزی لاواز weak یان بێ هێز. کەچی سەرباری هەموو ئەمانەش دەبینین تەنها هێزی کێشکردنە لە مەدایەکی دوردا باڵادەستە و کۆنترۆڵی دونیای کردووە. هۆکاری ئەمەش ئەوەیە هێزی کێشکردن بریتییە لەوەی دوو تەن یەکتر بۆ لای یەکتر کێش دەکەن. بەمجۆرە دەبینین لە حاڵەتێکدا زۆربەی زۆری تەنە گەورەکان لە روی کارەباییەوە هاوبارگەن، کەچی هەرگیز لە باری کێشکردنەوە هاوبارگە نین. هێزی کێشکردن لە نێوان تەنەکاندا کە بارستاییان هەیە هەمیشە یەکتر کێش دەکەن، پاشان ئەگەر ئەم دوو تەنە بارستاییەکانیان گەورەتر بێت ئەوا ئەم هێزی کێشكردنە زیاد دەکات.

کێشکردن بەر لە مێژوو

لە راستیدا بە هۆی گەورەیی
بلیمەتانی وەکو نیوتن و ئاینشتاینەوە بوو کە لە حاڵی حازردا خەڵکانی وەکو ئێمە لە
هێزی کێشكردن دەگەین، کەچی لەگەڵ ئەمەشدا سەیردەکەین هێزی کێشکردن، لە هەموو
هێزەکانی تر، بە بەردەوامی خۆی لەبەردەم زانایاندا وەکو مەتەڵ قوتکردووەتەوە. بۆ
تێگەیشتن لەم پرسە کە بۆچی وایە؟ با لە سەرەتاوە دەست پێ بکەین و رەچاوی مێژوی
پەرەسەندنی هێزی کێشكردن بکەین.

ئنسان هەر لە دێرزەمانەوە هەمیشە ئەو هەقیقەتەی زانیووە کاتێک تەنێک بەردەدەیتەوە بە ئاراستەی خوارەرە دەکەوێتەوە. ئا بەم سەلیقەیەوە، هەمیشە دەرکمان بە بوونی کێشکردن کردووە. هەر بۆیە دەبینین هەر سروشت و تەبعی ئەم جۆرە جوڵەیە بووە کە بووە بە پێگە و سەرنجی زۆر لە هزرمەندانی دێرین.

ئەرستۆ، کە کتێبەکەی بە
نێوی فیزیکەوە بوو، هەتا کۆتاییەکانی سەدەی هەڤدەهەم رۆڵێکی کارا و باڵادەستی لە
زانستی رۆژئاوادا هەبوو، تەفسیرەکەی لەمەڕ کێشکردن بەندبوو لە سەر ئەو ئایدیایەی
کە تەنەکان لە گەردوندا بە تەبیعەت مەیلی جوڵەیان هەیە بۆ مەنزڵی ئەسڵی خۆیان. لای
ئەرستۆ، بۆ ئەوەی بزانین ئەم مەنزڵە کوێیە، ئەوا پێویستە بزانین پێکهاتەی ئەم تەنە
چییە کە پرسەکەی دروستکردووە. ئەگەر وردتر قسە بکەین، ئەوا کێشکردنەکە بەندە لەسەر
بڕی هەر یەکە لە چوار توخمەکە کە بریتین لە: خۆڵ، ئاو، هەوا و ئاگر.

مشتومڕەکەی ئەرستۆ وەهابوو
کە ئەو تەنانەی پێکهاتەکەیان بە شێوەیەکی سەرەکی خۆڵ و ئاوە ئەوا بەرەو چەقی
گەردون دەجوڵێن. لای وی چەقی گەردون لە بەردەم پێی خۆیدا بوو. ئەو تەنانەی لە خۆڵ
پێکهاتوون، ئەگەر فڕێدرانە هەواوە ئەوا پێویستە بگەڕێنەوە بۆ سەر عەرد. ئنجا
لۆژیکانە بیریکردەوە، ئاو سوکترە لە خۆڵ و ئەمەش دەتوانرێت بە ئاسانی بسەلمێنرێت
کاتێک تۆزێک خۆڵ دەرژینە نیو پەرداخێک ئاوەوە، ئاوەکە سەردەکەوێت. بەمجۆرە لەسەر
روی زەوی ئاو دوای خۆڵ دێت. بە هەمان شێوەش، هەوا لە ئاو سوکەڵەترە، هەروەک چۆن دەبینین
بڵقی هەوا سەر ئاو دەکەوێت، واتە پێگەی سروشتی هەوا لە سەروو ئاوەوەیە و مەوقیعی
سروشتی ئاگریش لە سەروو هەواوەیە.

بەمجۆرە ئەم دیدە ئەرستۆییە
نیزامێکی لۆژیکیمان لەمەر گەردونی بەرچاو پێشکەش دەکات، ئەو نیزامەی بەندە لەسەر
یەکە بنەڕەتییەکانی مادە لەو رۆژ و سەردەمەدا. تەنانەت یارمەتی ئنسانیش دەدات کە چەند
حاڵەتێک سەبارەت بە خێرایی کەوتنەخوارەوەی تەنەکان بخاتەڕوو. ئەرستۆ گفتوگۆی لەمەڕ
ئەو پرسەش کردووە کە خێرایی کەوتنەخوارەوەی تەنێک راستەوانە لەگەڵ بارستاییەکەیدا
و پێچەوانەش لەگەڵ چڕی ناوەندەکەدا، کە گوزەری پێدا دەکات، دەگۆڕێت. بەمجۆرە ئەگەر
تەنێک بارستاییەکەی دوو کلیۆگرام بێت دوو ئەوەندە خێراتر لە تەنێکی یەک کیلۆگرامی
دەکەوێتە خوارەوە.

بە داخەوە، تیورییەکەی
ئەرستۆ ناکرێت راست بێت. ئێمە باش دەزانین هیچ چەقێک نییە لە گەردوندا تەنەکان بە
ئاراستەی (ئەو چەقە) بجوڵێن. هەروەها، لە رێگای تەجروبەی راستەوخۆوە، دەتوانین
ئەوەش بخەینەڕوو کە رێژەی تاودانی تەنێک لە سایەی هێزی کێشكردندا پەیوەندی بە
بارستایی هەمان تەنەوە نییە. لە راستیدا، دەتوانین ئەوە پیشان بدەین کە هەموو
تەنەکان بە هەمان رێژە دەکەونە خوارەوە. ئەم دۆزینەوەیە بە یەکێک لە دەسکەوتە
نایابەکانی تێگەیشتنی هاوچەرخانە و نوێی ئنسان لەمەڕ کێشکردن حیساب دەکرێت، بۆیە
پێویستی بە هەڵوێستە و لێکدانەوەی زیاتر هەیە.

ئەو راستییەی کە هەموو
تەنەکان لە سایەی هێزی کێشكردندا بە هەمان رێژە تاودەدەن شتێکی رون نییە. لە
راستیدا ئەگەر پەڕێک لە دەستە چەپمەوە و پارچە ئاسنێک لە دەستە راستمەوە
بەربدەمەوە، ئەوا نابێت چاوەڕووانی ئەوە بکەم کە هەردوک لە هەمان کاتدا بەر عەرد
بکەون. پارچە ئاسنەکە یەکەمجار بەر عەرد دەکەوێت. کەواتە مەبەست لەم رستەیە،”
هەموو تەنەکان لە سایەی هەمان کێشکردندا، بە هەمان رێژە تاودەدەن یان دەجوڵێن.”
بۆ تێگەیشتن لەم دەستەواژەیە، پێویستە بیر لەو هەموو هێزانە بکەینەوە کە
کاریگەرییان لەسەر ئەم تەنانە هەیە.

کاتێک پەڕەکە بەردەدەمەوە، ئەوا هێزی کێشكردن کاریگەری لەسەر هەیە، بەڵام هێزگەلی تریش کاردەکەنە سەری. کە دەست دەکات بە کەوتنەخوارەوە، لە هەمبەر جوڵەکەیدا هێزی بەرهەڵست هەیە کە ئەویش هەوایە. ئەم هێزە دەبێت بە هۆی خاوکردنەوەی پەڕەکە و کاریگەرییەکەشی لەسەر پەڕەکە زیاترە وەک لەوەی لەسەر ئاسنەکە هەیەتی. ئنجا خۆ هەتا هەواکە بە هێزتر بێت ئەوا کاریگەری زیاتر دەبێت لەسەر پەڕەکە وەک ئەوەی لەسەر پارچە ئاسنەکە هەیەتی. بەمجۆرە، مەبەست لە دەستەواژەکەی سەرەوە، ” هەموو تەنەکان لە سایەی هەمان کێشكردندا بە هەمان تاودان دەجوڵێن.” ئەوەیە کە ئەمە حاڵەتێک نییە تەمسیلی جوڵەی تەنەکان بکات لەو ناوەندە راستەوخۆیەی ئێمە تێێدا دەژین. بەڵکو زیاتر حاڵەتێکە سەبارەت بەوەی کە چی بەسەر تەنێکدا دێت ئەگەر بە تەواوی و تەنها لە ژێر کاریگەری هێزی کێشکردندا بێت. بە واتایەکی تر، ئەگەر کارلێکی هەموو هۆکارەکانی تر پەراوێز بخەین و فەرامۆشیان بکەین، ئەوا هەموو تەنەکان بە هەمان رێژەی تاودان دەکەونە خوارەوە.

لەم بارەیەوە، گالیلۆ پاداشی یەکەم و پشکی شێری بەردەکەوێت لە بەرانبەر خستنەروی هەقیقەتی ئەم پێشنیازە لۆژیکییە. لە ساڵی 1638 دا، وەک دەڵێن، تۆپی(موشەک – هاوێژی) بارستایی جیاجیا لە ترۆپکی بورجی پیزاوە فڕیداوەتە خوارەوە. سەیریکردووە تۆپەکان لە هەمان کاتدا کەوتونەتە سەر زەوی. لە سەردەمانی دواییشماندا، کە شتەکە زیاتر درامایی بوو، هەمان ئەنجام بەدەستهات، ئەویش کاتێک دەیڤید سکۆت، فەلەکناسی ئەپۆڵڵۆ خستییەڕوو. سکۆت، کاتێک چووە سەر مانگ، پەڕێك و چەکوشیکی لە دەست بەردایەوە، چونکە هیچ هەوا لەسەر روی مانگ بونی نییە هەتا جوڵەکە خاوبکرێتەوە، بەڵام هەردوک تەنەکە، چەکوش و پەڕەکە لە هەمان کاتدا و لەبەردەم قاچیدا کەوتنەخوار و بەر عەردی کەوتن (وێنەی ژمارە یەک). لە رۆژگاری ئەمڕۆماندا ئەم دیاردەیە بە گەردونێتی یان گشتگیری کەوتنەخوارەوەی ئازاد ناودەبرێت. پێکهاتەی سەرەکی تیوری کێشكردنی هەردوو فیزیکناسی مەزن، نیوتن و ئاینشتاینە.

تیوری نیوتن لەمەڕ کێشکردن

تیوری نیوتن لەمەڕ کێشکردن
و جوڵە یەکەمجار لە ساڵی 1687 لە کتێبی ”پرینسیپی ماتماتیک”
دا بڵاوبوەوە و دونیاشی بۆ هەتاهەتایی گۆڕی. ئەمە بۆ خۆی یەکەم تیوری جدی زانستی
بوو کە هێزی کێشکردن چۆن ئیش دەکات و میکانیزمەکەی چۆنە. بە پێچەوانەی ئەرستۆوە،
نیوتن عەوداڵ نەبوو لە دوی تەفسیری کێشكردن و ئەو هەوڵەشی نەدا. لە بری ئەمە
کاریگەری هێزی کێشکردنی فۆرمەلەکرد، واتە کاریگەری هێزی کێشکردنی کردە دیاردەیەکی
چەندایەتی(ماتماتیکی)، لە پرۆسەکەدا یاسا فیزیکییەکانی بە جۆرێک کورتکردەوە کە
کاتێک وەسفی جوڵە دەکات، تەنها باس لە تەنەکانی سەر زەوی ناکات، بەڵکو جوڵەی عەرد
خۆشی دەگرێتەوە، بە هەمان شێوە جوڵەی هەموو تەنە ئاسمانییەکانی تریش کە لە سیستەمی
خۆریدا هەن.

دەسکەوتی نیوتن بە هەقەت بەرهەمی ئنسانێکی بلیمەت بوو. چەندین لقی نوێی ماتماتیکی خوڵقاند، بۆ یەکەم جار سەلماندی کە ئەو یاسا فیزیکییانەی لەسەر زەوی بەسەر خۆماندا راڤەدەکرێن، هەر هەمان ئەو یاسایانەن کە بەسەر تەنە ئاسمانییەکاندا واری دەکرێن. ئەو هەموو ئاڵۆزییەی جوڵە، کە ئەرستۆ تێکۆشا تەفسیری بکات، لە بۆتەی چەند یاسایەکی کەم و سادەدا گەڵاڵەبوون. تیوری نیوتن شتێکی پڕشنگدار بوو و بۆ دوو سەد ساڵ هیچ نەیار و ئاڵنگارییەکی (تەحەدا) نەبوو. تەنها لە کتێبەکەێدا، نیوتن شۆڕشێکی لە دونیای هەر یەک لە زانست، پیشەسازی و جەنگدا بەرپاکرد، جگە لەوەی دونیابینییەکی پێشكەشکرد کە هەموو ئێمەی ئنسان هەتا ئێشتاش تەبەننای دەکەین.

پێکهاتەی بنەڕەتی
تیورییەکەی نیوتن بریتییە لە یەکەم، هەبوونی فەزا و زەمەنی رەها لە قۆناغێکدا کە
هەموو جوڵە تێیدا رودەدات، دوومیش بونی هێزی گەردونی(گشتی) کێشکردن کە لە هەمان
ساتەوەختدا لە گەردوندا لە نێوان دوو تەنی زەبەلاحدا دێتەگۆڕێ. ئەمە هەر
هەموویەتی.

لای نیوتن فەزا، هەروەک
خۆمان رۆژانە راڤەی دەکەین و دێتە بەرچاومان، بە زمانێکی سادە بریتییە لەو
گۆڕەپانە ئەبەدی و نەگۆڕەی هەموو مادە بوونی تێدا هەیە. ئنسان دەتوانێت تەنێک، x، لە
نوقتەیەکی ڤەزادا دابنێن، ئنجا بە ئاسانی دەتوانێت دووری ئەم تەنە لە تەنێکی
ترەوە، y ، وە تەنها بە مەترەیەکی رێک و
راست دیاری بکەین. لە میکانیکی نیوتندا هیچ غامزییەک لەم پرۆسەیەدا بونی نییە. دوو
تەنەکە، واتە x و y لەوانەیە لە
فەزادا لە حاڵەتی جوڵەدا بن، بەڵام فەزا خۆی جێگیرە و هەتاهەتایە نەگۆڕە.

بە هەمان شێوە، چەمکی نیوتن
بۆ زەمەن ئەنجامی سەلیقەیەکە کە زۆربەمان لەگەڵیدا گەورەبوین. ساتەوەختەکانی زەمەن
لە تیوری نیوتندا، یەک لەدوی ئەویتر خۆیان واڵادەکەن. لە نێوان چەندین ساتەوەختدا،
تەنەکان مەوقیعی خۆیان دەگۆڕن، بەلام زەمەن خۆی شتێکی گەردونییە و بۆ هەموو کەسێک
هەر هەمان شتە. لە تیورییەکەی نیوتندا، هەموو سەعاتە راستەقینەکان بە هەمان شێووە
زەمەن پێوانەدەکەن، هەروەک چۆن هەموو دوری – پێوەکان(مەترە) هەمان دووری نێوان دوو
تەن پێوانە دەکەن.

ئەو کات، لە تیوری نیوتندا،
هەموو تەنەکان بە رێژەی نەگۆڕ دەجوڵێن، تەنها مەگەر هێزێکی دەرەکی کارباکەتە
سەریان (ئەمە نوقتەی ماڵئاوایی بوو لە فیزیکی ئەرستۆ). ئەگەر هێزێک کاربکاتە سەر
تەنێک، ئەوا کاریگەری هێزەکە بە جۆرێکە دەبێت بە هۆی تاودانی تەنەکە. هەتا هێز
زیاتر بێت، تاودان زیاتر دەبێت، خۆ ئەگەر بارستایی تەنەکە گەورەتر بێت، ئەوا
هێزێکی گەورەتر پێویستە بۆ ئەوەی هەمان تاودانی هەبێت. لەسەر ئەم بنەمایە، بە
زمانی سادە هێزی کێشکردن بریتییە لە هێزێکی دەرەکی کاردەکاتە سەر هەموو تەنە
زەبەلاحەکان، هەر هەموویان رادەکێشێت.

نیوتن هێزی کێشکردنەکەی
وەها کورتکردەوە کە راستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ بارستایی هەردوو تەنەکە کە لە
نێوانیاندا کاریگەری هەیە و پێچەوانەش لەگەڵ دوجای دووری نێوانیان. واتە هێزی
کێشكردن لە نێوان دوو تەنەکەدا خۆ لەم هاوکێشەیەدا نمایشدەکات:

 M  و m بریتین لە
بارستایی دوو تەنەکە

 F  بریتییە لە هێزی کێشکردن و r یش بریتییە
لە دووری نێوان دوو تەنەکە.

ئەم هاوکێشە ساکارە، پێکەوە
لەگەڵ یاساکانی نیوتن لەمەڕ جوڵە، بەسن بۆ ئەوەی بۆ ئەوەی بەهایەکی باشی نزیکەیی
جوڵەی زۆربەی هەرە زۆری تەنە ئەسترۆفیزییکیەکان و هەموو ئەو تەنانەی لەسەر عەردیش
هەن بزانین.

کاتێک باس لە کێشکردنی نیوتن دەکەین و دەڵێین هەموو تەنەکان بە هەمان تاودان دەکەونە خوارەوە و ئنجا هەموو ئەمانە ملکەچی رامانەکانی گالیلۆن، ئەوا دەتوانین بڵێین ئەمانە هەموو لەو هەقیقەتەوە دەبینرێن کە لە یاسای میکانیکی نیوتندا هێزێکی دراو دەبێت بە هۆی خاوکردنەوەی تاودانی تەنێکی بارستایی قورس بە بەراورد لەگەڵ تەنێکی سوکەڵەدا. ئەمە لەگەڵ ئەو راستییەدا رەچاوبکە کە بە حسێبی نیوتن، دەبێت هێزی کیشکردن زیادبکات کاتێک بارستاییەکە زیاددەکات. لە تیوری نیوتندا، ئەم دوو شتە بەو رێژەیەی تەواو پێویستە رودەدات. ئەمەش بۆ ئەوەی یەکتر بسڕنەوە. ئەگەر هێزی کێشکردنی نیوتن کاریکردە سەر تەنێک و ملکەچی یاسای جوڵەی نیوتن بێت، ئەوا ئەو تەنە پێویستە بە رێژەیەکی نەگۆڕ و سەربەخۆ لە بارستاییەکەی، تاوبدات. کاێک ئەمە رودەدات هەروا لە خۆڕا نییە و رێکەوت نییە: گەردونێتی کەوتنە خوارەوەی ئازاد هەر لە سەرەتاوە لە نێو هەیکەلی تیوری نیوتندا هەیە.

یەکەم سەرکەوتنی گەورەی
تیوری نیوتن لەوەدا بوو کە دەکرێت لە داتاشینی یاساکانی جوڵەی هەسارەکاندا
بەکاربهێنرێت. ئەم یاسایانە بە هۆی تەجروبەی داتاییەوە لە لایەن کێپلەرەوە لە
سەرەتای سەدەی هەڤدەیەمدا کورت کراونەتەوە، بۆ ئەم مەبەستە کێپلەر داتایەکی
ئەسترۆنۆمی دەوڵەمەندی بەکارهێناوە. یاساکانی کێپلەر لەمەڕ جوڵە بەمجۆرەیە:

رەوتی سوڕانەوەی هەسارەکان
بە دەوری خۆردا فۆرمێکی هێلکەییان هەیە و خۆریش دەکەوێتە یەکێک لە دوو فۆکەسی شێوە
هێلکەییەکەوە.

ئەگەر هێڵێکمان لە نێوان
هەسارەکە و خۆردا کێشا، ئەوا ئەو روبەرە پانتاییەی هێڵەکە لە کاتی سوڕانەوەی
هەسارەکە بە دەوری خۆردا دروستی دەکات لە هەمان کەوانەی زەمەنیدا هەمیشە یەکسانە.

دوجای کاتی خایاندراو بۆ ئەوەی هەسارەکە یەک سوڕ بە دەوری خۆردا تەواوبکات راستەوانە دەگۆرێت لەگەڵ سێجای دووری نێوان دوورترین خاڵی هەسارەکە لە خۆرەوە( واتە تەوەری گوزەری شێوە هێلکەییەکە.(خوێنەری بەڕێز سەیری وێنەکە بکە بۆ تەفسیری ئەم سێ یاسایە.)

یاساکانی کێپلەر (1630 –
1571) بەسەر
هەموو هەسارە ناسراوەکاندا راڤەدەکرێن، هەرچەندە لە رۆژگاری خۆیاندا( 1609) هیچ بناغەیەکی زانراویان لە
تیوری فیزیکیدا نەبوو. ئەم یاسایانە وەها دیاربوون کە پڕ بە پێستی ئەوا داتایانە
بوون کە فەلەکناسی گەورە تیکۆ براهە( 1600- 1546) خستییە
بەردەمی کێپلەر.

نیوتن شارەزایی لە یاساکانی
کێپلەردا هەبوو، لە کتێبە هەرە ناودرەکەیدا، پرینسیپەکانی ماتماتیک، تەفسیری
کردوون کە چۆن لە یاساکانی خۆی لەمەڕ جوڵە و یاسای گشتی هیزی کێشكردنەوە
داتاشێنیان بۆ بکات.

داتاشینی ئەم یاسانەی
کێپلەر لە لایەن نیوتنەوە بە یەکێک لە داستانە گەورە سەرکەوتووەکانی دونیای فیزیک
حساب دەکرێت. ئەو یاسا تەجریبییانەی لە تێرامانی پوختی هەسارەکانەوە، کە ئەو سەردەمە نوێ
بوون، پێشکەشکرابوون، بۆ یەکەمجار (لە لایەن نیوتنەوە) بە گوزارشتی سادە لە
هاوکێشەی ماتماتیکییەوە لەدایکبون. نیوتن ئەوەی پیشاندا کە دەکرێت هەر هەمان ئەو
یاسایەی وەسفی جوڵەی تۆپێکی موشەک – هاوێژی لەسەر زەوەی دەکات دەکات بەکاربهێنرێت
بۆ تەفسیرکردنی جوڵەی هەسارەکان خۆشیان. ئەمە سەرەتای زۆربەی هەرە زۆری ئەو زانستی
فیزیکییەی ئەمڕۆیە کە خۆمان دەیزانین.

تیوری کێشكردنی ئاینشتاین

دوو
سەد ساڵ دوای بڵاوکردنەوەی، تیورییەکەی نیوتن لەمەڕ کێشکردن لە لایەن ئاینشتاینەوە
روبەڕوی ئاڵنگاری بوەوە. خۆ ئەگەر تیورییەکەی نیوتن سادە و بە سود بوو، ئەوا ئەوەی
ئاینشتاین جوان و هەر بە راستی گەردونی یان گشتی بوو. ئاینشتاین نەک هەر ئەو
هاوکێشانەی گۆڕی لە تیورییەکەی نیوتندا هەبوون، بەڵکو هات ئەو بناغەیەشی دەرهێنا کە
لەسەری وەستابوو. ئاینشتاین هەموو شتێکی گۆڕی.

وەک زۆر لەو بەرەوپێشچونانەی
لە فیزیکدا رودەدەن، ئیلهامبەخشی سەرەکی لە تیورییەکەی ئاینشتایندا بریتی بوو لەو
ناڕێکی و نایەکێتییەی لە ئایدیا هەنوکەییەکاندا هەبوون. نیوتن تیورییەکی پێ بەخشین
سەبارەت بە چۆنیەتی کارکردنی کێشکردن و جوڵە. بەڵام هزرەکانی نیوتن لەگەڵ ئەو
تیوری روناکییەدا تەبا نەبوون کە جەیمس ماکسوێڵ لە ناوەراستی سەدەی نۆزدەدا پەرەی
پێدابوو. تیورییە نوێکەی ماکسوێڵ ئەوەی خستەڕوو کە هەموو ئنسانێک لە گەردوندا
دەبێت خێرایی روناکی وەها پێوانەبکات کە هەمان بەهای هەبێت: ئەو بەهایەش بریتییە
لە 300 ملیۆن مەتر
لە چرکەیەکدا. ئەمە لەوانەیە وەک شتێکی قووڵ نەیەتە بەرچاو، بەڵام چەند دەقەیەک
خۆت خەریک بکە و رەچاوی ئەوە بکە کە چی دەگەیەنێت.

لێرەدا مەسەلەکە لەوەدایە کە، بە پێی میکانیکی نیوتن، ئەگەر لە نێو شەمەندەفەرێکدا دانیشتبم، ئنجا شەمەندەفەرەکە بە خێرایی 100  میل لە سەعاتێکدا بڕوات و منیش فیشەکێک بە ئاراستەی پێشەوە بە خێرایی 1000 میل لە سەعاتێکدا بتەقێنم، ئەوا لە چاوی کەسێکی ترەوە کە لەسەر شۆستەی پلاتفۆرمەکە، واتە لە دەرەوەی شەمەندەفەرەکەوە دانیشتووە و سەیردەکات، خێرایی فیشەکەکە دەبێت بە 1100 میل. بە واتایەکی تر، بە زمانی ماتماتیکی دەڵێین خێرایی فیشەکەکە لە چاوی بینەری سەر شۆستەکەوە دەکاتە کۆی خێرایی قیتارەکە و خێرایی فیشەکەکە. ئێستا با بڵێین من لایتێکم بە دەستەوەیە و دایدەگیرسێنم، هێشتا لەسەر هەمان کورسی خۆم دانیشتووم، ئا لێرەدا سەیردەکەم، واتە لەسەر کورسییەکەی خۆمدا، روناکی لایتەکە بە ئاراستەی پێشەوە بە خێرایی روناکی ( 300 ملیۆن  میل لە چرکەیەدا) بە فارگۆنەکاندا پەخش دەبێت. ئنجا با بێینەوە سەر کابرای سەر شۆستەکە کە لە دەرەوە سەیرمان دەکات، ئا لێرەدا ئەگەر گوێ لە نیوتن بگرین، ئەوا چاوەڕوانی ئەوە دەکەیت کە روناکییەکە بە خێرایی 300 ملیۆن میل لە چرکەیەدا و زائیدەن 100 میلی تر لە سەعاتێکدا( کە هی قیتارەکەیە) تێدەپەڕێت. بەڵام ئەگەر بگەڕێینەوە لای ماکسوێڵ، ئەوا شتەکە بەم جۆرە ڕوونادات. ماکسوێڵ دەڵێت کابرای سەر شۆستەکە لە دەرەوەی شەمەندەفەرەکە، پەخشی روناکییەکە بە هەمان خێرایی دەبینێت کە نەفەری نێو شەمەندەفەرەکە دەیبینێت. بە واتایەکی تر، هاوکێشەکانی ماکسوێڵ ئەوە راڤەدەکەن کە خێراییەکان کۆناکرێنەوە.

ئەو دژەسازییەی ئێستا
ئیشارەمان پێدا و باسمان کرد، شتێکی قووڵ و بنەڕەتییە. ئەگەر ئێمە کۆک نەبین لەسەر
چۆنیەتی کۆکردنەوەی خێراییەکان، ئەوا هەرگیز ناتوانین فیزیک بخەینەگەڕ بۆ ئەوەی
جوڵەی تەنەکان حساب بکەین. بەمجۆرە، مەحاڵە هەردوکیان، واتە نیوتن و ماکسوێڵ راست
بن. خۆ هیچ نەبێت دەبێت یەکێكیان هەڵە بێت. لەوانەیە کەسێك کە کەمتر زانایە هەوڵی
دابێت تیورییەکەی نیوتن یان ماکسوێڵ بنوسێتەوە، بەڵام ئاینشتاین ئەمەی نەکرد.
ئاینشتاین بە چاوی رێزەوە مامەڵەی لەگەڵ بەرهەمی نیوتن و ماکسوێڵ کرد. دەرکی بە
هێز و قودرەتی هەردوکیان کرد و تێکۆشا ئەو دژایەتییەی لە نێوانیاندا هەیە بە
شێوەیەکی زیرەکان حل بکات.

ئاینشتاین ئەو فەرزیەیەی
رەچاوکرد ئەگەر خێرایی روناکی بۆ هەموو کەسێک وەک یەک بێت، ئەوا ناکرێت زەمەن و
فەزا چەمکی گەردونی بن. لە بری ئەمە، ئاینشتاین بیریکردەوە، هەر سەیرکەرێک بگریت،
پێویستە چەمکی تایبەتی خۆی تەبەننا بکات و چەمکی فەزای شەخسی خۆی هەبێت. بە پێی
تیورییە نوێکەی ئاینشتاین، ئەو کەسەی لە قیتارەکەدا بە خۆی و سەعاتەکەیەوە
دانیشتووە، کابرای سەر شۆستەکەی دەرەوە، سەعاتەکە وا دەبینێت کە بە بەراورد لەگەڵ
سەعاتەکەی خۆیدا، خاو گوزەردەکات. بە هەمان شێوە، نەفەری نێو شەمەندەفەرەکە سەعاتی
کابرای سەر شۆستەکە دەبینێت لە سەعاتەکەی خۆی خاوتر دەڕوات.

ئەنجامەکە لە سەرەتادا وەک
شتێکی غەریب دێتە بەرچاو، بەڵام ئەمەش تەنها لەبەر ئەوەی هەر لە مێردمنداڵییەوە وا
راهاتووین کاتێک بیر لە زەمەن دەکەینەوە، ئەوا وەک دیاردەیەکی گەردونی سەیری
بکەین. ئەوەی ئاینشتاین پێشكەشی ئێـمەی کرد ئەوەبوو کە تێگەیشتنی منداڵی ئێـمە
لەمەڕ زەمەن شتێکی هەڵەیە. زەمەن چەمکێکی گەردونی نییە، بۆ هەموو کەسێک بە هەمان
رێژە خۆی واڵا بکات. زەمەن شتێکی شەخسییە، بەندە لەسەر جوڵەی نسبیمان بە رەچاو و
نیسبەت ئەوانی ترەوە. بە هەمان شێوە، ڤەزاش، باکگراوندێکی جێگیر نییە وەک ئەوەی خۆمان
بیری لێ دەکەینەوە. ئەوەی وەک دورییەکان بیری لێ دەکەینەوە، درێژی شتەکان و
تەنەکانیش، لە راستیدا بەندە لەسەر  رەوشی
جوڵەی ئێمە و چۆن دەجوڵێین.

ئەمانە ئایدیای سەرسوڕهێنن. سەرەتا ناجێگیر دێنەبەرچاو، چونکە ئەو هۆکارانەی بەکارمان هێناون بۆ تێگەیشتن لە دونیا، لە پڕ پەرواێزخراون. بەڵام نابێت نائومێدبین. لە تیورییەکەی ئاینشتایندا چەمکێک هەیە کە بۆمان ماوەتەوە و پەیوەستە بە فەزا و زەمەنەوە، ئەو چەمکە پارێزگاری لە واقیعی سەربەخۆی سەرنجدەر دەکات. ئەمە پێی دەگوترێت فەزا – زەمەن. لە بری چەمکی گەردونی فەزا (لای نیوتن) و چەمکی گەردونی زەمەن (لای نیوتن)، ئەوەی بۆمان ماوەتەوە بریتییە لە بونیاتێکی فراوانتر کە هەردوکیان (فەزا و زەمەن) لەخۆدەگرێت. کەسێک یان تەنێک، من یان تۆ، وەدوی هێڵێک دەکەوێت کە لە بونیاتێک پێکهاتووە، پێی دەگوترێت هێڵی دونیاکەمان. زەمەنی شەخسی هەر یەکەمان بە درێژایی هێڵی – دونیاکەمان پێوانەکراوە، کاتێکیش دەبینین هێڵی – دونیاکەی من لەوانەیە لەوەی تۆ جیاوازبێت ، بەڵام هەردوکیان لە هەمان فەزا – زەمەندا بونیان هەیە.

بەمجۆرە گۆڕانی فەزا و
زەمەن بۆ فەزا – زەمەنە کە بوارمان دەداتێ میکانیکی نیوتن لەگەڵ ماکسوێڵدا تەبا
یان یەکانگیربێت. ئەم دۆزینەوەیە یەکێک بوو لە رۆڵە سەرەتاییە نایابەکانی
ئاینشتاین لە زانستدا و ئێستا بە بڕبڕەی تیوری تایبەتی نسبییەتی ئاینشتاین حیساب
دەکرێت. گەلێک دەرەنجامی جیاواز و قوڵی هەیە، زۆریشیان لە روی تەجروبەوە سەلمێنراون.
یەکێک لە بەناوبانگترین دەسکەوتەکانی ئەمە لەوانەیە ئەم هاوکێشەیە بێت:

ئەم هاوکێشەیە پێمان دەڵێت
کە بارستایی و وزە بە شێوەیەکی ورد و ئالٶز پێکەوە گرێدراون (ئەمە هەقیقەتێک بوو
کە بوو بە ماڵوێرانییەکی بەرچاو کاتێک چەکی ناوکی هاتە ئاراوە.) هەندێک دەرەنجامی
تر بریتییە لەو تەنۆلکە ناسەقامگیرە تەمەن درێژانەی وەها دەردەکەون خێرا دەجوڵێن،
ئەمە و جگە لەو حەقیقەتەی کە هیچ شتێکی تر نییە خێراتربێت لە روناکی.

ئەم ئەنجامەی دوایی کە
ئیشارەمان پێدا لەگەڵ چەمکە نوێکەی فەزا – زەمەندا رێگەیان خۆشکرد بۆ ئاینشتاین بۆ
ئەوەی تیورییەکەی لەمەڕ کێشکردن دابڕێژێت. دیسانەوە هێزی هاندەر لەم پەرەسەندنەدا
بریتی بوو لە دژژەسازییەکی ئاشکرا و بەرچاو. جارێکی تریش، لێرەدا تیورییەکەی نیوتن
بوو کە کێشەی دەخوڵقاند. بەڵام ئەم جارەیان، هەرچۆنێک بێت، دیاربوو دژەسازی لە
کارەکەی ئاینشتاین خۆیدا بوو. ئەمەش چونکە هێزی کێشکردنی نیوتن لەو ساتەوەختەدا لە
نێوان تەنەکاندا کاردەکات یان کاریگەری هەیە. بە واتایەک، ئەگەر خۆر لە ناکاو
تەقییەوە، ئەوا بە حسابی نیوتن بێت دەبێت یەکسەر و لە هەمان ئەو ساتەوەختەدا کە
رودەدات هەست بە کاریگەرییەکەی بکەین. بەڵام ئاینشتاین بۆی دەرکەوت شتەکە بەوجۆرە
نییە و مەحاڵە. یەکەم، ئاینشتاین دەرکی بەوە کرد کە هیچ شتێک هێندەی خێرایی روناکی
گوزەرناکات. دووەمیش، ئەوەی خستەڕوو کە دیاردەیەکی وەک زەمەنی گەردونی بە هیچ
جۆرێک بونی نییە، بەمجۆرە ئەو ئایدیایەی کە دوو شت لە هەمان ساتەوەختدا لە دوو
جێگەی جیاواز ڕوودەدەن شتێکە ئەقڵ بە هیچ شێوەیەک قبوڵی ناکات (ئەگەر لە هەمان
ساتەوەختدا لە چاوی سەرنجدەرێکەوە ڕووبدەن، ئەوا بۆ هەر کەسێکی تر لە حاڵەتێکی
جیاوازی جوڵەدایە وا نابێت.) بەمجۆرە، دیسانەوە جارێکی تر، دەرکەوت ئیشکالاتێک
هەیە و پێویستە چاک بکرێت.

حلەکەی ئاینشتاین بۆ ئەم
کێشەیە زۆر لەوە زیاتر مایەی تێڕامان و سەرسامی بوو. ئاینشتاین ئەو فەرزییەیەی
ڕەچاوکرد کە کێشکردن دەرەنجامی چەمانەوەی فەزا – زەمەنە، نەک هێزێک بێت لە فەزادا شتەکان
بۆ لای یەکتر رابکێشێت. لای ئاینشتاین، ئەو هەقیقەتەی کاتێک تەنە زەبەلاحەکان بە
ئاراستەی یەکتر دەجوڵێن، تەنها دەرەنجامی ئەوەیە کە ئەم تەنانە، لەو فەزا – زەمەنە
چەماوەیەی کە تێیدا هەن، هەتا بتوانن وەدوی کورتترین رەوت دەکەون. ئایدیاکەش
بەوجۆرەیە کە بارستایی و وزە دەبن بە هۆی چەمانەوەی فەزا – زەمەن، ئنجا ئەم
چەمانەوەیە بۆ خۆی دەبێت بە هۆی لارکردنەوەی رەوتی ئەو تەنانە کە لە فەزادا بۆ لای
یەکتر دەجوڵێن. جوانی ئەم هزرە لەوەدایە کە چیتر پێویست ناکات کێشکردن وەک هێزێکی
زیادە، کە لە گەردوندا هەیە، باس بکەین. لەم وێنە نوێیەدا، تەنها شت کە بەرپرسە لە
راكێشان لە نێوان تەنە زەبەلاحەکاندا بریتییە لە فەزا – زەمەن خۆی ( بە هەرحاڵێک
بێت هەر دەبێت لەوێدا حزوری هەبێت.) ئەمەش ئایدیای بنەڕەتییە لە پشت تیوری گشتتی
نسبییەتی ئاینشتاینەوە.

لەوەش سەرنجڕاكێشتر ئەوەیە
کە ئایدیای ئاینشتاین بۆ تەفسیری دەرنجامەکەی گالیلۆ کە هەموو تەنەکان، کاتێک
دەکەونە خوارەوە، پێکەوە بەر عەرد دەکەون. با ئەوە بهێنینەوە بەرچاوی خۆمان لە
تیوری نیوتندا ئەم دەرەنجامە بە راستی هیچ تەفسیرێکی نییە. تەنها وەک هەقیقەت مامەڵەی
لەگەڵ کراوە و یاسای کێشكردنیش وەها ئیفرازکراوە کە لەگەڵیدا بگونجێت و بەس. ئاینشتاین
باشتر بۆ شتەکە چوو. لە تیورییەکەیدا، ئاینشتاین هێزێکی دەرەکی بە ناوی کێشکردنەوە
بوونی نییە؛ جوڵەی هەموو تەنێک تەنها بریتییە لە ئەنجامی چەمانەوەی فەزا – زەمەن.
بەڵام هەموو تەنەکان لە هەمان فەزا – زەمەندا دەجوڵێن، هەر بۆیەش هەموو تەنەکان
هەمان رەوت دەگرنەبەر. بە واتایەکی تر، هەموو تەنەکان پێویستە بە هەمان رێژە
بکەونە سەر زەوی، هەروەک چۆن گالیلۆ خۆی سەرنجیداوە.

ئەم ئایدیانە گەلێک جار دوچاری چەواشەمان دەکەن، بۆیە با بیر لە نمونەیەک بکەینەوە. تەسەورکە رەوتی دوو تەن کە هیچ هێزێک کاریگەری لەسەریان نییە. رەوتی دوو تەنەکە، لە فەزایەکی تەختدا هێڵێکی راستە، وەک لەم وێنەیەدا دێەبەرچاو.

خۆ ئەگەر فەزا چەماوە بێت، ئەا ئەمە چیتر راست نییە. با رەچاوی سادەترین فەزای چەماوە بکەین: رووی گۆیەک. کورتترین دووری یان رەوتی نێوان دوو خاڵ لەسەر ڕووی گۆیەکە بە بازنەی گەورە ناودەبرێت ( ئیستوا نمونەی بازنەیەکی گەورەیە – لەسەر گێتییەکە( ئەگەر دوو تەنمان هەبێت و دوو بازنەی گەورەی جودایان هەبێت لەسەر هەمان گۆیەکە، ئەوا سەرێک لە یەکتر دووەدەکەونەوە، بەڵام دوایی دیسانەوە بە یەکتر دەگەنەوە. سەیری ئەم وێنەیەی خوارەوە بکە.

ئا بەمجۆرە ئاینشتاین وێنای
چۆنیەتی کارکردنی کێشکردنی کرد. تەسەوری کرد ئەوەی بەرپرسە لە رەوتی ئەو تەنانەی
بە یەک دەگەن بریتییە لە چەمانەوە نەک شتێکی دەرەکی بە لای چەپدا یان راستدا
بیجوڵێنێت. عادەتەن چەمانەوەی فەزا – زەمەن زۆر ناڕێکترە لە روی گۆیەک ، بەڵام
ئایدیا بنەڕەتییەکە هەر هەمان شتە. ئەوەی پەیوەستە بە دەرەنجامی کێشكردنەوە،
دەرکەوت کە گەورەترین کاریگەری تیورییە نوێکەی ئاینشتاین هەروەک ئەو یاسایە وەهایە
کە نیوتن دوو سەد ساڵ پێش باسیکردووە. جیاوازییەکە لەوەدایە کە ئەم یاسایە بە
تێگەیشتنێکی تازەوە لەمەڕ فەزا و زەمەن هاتووەتە ئاراوە و جگە لەوەش، پێشبینی
فرەچەشنەی بچکۆلەی کاریگەری پێشکەشکردووە.

ئێستا با بیربکەینەوە کە
هەموو ئەمانە لە حاڵەتێکی پراکتیکیدا چی دەگەیەنن. ئەگەر کەسێک بە مەلە – ئاسمانی skydiving خۆی لە
فڕۆکەیەک هەڵبداتە خوارەوە و بە شێوەیەکی ئازادانە بکەوێتە خوارەوە. بە پێی
تیورییەکەی ئاینشتاین، رەوتی ئەو کەسە(مەلەوانە ئاسمانییەکە skydiver ) هەتا
بکرێت راسترین هێڵ لە خۆدەگرێت بە درێژایی فەزا – زەمەنە چەماوەکەی دەوری زەویدا.
لە گۆشەنیگای کابرای مەلەوانە ئاسمانییەکەوە، ئەمە تەواو بە شتێکی سروشتی دێتە
بەرچاو. جگە لەو هەوایەی بە توندی بە لایدا گوزەردەکات، مەلەوانە ئاسمانییەکە بە
هیچ جۆرێک هەست بە هیچ هێزێکی تر ناکات. لە هەقیقەتدا، ئەگەر بەرهەڵستی هەواکە
نەبێت، ئەوا بە هەمان شێوەی زانایەکی فەازیی لە ئاسماندا هەست بە بێ کێشی خۆی
دەکات. تەنها هۆ کە وامان لێ بکات مەلەوانە ئاسمانییەکە دەچێتە حاڵەتی تاودانەوە
ئەوەیە کە ئێمەی ئنسان وا راهاتوین کە روی سەر زەوی چوارچێوەی ژێدەرەکەمانە. خۆ
ئەگەر بتوانین خۆمان لەم دیاردە تەقلیدییە قوتاربکەین، ئەوا هیچ هۆیەکمان نییە بۆ ئەوەی
بڵێین کابرای مەلەوانە ئاسمانییەکە بە هیچ جۆرێک لە حاڵەتی تاوداندا نییە.

با ئێستا ئیعتیبارێک لەسەر
زەوەی بۆ خۆمان دابنێین، سەرهەڵبڕین و سەیری ئەو کەوتنەخوارەوە سەرچڵییە ترسناکەی
خۆمان بکەین. عادەتەن، زەینمان وەها وەسفی جوڵەمان دەکات کە لە حاڵەتێکی
وەستانداین. ئەمەش دیسانەوە هۆکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی چونکە ئێمە وەها فێربووین عەرد
بڕیاردەدات کە چی لە وەستاندایە و چی لە جوڵەدایە. خۆت لەم زیندانە رزگاربکە و بۆت
دەردەکەوێت کە خۆت، لە هەقیقەتدا، لە پرۆسەی تاوداندایت. هەست دەکەیت هێزێک فشاری
خستووەتە سەر بنی پێت و بەرەو سەرەوە پاڵت پێوەدەنێت، هەر بە هەمان شێوەی کاتێک لە
مەسعەدەکەدایت و زۆر بە خێرایی بە ئاراستەی سەرەوە تاودەدات. لە وێنەکەی تیوری
ئاینشتایندا هیچ جیاوازییەک نییە لە نێوان خۆت کاتێک لەسەر زەویت و کاتێکیشش لە
نێو مەسعەدەکەدای. لە هەردوو حاڵەتەکەدا بە ئاراستەی سەرەوە لە تاوداندایت. لە
نمونەی دووەمدا(واتە مەسعەدەکە) مەسعەدەکەیە کە بەرپرسی تاودانەکەی تۆیە. لەوەی پێشودا،
هەقیقەتەکە ئەوەیە کە زەوی پتەوە و بەرەو سەرەوە بە نێو فەزا – زەمەندا پاڵت پێوەدەنێت، شەقێکت
تێهەڵدەدا و لە کەوتنە خوارەوەی ئازادت دەخات کە رەوتەکەی کەوانەییە. ئنجا کاتێک
روی زەوی لە هەموو خاڵێکدا بەرەو سەرەوە تاودەدات هۆکەی ئەوەیە کە لە فەزا –
زەمەنێکی چەماوەییدایە نەک تەخت، ئەمە لە کاتێکدا وەک تەنێکی پتەویش هەر
دەمێنێتەوە.

بە لەبەرچاوکرتنی ئەم گۆڕانە
سروشتی راستەقینەی کێشكردنمان بۆ روون دەبێتەوە. مەلەوانە – ئاسمانییەکە بە
شێوەیەکی ئازادانە بەرەو عەرد دەکەوێتە خوارەوە چونکە ئەو فەزا – زەمەنەی تێیدا دەکەوێتە
خوارەوە سیمایەکی چەماوەیی هەیە. لە راستیدا هێزێکی دەرەکی نییە کە بە ئاراستەی
خوارەوە کێشی دەکات، بەڵکو جوڵەی سروشتی خۆیەتی بە نێو فەزایەکی چەماوەییدا. لە
لایەکی ترەوە، کاتێک کابرایەک لەسەر عەرد بە پێوە وەستاوە، ئەو فشارەی لەسەر
پاژنەی پێی هەستی پێدەکات دەگەڕێتەوە بۆ رەقی و توندی زەوی کە بە ئاراستەی سەرەوە
پاڵ دەنێت. دیسانەوە هیچ هێزێکی دەرەکی بوونی نییە کە بەرەو عەرد راتبکێشێت. تەنها
ئەو هێزە ئەلکترۆستاتیکیەیە کە لە بەردەکانی ژێر پێتدا هەیە و زەوی وا پتەو کردووە
و ئنجا ناهێڵێت وەدوی رێچکەی جوڵەی سروشتی خۆت بکەویت(کە ئەمیش دیسانەوە هەر
کەوتنەخوارەوەی ئازادانەیە.)

بەمجۆرە، ئەگەر بێتوو خۆمان
لە پێناسی جوڵەی خۆمان بە نیسبەت رووی عەردەوە ئازادبکەین، ئەوا بۆمان دەردەکەوێت
کە مەلەوانە – ئاسمانییەکە تاونادات، لە کاتێکدا ئەو کابرایەی لەسەر
روی زەوی بە پێوە وەستاوە تاودەدات. تەواو بە پێچەوانەی بیرکردنەوەی
تەقلیدیمانەوەیە. با بگەڕێینەوە بۆ تەجروبەکانی گالیلۆ لەسەر ترۆپکی بورجی پیزا، ئێستا
حاڵی دەبین کە بۆچی گالیلۆ کاتێک تێڕامانی ئەنجامدەدا، سەیریکرد هەموو تۆپەکان لە
هەمان ساتەوەختدا بەر عەردی دەکەوتن. لە راستیدا تۆپەکان نەبوون لە گالیلۆ دوور
دەکەوتنەوە و تاویان دەدا، بەڵکو گالیلۆ خۆی بوو کە دەچووە تاودانەوە و لە تۆپەکان
دوردەکەوتەوە! بەمجۆرە ئەگەر ژمارەیەک تەنمان هەبێت و لە هەندێک نوقتەی فەزادا لە
حاڵەتی وەستاندا بن و خۆم لە پرۆسەی تاوداندا بم و لێیان دوربکەومەوە، بە هیچ
جۆرێک پێویست ناکات سەیرم لێ بێت کە دووری نێوان من و هەر یەک لە تەنەکان بە هەمان
رێژە زیاددەکات. نمونەکەی گالیلۆش هەر بە هەمان شێوەیە.

لای هەندێک، جوانییەکە لەم وەسفەدا شتێکی ڕون و ئاشکرایە. بەڵام لای هەندێکی تر هەقیقەتەکە لەوەدایە کە دەشێت ئنسان لە رووی تەجروبەوە تیورییەکەی ئاینشتاین ئەزم بکات، کە ئەمەش جێگای قەناعەتە. ئەم تاقیکردنەوانە گەلێک شت دەگرنەوە، هەر لە گەڕان لە دوی لادانێکی بچکۆلەی هەسارەکان لە خولگەی خۆیان هەتا دەگاتە چەمانەوە یان لاربونەوەی روناکی بە دەوری خۆردا و گەلێک شتی تریش. لە چاپتەرەکانی داهاتوودا گەلێک لەم دیاردە سەرنجڕاكێشانە تاووتوێ دەکەین. بەڵام بە درێژایی ئەم چاپتەرانە، ئەوەمان لە بیرنەچێت کە: چەمانەوەی فەزا – زەمەنە کە بەرپرسە لەم هەموو دیاردانە.

شێرکۆ رەشید قادر
Clifton, Timothy. Gravity: A Very Short Introduction (Very Short Introductions) . OUP Oxford. Kindle Edition




چوار وانەی زێڕین بۆ زانستکاران

نوسینی ستیڤن واینبێرگ
وەرگێڕانی: موحسین بورهان

ستیڤن واینبێرگ

کاتێک شەهادەی بەکالۆریۆسم بە دەستهێنا و ویستم دەستکەمە خوێندنی باڵا(نزیکەی سەدت ساڵ لەمەوبەر) تێکستەکانی فیزیک لە بەرچاوم زۆر زۆر و گەورە دەردەکەوتن، چەشنی زەریایەکی فراون و بەرین، کە پێم وابوو دەبێت سەرتاپایان بخوێنمەوە و تێبگەم، پێش ئەوەی هەر جۆرە توێژینەو و لێکۆڵینەوەیەک دەست پێ بکەم. چۆن دەکرێت دەست کەمە توێژینەوە لە شتێکدا بێ ئەوەی هەموو کارە کراوەکانی پەیوەست بەو بوارە نەخوێنمەوە؟ خۆشبەختانە لە ساڵی یەکەمدا، بەختم هەبوو کەوتمە بەر دستی کۆمەڵە فیزیکزانێکی لێهاتوو کە زیاتر دووپاتیان لەسەر ئەوە دەکردەوە دەبێت سەرەتا دەست بکەم بە توێژینەوە و دواتر شانەبشانی ئەمە هەرچییەکم پێویست بوو فێری بم. ئەمە دەکرا سەرکەوتوو بێت یان فەشەل، بەڵام دوای ماوەیەک بە سەرسوڕمانەوە بۆم دەرکەوت ئەم شێوازە ئەنجامی باشی هەیە. هەر بۆیە یەکسەر پلانێکم داڕشت تاکو خێرا شەهادەی دکتۆرا بەدەست بهێنم، هەرچەندە کاتێک دکتۆراکەم تەواو کرد، تەقریبەن هیچـم لە فیزیک نەدەزانی. بەڵام شتێ زۆر گەورە فێربووم: ئەوەی کە کەس هەموو شتێک نازانێت و تۆش پێویست ناکات بزانیت. 

وانەیەکی دیکە کە دەبێت فێری بیت( گەر بمەوێت لە سەر مێتافۆری زەریا کە بەردەوام بم)ئەوەیە کە کاتێک تۆ مەلەدەکەیت و نوقوم نابیت، دەبێت لە ئاوە پڕ جۆش و خرۆشانەکاندا مەلە بکەیت. لە کۆتایی شەستەکاندا کاتێک سەرقاڵی وانە وتنەوە بووم لە ئینستیتیوتی ماساچوست، خوێندکارێک پێی وتم دەیەوێت لە بواری ڕێژەیی گشتی ئانیشتایندا کاربکات وەک لە بواری تەنۆلکە بونیادییەکان( کە من سەرقاڵی ئیشکردن بوم تیایدا)، چونکە پرینسیپەکانی ڕێژەیی گشتی بە تەواوی زانراون لە کاتێکدا بوارەکەی من بە بڕوای ئەو پەروشبڵاو و بێ نەزم دەهاتە بەرچاو. ئەم ڕووداوە تێی گەیاندم کە ئەو ئارگومێنتێکی تەواو لۆجیکیی بۆ ڕەخنە گرتن لە بوارەکەی من خستوووەتە ڕوو. فیزیکی تەنۆلکە بونیادییەکان بوارێک بوو کە هێشتا ئەنجامدانی کاری خەلاقانە و نوێ تیایدا مومکین بوو. ئەم بوارە لە شەستەکاندا بە ڕاستی ناسەقامگیر و بێ نەزم بوو. بەڵام لەو کاتەوە تا ئێستا هەوڵ و کۆششی ژمارەیک لە فیزیکزانی تیۆریی و کرداریی توانیویەتی ڕێکی بخات و هەموو شتەکان(تەقریبەن هەمووی) لە پاڵی یەکتردا لە چوارچێوەی تیۆرییەکی جوان بە ناوی “ستاندارد مۆدێل” دا یەکبخات. ئامۆژگاری من هەڵبژاردانی ئەو بوارانەیە کە کە پڕئاشوب و بێ نەزمن، واتە شونێک کە تیایدا گۆرانکارییە گەورەکان ڕوودەدەن.

ڕەنگە سێهەم وانەم جێبەجێکردنی لە هەموو ئەوانی دیکە قورستر بێت، ئەوەش کە خۆتان ببەخشن لە بەفیڕۆدانی کاتدا.هەمیشە داوا لە خوێندکاران دەکرێت تا کێشە و بابەت گەلێک حل بکەن کە پرۆفیسسۆرەکانیان(مەگەر بە شێووەیەکی سەیر بێ رەحم بن) دەزانن قابیلی حەلکردنن. لە ڕاستیدا گرنگ نیە ئەم بابەت و کێشانە لە ڕووی زانستیەوە گرنگ بن یان نا ، بە کورتی دەبێت حل بکرێن تاکو لە کۆرس و وانەکاندا دەرچێت و نەکەویت.. بەڵام لە دنیایی راستەقینەد،ا ئەوەی کە کام کێشە و بابەت گرنگ و شایەنی خۆپێوە خەری کردنە زۆر قورسە و تۆ قەت ناتوانیت نازانێت کە ئایا لەم ساتەیی مێژوودا کێشەیەک دەکرێت حل بکرێت یان نا. لە سەرەتایی سەدەی بیستەمدا ژمارەیەک لە فیزیکزانی کارامە لەوانە لۆرێنز و ئابراهام هەوڵیاندەدا کە لە سەر تیۆریی ئەلیکترۆن کار بکەن. ئەمە تاڕادەیەک لە بەر ئەوە بووە بزانن بۆچی هەموو هەوڵەکان بۆ دیاریکردنی کاریگەرییەکانی جوڵەی زەوی لە لایەن” ناوەندی ئیسە”رەوە شکستی هێناوە.ڕاستیەکە ئەوەیە ئێستا ئێمە دەزانین کە ئەو زانایانە لە سەر کێشە و بابەتیکی هەڵە کاریان کردووە. لەو سەردەمەدا کەس نەیدەتوانی تیۆرییەکی سەرکەوتوو بۆ ئیلیکترۆن بخاتەڕوو چونکە هێشتا میکانیکی کوانتەم کەشف نەکرا بوو. ئەوە بلیمەتی ئالبێرت ئانیشتاین بوو کە لە ساڵی ١٩٠٥ دا ئەو بابەتە دوستەی کە دەبوو کاری لەسەر بکرێت، دۆزییەوە کە بریتیبوو لە بابەتی کاریگەری جوڵە لە سەر کات و شوێن. ئەمە کارە ئانیشتاینی بەرەو تیۆری ڕێژەیی تایبەت ئاراستە کرد. بەو پێیەیی تۆ هیچ کات ناتوانی لەوە دڵنیا بیت چ بابەتێک بۆ لێکۆڵینەوە و ئیشکردن دروستە ، زۆربەی ئەو کاتەی کە لە تاقیگەدا یان لە پشتی مێزەکەتەوە بەسەری دەبەیت، بە هەدەر دەڕوات. گەر دەتەوێت داهێنەر وخەللاق بیت، دەبێت بەوە ڕا بێیت کە بەشێکی زۆر لە کاتەکانت سەرفی خەللاق نەبوون بکەی، بەو ماناییەی خۆت لە زەریای مەعریفەی زانستییدا ئارام بکەیتەوە.

کۆتا ئامۆژگاریم ئەوەیە شتێک لە سەر مێژووی زانست فێربە یان بەلای کەمەوە لەسەر مێژووی بوارە زانستییەکەی خۆت. ناچیزترین هۆکار بۆ ئەمە ئەوەیە کە دەکرێت مێژوو یارمەتی دەر بێت بۆ ئەو کارە زانستییەی کە دەیکەیت. بۆ نمونە ئێستا و لە داهاتوودا زاناکان ڕێگریان لێدەکرێت بەهۆی باوەڕبوون بە یەکێک لە مۆدێلە فرە سادەکراوەکانی زانست کە لە لایەن فەیلەسوفەکانەە لە ڕابردودا خراوەتە ڕوو(لە فرانسس بەیکنەوە تا تۆماس کون و کارل پۆپەر). باشترین “دەرمان” بۆ ژەهری فەلسەفەی زانست، هەبوونی مەعەریفەیەکی باشە بە مێژووی زانست.

لەمە گرنگتر، مێژووی زانست دەتوانێت کارەکەت لا بەنرخ بکات. بەو پێیەی تۆ وەکو زانستکارێک بە ئەگەری زۆر پلانی ئەوەت نیە ببیتە سەرمایەدار و بزنسمان، هەروەها دۆست و خزمانت بەزۆری تێناگەن لەو شتەی کە تۆ دەیکەت. وە ئەگەر لە بوارێکی وەک تەنۆلکە بونیادییەکانیشدا کار بکەیت، ئەوە تۆ تەنانەت ساتسفاکشنی ئەنجامدانی کارێک نابێت کە کە کەڵک و سودی ڕاستەوخۆی هەبێت. بەڵام تێگەشتن لەوە کە ئەوەی دەیکەیت دەبێت بەشێک لە مێژووی زانست دەکرێت ساتتسفاکشنێکی زۆت پێ ببەخشێت .

بگەڕێنەوە بۆ سەد ساڵ لەمەوبەر، ساڵی ١٩٠٣، لەم ساتەدا ئەوەی کە چ کەسێک سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا یان سەرۆکی ئەمریکا بوو لەو ساڵەدا چەنێ گرنگی هەیە؟ ئەوەی کە زۆر دیارە ئەوەیە کە لە زانکۆی “مەک گیڵ” ،ئێرنێست ڕەزەرفۆرد و فریدریک سادی لە سەر سروشتی ڕادیۆئەکتیڤیتی کاریان دەکرد لەو ساڵەدا. ئەم کارە(بە تەئکید!) بەجێهێنانی کرداری زانستیشی هەبوو بەڵام گرنگ تر لەوە کاریگەریە پەروردەیی و کلتوریەکانی بوو. تێگەشتن لە رادیۆئەکیتڤئتیی وای لە فیزیکزانەکان کرد بزانن چۆن ناوەخنی زەوی و خۆر دوای ملیۆنان توانیویانە هێشتا هەر بە بەگەرمی بمێننەوە. ئەم کارە دواهەمین ڕەخنەی زانستی دژ بە ڕای زەویناسەکان کە پێیان وابوو تەمەنی زەوی و خۆر ملیۆنان ساڵە، پوچەڵ کردوە. دوای ئەمە مەسیحیی و جولەکەکان یا دەبوو واز لەو بیروباوەڕە بێن کە بە تێکستە پیرۆزەکانیان هەیانبوو یان ئەم دۆزینەوەیە هزرییە قبوڵ بکەن. ئەمە تەنیا یەک هەنگاوێک بوو لەو زنجیرە هەنگاوەی کە لە گالیلۆوە دەست پێکرد و بە نیوتن و داروینەوە گەیشت بە ئێستا و بە تێپەڕبوونی کات هێزی دۆگماتیسمی ئاینیی لاواز کرد. ئەمڕۆ خوێندەوە هەر رۆژنامەیەک بەسە تا دەریبخات ئەم هەنگاوانە هێشتا بەتەواوی بە کۆتا نەگەشتوون . بەڵام ئەمە کارێکی شارستانییە کە زانایان دەتوانن شانازی پێوە بکەن




ئاینشتاین و ئەوەی پێشکەشی کردوە..

ئاینشتاین و ئەوەی پێشکەشی کردوە..

هەموان ئاگاداری کاریگەرییەکانی هێزی کێشکردنین. کاتێک تەنەکان بەردەبنەوە بەر عەرد دەکەون. راکردن بە هەورازدا سەختترە وەک لە هاتنە خوارەوە بە هەمان هەورازدا. بەڵام، لای فیزیکناس، هێزی کێشکردن لەوە زیاترە و مەوداکەی زۆر فراوانترە وەک لەوەی لە ژیانی رۆژانەماندا پیادەی دەکەین. هەتا ئیعتیبار بۆ گەورەیی مەودای شتەکان بکەین، ئەوا هێزی کێشکردن گرنگتر دەبێت. هێزی کێشکردن زەوی بە دەوری خۆردا راپێچ دەکات و مانگیش بە دەوری عەردا دەسوڕێنێتەوە و دەبێت بە هۆی دیاردەی هەڵکشان و داکشانی مانگ. لەو بوارەشدا کە شتەکان پەیوەستن بە ئەسترۆنۆمییەوە، هێزی کێشكردن بزوێنەری تاک و تەنهایە. بەمجۆرە ئەگەر بتەوێت لە گەردون، وەک یەکەیەکی سەراپایی، تێبگەیت، ئەوا پێوستە لە هێزی کێشکردن حاڵی بیت.

هێزی کێشكردنی گەردونی

هێزی کێشکردنی گەردونی یان گشتی یەکێکە لە هێزە بنەڕەتییەکانی سروشت. تەمسیلی مەیلی گشتی هەمو مادە دەکات بۆ راکێشانی هەمو مادەیەکی تر. لە هەقیقەتدا چوار هێزی بنەڕەتی ( کێشکردن، ئەلکترۆماگنێتیک، دو هێزەکەی ناوک، بەهێز و لاواز) لە سروشتدا هەن. کاتێک باس لە هێزی کێشکردن دەکەین، گەردونێتی یان شمولیەتی ئەم هێزە لەو هێزە کارەباییە جودادەکاتەوە لە نێوان تەنە بارگاوییەکاندا هەیە. بارگەی کارەبایی دەکرێت دو چەشنی جودا بن، یەکەمیان، پۆزەتیڤ و دوەمیان نێگەتیڤ. هێزە کارەباییەکان لەوانەیە، یەکتر رابکێشن(ئەگەر بارگەکان دژ بە یەک بن) یان لە یەکتر دوربکەونەوە( ئەگەر هەمان بارگە بن.)، بەڵام هێزی کێشکردن تەنها یەک جۆرە، ئەویش هێزی یەکتر کێشکردنە و بەس. هەر ئەمەش بوە بە هۆی گرنگی ئەم هێزە لە کۆسمۆلۆژیدا.

هێزی کێشکردن، لە زۆر روەوە، هەتا بڵێی لاوازە. زۆربەی تەنە مادییەکان بە هۆی هێزێکی کارەبایی نێوان ئەتۆمەکانەوە بەیەکەوە بەستراون و لە روی بڕەوە زۆر لەو هێزی کێشکردنە گەورەترە لە نێوانیاندا هەیە. بەڵام، سەرباری لاوازییەکەی، هێزی کێشكردن ئەو هێزە بزوێنەرەیە لە حاڵەتە ئەسترۆنۆمییەکاندا هەیە، چونکە تەنە ئەسترۆنۆمییەکان، چەند حاڵەتێکی بچوکی لێدەرچێت، هەرگیز هێزی کارەبایی لەسەر یەکتر دروست ناکەن، هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی هەمیشە هەمان بڕ لە بارگەی نێگەتیڤ و بارگەی پۆزەتیڤ لەخۆدەگرن.

یەکێک لە یەکەم دەسکەوتە گەورەکانی فیزیکی تیوری بریتی بو لە تیوری هێزی کێشكردنی گەردونی یان گشتی نیوتنی، ئەو تیورییەی لە سەردەمی خۆیدا، چەند دیاردەیەکی فیزیکی جودای پەرش و بڵاوی یەکخست. تیوری نیوتن لەمەڕ میکانیک خۆ لە سێ یاسادا کورت دەکاتەوە:

یەکەم: هەر تەنێک، ئەگەر لە حاڵەتی وەستان یان جوڵەدا بێت بە خێراییەکی نەگۆڕ لەسەر هێڵێکی راست، ئەوا ئەم تەنە لە حاڵەتی وەستان یان جوڵەی رێکی خۆیدا دەمێنێتەوە ئەگەر هێزێکی دەرەکی کارنەکاتە سەر تەنەکە.

دوەم: تاودان راستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ ئەو هێزەی دەخرێتە سەر تەنێک، ئاڕاستەی تاودانەکەش بە هەمان ئاراستەی هێزەکە دەبێت.

سێیەم: بۆ هەر کارێک کاردانەوەیەک هەیە، لە بڕدا یەکسانێتی و لە ئاڕاستەدا پێچەوانەیەتی.

ئەم سێ یاسایەی جوڵە سیمایەکی گشتییان هەیە، بە وردی، هەروەک چۆن بەسەر رەوشی تۆپێکی بلیاردا راڤەدەکرێت، ئاواش بەسەر جوڵەی تەنە ئاسمانییەکاندا هەمواردەکرێت. ئەوەی نیوتن پێویستی پێ بو بریتی بو لە دۆزینەوەی هەیکەلێک بۆ وەسفکردنی هێزی کێشکردن. نیوتن بۆی دەرکەوت کاتێک تەنێکی وەکو مانگ بە شێوەیەکی بازنەیی دەسوڕێتەوە، ئەوا هێزێک بە ئاراستەی چەقی جوڵە راڤەدەکات (هاوشێوەی ئەمە بریتییە لەوەی کاتێک تەنێکی بچکۆلە بە جەمسەری پەتێکەوە دەبەستین و بە دەوەی سەری خۆماندا هەڵی دەسوڕێنین). هێزی کێشکردن هەروەک چۆن هۆکاری ئەم جۆرە جوڵەیەیە، بە هەمان شێوەیەش سەبەبکاری کەوتنە خوارەوەی سێوێکە لە دارێکەوە. لە هەردوک حاڵەتەکەدا، هێزەکە دەبێت بە ئاڕاستەی چەقی زەوی بێت. نیوتن، دوای حساباتێکی ورد و بیرکردنەوەی زۆر قوڵی چەندین ساڵ، بۆی دەرکەوت کە فۆرمی راستەقینەی هاوکێشەی ماتماتیکی بریتییە لە یاسای ‘دوجای پێچەوانەیی’، ئەو یاسایەی دەڵێت: ‘هێزی راکێشان لە نێوان دو تەندا بەندە لەسەر لێکدانی بارستایی دو تەنەکە و دوجای دوری نێوانیان.’

ئەمە بۆ خۆی سەرکەوتنێک بو بۆ تیورییەکەی نیوتن، کە بەندبو لەسەر یاسای دوجای پێچەوانەیی هێزی کێشکردنی گەردونی، هەر ئەم تیورییە توانی یاساکانی کێپلەر لەمەڕ جوڵەی هەسارەکان، کە سەدەیەک پێشتر بو، تەفسیربکات. بەمجۆرە، دەبینین، سەرکەوتنەکەی نیوتن ئەوەندە گەورە و نایاب بو کە ئایدیای تەفسیرکردنی گەردون بە یاساکانی نیوتن لەمەڕ جوڵە بون بە چرا و بۆ زیاتر لە دو سەدە باڵیان کێشا بەسەر بیرکردنەوەی زانستیدا، هەتا لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ئەلبێرت ئاینشتاین هاتە سەر تەختی شانۆ و هەمو شتێکی گۆڕی.

شۆڕشی ئاینشتاین

ئەلبێرت ئاینشتاین، لە 14ی ئاداری 1879، لە ئوڵم، لە ئەلمانیا لەدایکبوە، بەڵام هەر زو بە خێزانەوە چون بۆ میونیخ و ئاینشتاین لەوێ ساڵانی قوتابخانەی بەسەربرد. ئاینشتاین بە هەرزەکاری هیچ سیمایەکی تایبەت یان زیرەکی تێدا نەبو، لە ساڵی 1894 دا، کاتێک خێزانەکەی گواستیانەوە بۆ ئیتالیا، ئەویش، بە تەواوی وازی لە خوێندن هێنا. دوای ئەوەی جارێک لە تاقیکردنەوەی قبوڵکردنی زانکۆدا فەشەلی هێنا، لە ساڵی 1896 دا، چوە پەیمانگای سویسری بۆ تەکنەلۆژیا لە زوریخ. هەرچەندە لەم قۆناغەدا تا رادەیەکی باش قوتابیەکی سەرکەوتوبو، بەڵام لەو ئاستەدا نەبو لە زانکۆی سویسری پۆستی دەست بکەوێت، چونکە وەک لاوێکی زۆر تەمەڵ سەیردەکرا. دەستبەرداری بواری ئەکادیمیا بو، هەتا لە ساڵی 1902 دا، لە بێرن، لە ئۆفیسی پەیتنت، Patent Office ، کە فەرمانگەیەکی تایبەت بو بۆ پاراستتنی ماف و پەیپەر و داهێنانی زانایان، کاری وەرگرت و بو بە موەزەف. بەمجۆرە بو بە خاوەنی موچە و کاتی بە پیت بۆ ئەوەی پەیپەری زانستی و بڵاوکراوەی فەلسەفی و فیزیک بخوێنێتەوە.

لە ساڵی 1905 دا تیۆرییە تایبەتەکەی لەمەڕ نسبیەت بڵاوکردەوە. ئەم تیورییە لە مێژوی رۆشنفکری مرۆڤایەتیدا بە یەکێک لە دەستکەوتە هەرە گەورەکان هەژمارد دەکرێت. ئەوی زیاتر ئەم تیورییەی کردە شتێکی نایاب و جوان ئەوەبو کە ئاینشتاین هێشتا لەو کاتەدا موەزەفێکی سادەی ئۆفیسی پەیتنت بو و فیزیاشی تەنها وەک خولیایەک پراکتیز دەکرد، نەک وەک پیشەیەک. جگە لەمانەش گەلێک بەرهەمی زانستی تری لەمەڕ کاریگەری فۆتۆکارەبایی ( کە بون بە ئیلهام بۆ پەرەسەندنی زۆر بواری تیوری کوانتەمی) و جوڵەی براونی (جوڵەی براونی بریتییە لە هەڵبەز و دابەزی تەنۆلکە مایکرۆسکۆپییەکان کاتێک ئەتۆمەکان بەر یەکتر دەکەون) بڵاوکردەوە. بەڵام لێرەدا پێویستە ئەوە بڵێین بۆچی تیوری تایبەتی نسبییەت لە هەمو بەرهەمەکانی تری خۆی و کارە فیزیکییەکانی هاوچەرخانی خۆی باڵاتر و زیاتر دەرکەوت. هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە ئاینشتاین توانی بە تەواوی ئەو سنورە بشکێنێت کە چەمکی زەمەن وەک خەسڵەتێکی رەها بۆ هەمو کەسێک و هەمو شتێک بە هەمان رێژە رەت دەبێت. ئەم ئایدیایە خۆی لەسەر بنەمای وێنەی نیوتنی لە هەمبەر دونیا داکوتاوە و زۆربەی زۆرمان شتەکە وەها بە راست دەزانین کە هیچ پێویست ناکات گفتوگۆی لەسەر بکەین. بۆیە دەبینین پێویستمان بە بلیمەتێک هەیە بێت و ئەو کۆسپە چەمکییانە بڕوخێنێت کە بارستاییەکی قورس و هەیبەتێکی گەورەیان هەیە.

بناوانی ئایدیای نسبیەت بە تەنها هی ئاینشتاین نییە، بەڵکو گالیلۆ نزیکەی سێ سەدە پێش ئاینشتاین مشتومڕی لەمەڕ پرینسیپە بنەڕەتییەکانی ئەم هزرانە کردوە. گالیلۆ بانگەشەی ئەوەی کرد کە تەنها جوڵەی نسبی گرنگە و پرسی وەکو جوڵەی رەها بە هیچ جۆرێک بونی نییە. لەسەر ئەوە ئاخاوتوە ئەگەر لە بەلەمێکدا بیت و بە خێراییەکی نەگۆڕ و لە دەریاچەیەکی ئارام و مەندا گەشتەکەت ئەنجام بدەیت، ئنجا لە کابینەیەکی داخراودا بیت، ئەوا لەو کابینەیەدا هەرچی تەجروبەیەک ئەنجام بدەیت و ئەو دەرەنجامەت ناداتێ یان ئیشارەیەک بێت بۆ ئەوەی تۆ لە حاڵەتی جوڵەدایت. بێگومان، لە سەردەمی گالیلۆدا زانستی فیزیک ئەوەندە لە ئاراد نەبو، هەر بۆیە دەبینین ئەو جۆرە تاقیکردنەوەیەی گالیلۆ وێنای دەکرد و ئەنجامیدەدا سنورداربو.

فۆرم و تەرزی پرینسپی نسبییەتی ئاینشتاین بە شیوەیەکی سادە و ساکار بوە حاڵەتێک کە هەمو یاساکانی سروشت بۆ هەمو سەرنجدەرێک تەواو هەمان شتە کاتێک دێتە سەر جوڵەی نسبی. ئاینشتاین، بە تایبەت، بریاریدا کە پێویستە ئەم پرینسیپە بەسەر تیوری ئەلکترۆماگنێتیکدا راڤەبکرێت، ئەو تیورییەی لە لایەن جەیمس کلێرک ماکسوێلەوە بنیاتنرا، بە تایبەت، لە نێو گەلێک بابەتدا، وەسفی ئەو هێزە دەکات لە نێوان تەنە بارگاوییەکاندا هەیە، هەر وەک لەوەبەر ئیشارەمان پێدا. یەکێک لە دەرەنجامەکانی تیوری ماکسوێڵ ئەوە بو کە خێرایی روناکی (لە بۆشاییدا) وەکو نەگۆرێکی گەردونی وەهابو ( هێماکەی بریتییە لە c ). ئەگەر پرینسیپی نسبییەت بە جدی وەربگرین، ئەوە دەگەیەنێت کە هەمو سەرنجدەران دەبێت هەمان بەها بۆ c پێوانەبکەن، جا حاڵەتی جوڵەیان هەرچۆنێک بێت. ئەمە شتێکە، تەواو دیارە و راستەوخۆیە، بەڵام دەرەنجامەکان هیچ شتێکیان لە هەنگاوی شۆڕشگێرانە کەمتر نییە.

ئاینشتاین بریاریدا پرسیارگەلێکی دیاریکراو سەبارەت بەوەی چی تێبینی دەکرێت و سەرنج دەدرێت ئەگەر جۆرە تاقیکردنەوەیەکی تایبەت لە خۆبگرێت کە گۆڕانکاری لە سیگنەڵە روناکییەکاندا بکرێت. بۆ ئەم مەبەستە، ئاینشتاین زۆر خۆی سەرقاڵکرد بە تاقیکردنەوەی خەیاڵبافییەوە[i] (واتە کەسەکە بە خەیاڵات خەریکی تاقیکردنەوەیە). بۆ نمونە، تەسەورکە، گڵۆپێک لە ناوەڕاستی فارگۆنی شەمەندەفەرێکدا هەیە و لەسەر سکەکە دەجوڵێت. لە جەمسەری هەر یەک لە فارگۆنەکە سەعاتێک هەیە، بە جۆرێک کە شەوقی گڵۆپەکە رۆشنی دەکاتەوە، دەتوانین بزانین سەعات چەندە. ئەگەر شەوقەکە بکوژێتەوە، لە چاوی نەفەرەکانەوە کە لە دانیشتون، سیگناڵی روناکییەکە لە هەمان ساتەوەختدا دەگاتە هەردو جەمسەری فارگۆنەکە. هەردو سەعاتەکەش هەمان کات نیشان دەدەن.

ئێستا با لە گۆشەنیگای چاودێرێکەوە سەرنج لە وەزعەکە بدەین کە لە سەر شۆستەکە دانیشتوە و سەیری شەمەندەفەرەکە دەکات. ئەگەر سەرنجدەرەکە بکەین بە سەرچاوە، ئەوا دەبینین شەوقی گڵۆپەکە بە هەمان خێرایی رەت دەبێت کە نەفەرەکان لە نێو شەمەندەفەکەدا سەرنجیاندا. بەڵام ئەگەر وردبینەوە، نەفەری فارگۆنەکانی دواوە بە ئاڕاستەی سیگنەڵی روناکییەکە دەجوڵێن و نەفەری فارگۆنەکانی پێشەوەش لە سیگنەڵی روناکییەکە دوردەکەونەوە. بەمجۆرە، چاودێرەکە، واتە سەرنجدەرەکە، سەعاتەکەی دواوە دەبینێت بەر لەوەی سەعاتەکەی پێشەوە روناک بێتەوە. بەڵام کاتێک سەعاتەکەی پێشەوە روناک دەبێتەوە، هەمان سات پیشان دەدات کە سەعاتەکەی دواوە پیشانی دەدات، واتە هەمان زەمەن نیشان دەدەن! ئەم چاودێرە دەبێت بگاتە ئەو دەرەنجامەی کە سەعاتی ناو قیتارەکە کێشەیەکی تێدایە.

ئەم نمونەیە نمایشی ئەوەمان بۆ دەکات کە چەمکی هاوساتی simultaneity ( لە هەمان ساتدا روبدات) شتێکی نسبییە. شەوقی گڵۆپەکە لە نێو فارگۆنەکەدا لە هەمان ساتدا دەگاتە هەردو سەعاتەکە، بەڵام لە دیدی چاودێرەکەی دەرەوە لە ساتە وەختی جیاوازدا رودەدات. نمونەی تری سەیری دیاردەی نسبییەت بریتییە لە زەمەن کشان time dilation   (جوڵەی سەعات خاو دەردەکەوێت) و چونەیەکی درێژی( راستەیەک لە حاڵەتی بزاڤدا بێت کورت دێتە بەرچاو) ئەمانە، هەمو دەرەنجامی ئەو فەرزیەیەن کە خێرایی روناکی پێویستە لە هەمو چاودێرەکانەوە وەک یەک بن و هەمان پێوانەیان هەبێت. بێگومان، ئەو نمونانەی سەرەوە کە باسمان کردن، تۆزێک ناواقیعین. بۆ ئەوەی کاریگەری بەرچاویان هەبێت، ئەو خێراییانە پێویستە لە خێرایی روناکی نزیک ببنەوە. پێناچێت ئەم جۆرە خێراییانە لە شەمەندەفەردا بەدەست بهێنێرێن. بە هەرحاڵ، گەلێک تاقیکردنەوە ئەنجامدراون ئەوە نیشان دەدەن کاریگەری کشانی یان خاوبونەوەی زەمەن شتێکی راستە. رێژەی شیبونەوەی(یان بۆگەنکردنی decay ) تەنۆلکە رادیۆئەکتیڤەکان زۆر خاوترە کاتێک بە خێراییەکی بەرز دەجوڵێن چونکە سەعاتەکەی ناوەوەیان زۆر بە خاوی رەت دەبێت.

هەروەها لە تیوری تایبەتی نسبییەتەوە، بەناوبانگترین هاوکێشە لە فیزیکدا لەدایکبو:  ، ئەو هاکێشەیەی گوزارشت لە هاوسەنگی نێوان مادە و وزە دەکات. جگە لەوەش ئەم هاوکێشەیە لە روی پراکتیکەوە تاقیکراوەتەوە؛ لە گەلێک بواری تردا، ئەم هاوکێشەیە پرینسیپی هەم تەقینەوە کیمیاوییەکان و هەم ئەتۆمییەکانە.

بێ هیچ گومانێک، تیوری تایبەتی نسبی هەتا بڵێی نایاب و گەورەیە، بەڵام بە جدی و رژدی ناتەواوە، چونکە کتومت مامەڵە لەگەڵ ئەو تەنانەدا دەکات کە تەنها خێراییەکی نەگۆڕییان بە نیسبەت یەکترییەوە هەیە. تەنانەت (چاپتەری یەکەم) کە پەیوەستە بە یاساکانی سروشتەوە و لە لایەن نیوتنەوە داڕێژراون، لەسەر بنەماکانی هۆکار و ئەنجامی ئەو خێراییانە دامەزراون کە لەگەڵ کاتدا دەگۆڕێن. یاسای دوەمی نیوتن دەربارەی تێکڕای گۆڕانی تاودانی تەنێکە. تیۆری تایبەتی نسبییەت خۆی لەو جوڵەیەدا کورت دەکاتەوە کە پێی دەگوترێت جوڵەی نەسرەوتن، بە مانایەکی تر، جوڵەی ئەو تەنۆڵکانەی کە ناکەونە ژێر فشاری هیچ هێزێکی دەرەکییەوە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە تیوری تایبەتی نسبییەت ناتوانێت وەسفی هیچ جۆرە جوڵەیەکی تاودراو بکات، بە تایبەتیش، ناتوانێت وەسفی جوڵەیەک بکات لە ژێر کاریگەری هێزی کێشكردندا رودەدات.

پرینسیپی هاونرخی یان هاوتایی  Equivalence Principle

ئاینشتاین زۆر بە قوڵی بیریکردەوە و خوربونەوەی لەسەر ئەوە کرد چۆن هێزی کێشکردن لە تیوری نسبییەتدا بەرجەستە بکات. سەرەتا، با سەیرێکی تیوری نیوتن لەمەڕ هێزی کێشكردن بکەین. لەم تیورییەدا، ئەگەر دو تەنۆلکەمان هەبێت، بارستایی تەنۆلکەی یەکەم M بێت و بارستایی دوەمیان m بێت، ئەو هێزەی تەنۆلکەی M لەسەر تەنۆلکەی  m دروستی دەکات بەندە لەسەر لێکدانی دو بارستاییەکە و دوجای دوری نێوان دو تەنۆلکەکە. بە گوێرەی یاساکانی نیوتن لەمەڕ جوڵە، ئەمە دەبێت بە هۆی تاودانێک لە تەنی یەکەمدا کە بەم هاوکێشەیەی خوارەوە گوزارشت دەکرێت:

لێرەدا  a  تاودانە، m بارستاییە و F هێزەکەیە.

m  کە لێرەدا هاتوە بە بارستایی نەسرەوتنی تەنی یەکەم ناودەبرێت و بەرگری تەنۆلکەکە لە هەمبەر تاودان دیاری دەکات. لە یاسای دوجای پێچەوانەیی هێزی کێشکردندا، هەرچۆنێک بێت، بارستایی m پێوانەیەکە بۆ پەڕچدانەوەی یەکێک لە تەنەکان لە دژی ئەو هێزی کێشكردنەی لە لایەن تەنۆلکەکەی ترەوە دێتە بەرهەم. هەر بۆیەش پێی دەگوترێت بارستایی هێزی کێشکردنی موسالم  passive . بەڵام لە هەمان کاتدا، یاسای سێێەمی نیوتن لەمەڕ جوڵە پێمان دەڵێت ئەگەر تەنی A هێزێک بخاتە سەر تەنی B ، ئەوا تەنی B هێزێک دەخاتە سەر تەنی A کە لە بڕدا یەکسانێتی و لە ئاراستەدا پێچەوانەیەتی. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە m پێویستە بارستایی هێزی کێشکردنی چالاک  active  بێت (خۆ ئەگەر حەزدەکەی، ئەوا پێی دەڵێین بارگەی هێزی کێشکردن) کە لە لایەن تەنۆلکەکەوە بەرهەم دێت. لە تیوری نیوتندا، هەر سێ بارستاییەکە – بارستایی نەسرەوتن، بارستایی هێزی کێشکردنی چالاک و موسالم – هاوسەنگن ( یان هاوتان). بەڵام لێرەدا پێدەچێت هیچ هۆیەک لە ئارادا نەبێت کە بۆچی ئەمە بەمجۆرەیە. ئایا ناکرێت جودا بن؟

ئاینشتاین بریاریدا کە ئەم هاونرخییە پێویستە دەرەنجامی پرینسیپێکی قوڵتربێت کە بە پرینسیپی هاونرخی ناودەبرێت. بە زمان و وشەی خۆی، ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە ‘هەمو تاقیگەکانی کەوتنە – خوارەوە و دەڤەرییەکان locals لە ئەنجامدانی هەمو تاقیکردنەوەی فیزیکیدا هاونرخن.’ مەبەست لەمە بە شێوەیەکی بنەڕەتی ئەوەیە کە ئنسان دەتوانێت هێزی کێشکردن وەک هێزێکی جودای سروشت حیساب بکات لە بری ئەوەی کە دەرەنجامی جوڵە بێت لە نێوان دو سەرچاوەی تاودراودا.

ئەگەر بمانەوێت بزانین ئەمە چۆنە، ئەوا با بیهێنینە بەرچاوی خۆمان مەسعەدێکمان هەیە، ئەم مەسعەدە کەلوپەل و ئامێری تاقیگەیەکی فیزیایی لەخۆدەگرێت. ئەگەر مەسعەدەکە لەسەر زەوی بێت و وەستاوبێت، تاقیکردنەوە ئەوەمان بۆ واڵا دەکات کە خەڵکانی نێو مەسعەدەکە هەست بە هێزی کێشكردن دەکەن. بۆ نمونە، ئەگەر بارستاییەک بە سپرینگێکەوە ببەستین بە سەقفی مەسعەدەکەوە، کێشی تەنەکە بە سپرینگەکەوە بە ئاراستەی خوارەوە دەکشێنێت. ئنجا، دوایی ئەگەر مەسعەدەکە بۆ بینایەک سەربخەین و وازی لێ بهێنین خۆی بەربێتەوە.، سەیردەکەین لە کاتی بەرزبونەوەدا، هیچ جۆرە هێزی کێشكردنێک لە نێو مەسعەدەکدا هەست پێناکرێت. سپرینگەکە ناکشێت، چونکە کێشەکە بە هەمان خێرایی مەسعەدەکە دێتە خوارەوە، سەرباری ئەوەی کە خێرایی مەسعەدەکە لەوانەیە بگۆڕێت. خۆ ئەگەر مەسعەدەکە بەرین بۆ ئاسمان و لە کایەی هێزی کێشكردنی عەردی دوربخەینەوە، هەر هەمان شت رودەدات. بەمجۆرە دەبینین بزربونی(غیابی) کێشکردن هەروەک ئەو حاڵەتە وەهایە کە تەنێک بە شێوەیەکی ئازاد وەک پەرچدانەوەیەک لە بەرانبەر هێزی کێشكردندا دەکەوێتە خوارەوە. لەوەش زیاتر، تەسەورکە، ئەگەر مەسعەدەکەمان هەر بە راستی لە فەزادا بێت(دور لە دەسەڵاتی  کێشکردن)، بەڵام رۆکێتێکی(ساروخێکی) پێوە بەسترابێت. ئەگەر رۆکێتەکە دەرچێت، ئەوا مەسعەدەکەش تاودەدات. لە بۆشاییدا (واتە کێشکردن بونی نییە) سەرو و ژێر بونی نییە، بەڵام با وەها دابنێین رۆکێتەکە بە جۆرێک بە مەسعەدەکەوە نوساوە کە ئاراستەی مەسعەدەکە بە پێچوانەی ئاڕاستەی لەوەبەر تاودەدات، بە مانایەکی تر بە ئاراستەی سەقفەکە دەجوڵێت.

ئەی سپرینگەکە چی بەسەر دێت؟ وەڵامی ئەمە ئەوەیە کە تاودانەکە وا لە کێشەکە دەکات بە ئاراستەی پێچەوانەوە بە نیسبەت مەسعەدەکەوە بجوڵێت، بەمجۆرە بە ئاراستەی عەردەکە دەکشێت. (ئەمە وەک ئەوە وایە کە سەیارەیەک لە پڕ تاودەدات – سەری نەفەرەکەش بۆ دواوە دەچێت.) بەڵام ئەمەش تەواو وەک ئەوە وایە کە کایەی کێشکردن سپرینگەکە بەرەو خوار دەکشێنێت. خۆ ئەگەر مەسعەدەکە بەردەوام بێت لە تاودانەکەیدا، ئەوا سپرینگەکە لە حاڵەتی کشانیدا دەمێنێتەوە، هەر وەک چۆن ئەگەر تاونەدات، بەڵام لە کایەیەکی کێشکردندا بێت. ئایدیاکەی ئاینشتاین بەوجۆرە بو کە ئەم هەلومەرجانە تەنها وەک یەکتر دەرناکەون: تەواو جیاناکرێتەوە. هەمو تاقیکردنەوەیەک لە مەسعەدێکدا ئەنجام بدرێت کە هەم لە بۆشاییدا بێت و هەم لە حاڵەتی تاوداندابێت ئەوا هەر هەمان دەرەنجاممان دەداتێ ئەگەر مەسعەدەکە لە ژێر کاریگەری کێشکردندا بێت. بۆ ئەوەی وێنەکەمان تەواو جوان بێتە بەرچاو، با حیساب بۆ مەسعەدێک بکەین لە نێو دەڤەرێکدا بێت کە کێشكردن حزوری هەیە، بەڵام دەتوانێت لە کایەیەکی کێشكردندا ئازادانە بکەوێتە خوارەوە. هەمو شتێک لە نێو مەسعەدەکەدا بێ کێش دەبێت، سپرینگەکەش ناکشێت. ئەم حاڵەتە یەکسانە بەو حاڵەتەی کە مەسعەدەکە لە وەستاندایە و هێزی کێشکردنیش بزرە. ئنجا چاودێرێک کە ئازادانە دەکەوێتە خوارەوە هەمو هەقێکی هەیە خۆی وا حساب بکات لە حاڵەتی جوڵەی نەسرەوتندایە.


وێنەی ژمارە 2 : لە وێنەکەدا، کە بەندە لەسەر تەجروبەی – خەیاڵبافی، پرینسیپی هاونرخی دەخاتەڕو. کێشێک بە سپرینگێکەوە بەستراوە، بە سەقفی مەسعەدەکەوە هەڵواسراوە. لە حاڵەتی(a) دا، مەسعەدەکە وەستاوە، بەڵام هێزێکی کێشکردن بەرەو خوارەوە هەیە، کێشەکە سپرینگەکە بۆ خوارەوە دەکشێنێت. لە وێنەی(b) دا، مەسعەدەکە لە قوڵاییەکانی بۆشاییدایە، دورە لە هەمو سەرچاوەیەکی کێشکردن، مەسعەدەکە لە حاڵەتی تاوداندا نییە، سپرینگەکە ناکشێت. لە وێنەی(c) دا، کایەی کێشکردن حزوری نییە، بەڵام مەسعەدەکە، لە ژێر کاریگەری رۆکێتەکەدا، کە پێوەی نوساوە، بە ئاراستەی سەرەوە تاودەدرێت، سپرینگەکەش لێرەدا دەکشێت. تاودانەکە لە وێنەی (c) دا، هەر هەمان کاریگەری هێزی کێشکردن دروست دەکات کە لە(a) دا دروستی دەکات. لە (d) دا، مەسعەدەکە لە کایەیەکی کێشكردندا ئازادانە دەکەوێتە خوارەوە، بە جۆرێک بە ئاراستەی خوارەوە تاودەدات کە لە نێو مەسعەدەکەدا هیچ هەست بە کێشکردن ناکەیت؛ سپرینگەکە ناکشێت، چونکە لەم حاڵەتەدا کێشەکە کێشی نییە و حاڵەتەکە یەکسانە بە (b)


تیوری گشتی نسبییەت

لەم قۆناغەدا، ئاینشتاین زانی دەبێ چۆن تیوری گشتی نسبییەت بونیات بنێت. بەڵام دە ساڵی تری پێویست بو هەتا تیورییەکە بە دوا فۆرمەکەی گەڵاڵە بکات و بەرهەم بهێنێت. پێویست بو کۆمەڵە یاسایەک بدۆزێتەوە کە مامەڵە لەگەڵ هەمو فۆرمێکی جوڵەی تاودراو و هەمو فۆرمێکی کاریگەری کێشکردندا بکات. بۆ ئەم مەبەستە پێویستی بەوە بو هەندێک تەکنیکی ماتماتیکی تۆکمەی وەکو شیکاری تێنسەر[i] و جیۆمەتری رییمان[ii] فێربێت، پاشان دەبو فۆرمالیزێک دابهێنێت کە بە راستی بەس بون بۆ وەسفکردنی هەمو حاڵەتە مومکینەکانی جوڵە. ئاینشتاین گەیشتە شوێنی مەبەست، بەڵام ئاشکرایە شتێکی هەروا ئاسان نەبو. کاتێک لە 1905 دا، پەیپەرە کلاسیکیەکەی نوسی، سیمایەکی ئاسان و بیرکردنەوەیەکی رۆشنی جوانی لای خوێنەر هەبو، لە باری وردەکاری و حساباتی ماتماتیکەوە هەتا بڵێی کورت و رەزیلانە بو، واتە هیچ زیادەرۆییەکی نەکردبو، بەڵام کارەکانی داهاتوی پڕبون لە وردەکاری تەکنیکی قورس و زەحمەت. خەڵکی دەیانگوت ئاینشتاین، لە پرۆسەی پەرەپێدانی تیوری گشتیدا خۆشی وەک زانایەک گەورەدەبو. خۆ ئەگەر شتەکە وایە، ئەوا شتێکی ئاشکرا و ڕونە کە ئەمە بۆ خۆی پرۆسەیەکی سەخت بو بۆ ئاینشتاین.

بە راستی ئەرکێکی زۆر سەختە ئنسان تێبکۆشێت لە وردەکاری تەکنیکی تیوری گشتی نسبییەت بگات. تەنانەت ئەگەر لەسەر ئاستی چەمکایەتیش بێت، هەر زەحمەتە مرۆڤ بتوانێت لێیان حاڵی بێت. نسبییەتی زەمەن، چۆن لە تیوری تایبەتی نسبییەتدا ئامادەگی هەیە، بە هەمان شێوەش لە گشتییەکدا حزوری هەیە، بەڵام لێرەدا، واتە لە تیوری گشتی نسبییەتدا، کاتی کشاو و درێژی چوەوەیەک کاریگەری زیادەیان هەیە لە گستییەکەدا. ئنجا گرفتەکانیش لەگەل کاتدا تەواو نابن، پاشان، لە تیوری تایبەتیدا، هەر هیچ نەبێت رەوشی فەزا باش بو، بەڵام لە تیوری گشتیدا، ئەمە لە هەڵسوکەوت و رەوشدا نامێنێت و لە پەنجەرەکە دەچێتە دەرەوە، چونکە لێرەدا فەزا دەچەمێتەوە.

چەمانەوەی فەزا

ئایدیای چەمانەوەی فەزا ئەوەندە شتێکی زەحمەتە ئنسان بتوانێت هەروا بە ئاسانی ئەزمی بکات، تەنانەت فیزیکناسانیش هەوڵنادەن شتیكی ئاوەها وێنابکەن. تێگەیشتنی مرۆڤ لە هەمبەر خاسیەتە جیۆمەترییەکانی دونیای سروشتی بەندن لەسەر دەستکەوتی یەک لە دوی یەک و کەڵەکەبوی نەوە لە دوی نەوەی ماتماتیکناسانی یۆنانی، بە تایبەتی سیستەمی بە فۆرمولاکراوی ئەکلیدس، ئەو هێڵە تەریبانەی هەرگیز یەکتر نابڕن، یان تیورمی فیساگۆرس، کە دەڵێت کۆی گۆشەکانی ناوەوەی سێگۆشەیەک دەکاتە 180 پلە و ئیتر بەمجۆرە. هەمو ئەم رێسایانە لە جیۆمەتری ئەکلیدسیدا پێگەی خۆیان هەیە. بەڵام ئەم یاسا و تیورمانە تەنها ماتماتیکی پوخت نین. ئێمە لە ئەزمونی ژیانی رۆژانەمانەوە دەزانین کە ئەمانە هەتا ئەوپەڕ بە جوانی و نایابی وەسفی خاسیەتەکانی دونیای واقیعی دەکەن. یاساکانی ئەرکەمیدس رۆژانە لە لایەن تەلارسازان، ئامارسازان، دیزانەران و نەخشەسازانەوە بەکاردەهێنرێن – لە راستیدا، هەر کەسێک کە پەیوەستە و بایەخ دەدات بە خەسڵەتەکانی شێوە و جێگیرکردنی مەوقیع و پێگەی تەنەکان لە فەزادا لە لای گرنگە. جیۆمەتری شتێکی راستەقینەیە.

شتێکی ئاشکرایە ئەم خەسڵەتانەی فەزا کە ئێـمە هەر لەمنداڵییەوە لەگەڵیاندا راهاتوین و ئاشنایەتیمان لەگەڵدا هەیە، زۆر لەوە زیاتر قوڵ دەبنەوە کە تەنها بۆ مەبەستی بیناسازی و ئاماری زەوی و زار بەکاربهێنرێن. وەک یەکەیەکی سەراپایی بە سەر گەردوندا راڤەدەبن. یاساکانی ئەکلیدس پێویستە لە لەسەر پێکهاتەکانی دونیا بونیاتنرابن. بەڵام تۆ بڵێی ئەمە وابێت؟ هەرچەندە یاساکانی ئەکلیدس لە روی ماتماتیکییەوە هەتا بڵێی نایاب و لە باری لۆژیکییەوە تۆکمەن، بەڵام ئەمانە تەنها کۆمەڵە رێسا نین کە بەکاردەهێنرێن بۆ بنیاتنانی سیستەمی جیۆمەتری. ماتماتیکناسانی سەدەی نۆزدەیەم، بۆ نمونە گاوس، ریمان، بۆیان دەرکەوت یاساکانی ئەکلیدس تەنها تەمسیلی حاڵەتێکی تایبەتی جیۆمەتری دەکەن کە فەزا تێایدا تەختە. دەشێت و مومکینە سیستەمی تری جیاواز بنیات بنرێت، بەڵام یاسای جیۆمەتری ئەکلیدس پێشێل دەکات.

بۆ نمونە، تەسەوری سێگۆشەیەک بکە لەسەر پەڕە کاخەزێکی تەخت. تیورمی ئەکلیدس لێرەدا بە ئیسراحەت راڤەدەکرێت، واتە کۆی گۆشەکانی ناوەوەی سێگۆشەکە دەکاتە 180 پلە (دەکاتە دو گۆشەی وەستاو). بەڵام ئێستا بیربکەوە، چی رودەدات ئەگەر سێگۆشەیەک لە رویەکی گۆییدا بکێشیت. دەکرێت لە رویەکی گۆییدا سێگۆشەیەک بکێشین کە سێ گۆشەی گۆشەوەستاوی هەبێت. بۆ نمونە، خاڵێک لە قوتبی باکور بکێشە و دو خاڵی تریش لەسەر هێڵێ ئیستیوا بکێشە کە دوری نێوانیان چارەکە چێوەی بازنەیەک بێت. ئەم سێ خاڵە سێگۆشەیەک پێکدەهێنن کە سێ گۆشەی وەستاو لەخۆدەگرن، بەمەش یاسای جیۆمەتری ئەکلیدس پێشێل دەکرێت.

ئەمجۆرە بیرکردنەوەیە لە سیستەمی جیۆمەتری دو رەهەندیدا بە نایابی و جوان کاری خۆی دەکات، بەڵام دونیای ئێمە فەزایەکی سێ رەهەندی هەیە. ویناکردنی رویەکی چەماوەی سێ رەهەندی شتێکی زۆر زەحمەترە. بەڵام لە هەر حاڵەتێکدا بێت لەوانەیە هەڵەبێت هەر بیر لە ‘فەزا’ بکەینەوە. ئەوەی ئنسان دەتوانێت پێوانەی بکات بریتییە لە دوری ئەو تەنانەی لە فەزادا دانراون، بۆ ئەم مەبەستە پێوانەکاری یان راستە بەکاردەهێنین یان زیاتر واقیعییانە قسەبکەین و بڵێین لە روی ئەسترۆنۆمییەوە، تیشکی روناکی بەکاردەهێنین. کاتێک مرۆڤ بیر لە فەزا دەکاتەوە وەک پارچە کاخەزێکی تەخت یان چەماوە، هانمان دەدات کە زیاتر وەک شتێکی مەلموس بیر لەم فەزایە بکەینەوە وەک لەوەی کە شتێکی مەلموس نەبێت. ئاینشتاین هەمیشە تێکۆشاوە خۆی بەدور بگرێت لەوەی مامەڵە لەگەڵ قەوارەکانی وەکو فەزا بکات کە کاتیگۆریای هەبونی رون و ئاشکرا نەبوە. بە باشتری زانیوە لە خەیاڵاتی خۆیدا تاووتوێی بکات زیاتر وەک لەوەی وەک چاودێرێک بە راستی بە تاقیکردنەوە بکەوێتە پێوانە و پێوانەکاری و ئیشی دەست.

ئەگەر وەدوی ئەمە بکەوین، دەتوانین بپرسین ئایا بە پێی تیوری گشتی نسبییەت تیشکی روناکی وەدوی چ رەوتێک دەکەوێت؟ بە گوێرەی جیۆمەتری ئەکلیدسی لەسەر راستە هێڵێک گوزەردەکات. دەتوانین ئەم رەوتەی تیشکی روناکی بە شێوەی راستەهێڵێک لە بنەڕەتدا وەها تەفسیربکەین کە فەزا تەختە. لە نسبیەتی تایبەتیدا، بە هەمان شێوە تیشکی روناکی لەسەر راستە هێڵ دەڕوات، بەمجۆرە فەزا، لەم دونیابینییەوە، دیسان تەختە. بەڵام بیرت بێت تیوری گشتی بەسەر جوڵەی تاودراودا راڤەدەکرێت، یاخود جوڵە لە حزوری کاریگەری کێشكردندا. کەواتە تیشکی روناکی لێرەدا چی بەسەر دێت؟

با بگەڕێینەوە بۆ ئەو تاقیکردنەوە خەیاڵبافییەی کە سەبارەت بە مەسعەدەکە بو. لە بری ئەوەی سپرینگەکە کێشەکەی پێوە بەسترابێت، با مەسعەدەکە ئێستا گڵۆپێکی لەیزەری پێوەبێت کە لەم سەر و ئەو سەر بە جوانی بدرەوشێتەوە. مەسعەدەکە لە قوڵایی ئاسماندایە و دورە لە هەمو سەرچاوەیەکی هێزی کێشکردن. ئەگەر مەسعەدەکە لە حاڵەتی وەستاودا یان لە حاڵەتی جوڵەدا بێت بەڵام بە خێراییەکی نەگۆڕ، ئنجا دەبینین تیشکی لەیزەرەکە بەر ئەو لایەی مەسعەدەکە دەکەوێت کە بەرانبەر ئەو لایەیە کە تیشکی لەیزەرەکەی لێ دەرچوە. ئەمە پێشبینی تیوری تایبەتی نسبییە. بەڵام ئێستا سەیرکە و تەسەورکە مەسعەدەکە رۆکێتەکەی پێوەیە و دادەگیرسێت و بە ئاڕاستەی سەرەوە تاودەدات. چاودێرێک لە دەرەوەی مەسعەدەکەدایە و لە حاڵەتی وەستاندایە، سەیر دەکات مەسعەدەکە تاودەدات و دوردەکەوێتەوە، بەڵام ئەگەر لە دەرەوە تیشکی لەیزەرەکە ببینێت، سەیردەکات هێشتا رێکە، واتە لەسەر راستە هێڵێکە. لە لایەکی ترەوە، فیزیکناسێک لە ناو مەسعەدەکەدایە و تێبینی شتێکی غەریب دەکات. روناکی لەم بەری مەسعەدەکەوە دەچێت بۆ ئەوبەر، حاڵەتی جوڵەی مەسعەدەکە گۆڕانی بەسەردا هاتوە، تاودراوە، بەمجۆرە کاتێ روناکییەکە گەشتەکەی تەواو دەکات لەو شوێنەوە کە دەستی پێکردوە و خێراییەکەی بەرزبوەتەوە. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت لەسەر دیوارەکەی ئەوبەر، ئەو خاڵەی تیشکی لەیزەرەکە خۆی پێدادەدات، ئەگەر چاودێرێک لە ناوەوە سەرنج بدات، ئەوا دەردەکەوێت تاودانەکە بوە بە هۆی ‘چەمانەوەی’ روناکییەکە بە ئاراستەی خوارەوە.


وێنەی ژمارە 3: چەمانەوی روناکی. لە ( a) دا، مەسعەدەکە بە ئاراستەی سەرەوە تاودەدات، لە وێنەی ژمارە (2c) دا، لە دەرەوە سەرنج دەدەین، تیشکی لەیزەرێک وەدوی هێڵێکی راست دەکەوێت. لە (b) دا، لە ناوەوەی مەسعەدەکەوە سەرنج دەدەین، تیشکی روناکییەکە وەک تیشکێکی چەماوە بە ئاراستەی خوارەوە دەردەکەوێت. کاریگەری مەسعەدێکی وەستاو لە ناوەندی کایەیەکی کێشکردندا، هەر هەمان ئەنجامی هەیە، وەک لە (c) دا، دەردەکەوێت.


ئێستا با بیر لە حاڵەتی سپرینگەکە و پرینسیپی هاونرخی بکەینەوە. چی رودەدات کاتێک تاودان لە ئاراد نییە بەڵام کایەیەکی کێشکردن حزوری هەیە کە زۆر هاوشێوەی مەسعەدە تاودراوەکەیە. ئنجا لێرەدا با حساب بۆ مەسعەدێک بکەین کە لەسەر روی عەردە. پێویستە تیشکی روناکییەکە هەر هەمان شت بکات کە لە نێو مەسعەدە تاودراوەکەدا ئەنجامی دەدات: واتە بە ئاراستەی خوارەوە دەچەمێتەوە. دەرەنجامی هەمو ئەمانە ئەوەیە کە کێشکردن دەبێت بە هۆی چەماندنەوەی روناکی. بەمجۆرە، واتە ئەگەر روناکییەکە چەماوەبێت، ئەوا فەزا تەخت نییە، بەڵكو چەماوەیە.

یەکێک لەو هۆیانەی کە زەحمەتە لە چەمانەوەی فەزا بگەین ئەوەیە ئێمە لە ژیانی رۆژانەماندا دیاردەکە بەدی ناکەین. ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی هێزی کێشکردن ئەوەندە لاوازە لە هەلومەرجی شوێنە گشتییەکان، تەنانەت لە مەدای سیستەمی خۆریشدا دەبینین کە هێزی کێشکردن بە جۆرێک لاوازە کە ئەو چەمانەوەیەی دروستی دەکات دەکرێت فەرامۆش بکرێت و دەتوانین بلێێن تیشکی روناکی زۆر نزیکە لەوەی بە راستە هێڵێک دەڕوات و زەحمەتە ئنسان بتوانێت جیاوازییەکە دیاری بکات. لەم هەلومەرجانەدا، یاسای نیوتن بۆ جوڵە بەهایەکی نزیکەیی زۆر باشە سەبارەت بەوەی چی رودەدات. هەرچۆنێک بێت، ئەمانە چەند حاڵەتێکن، ئنسان پێویستە بە هۆی هێزی کێشكردنی بە هێزەوە ئامادەبێت مامەڵەیان لەگەڵ بکات.

کونە رەشەکان و گەردون

یەکێک لەو نمونە بەناوبانگانەی هیزی کێشکردنی نیوتن تێیدا شکست دەهێنێت بریتییە لەوەی تەنێکی ئێجگار گەورەی زەبەلاح، لە روبەرێکی فەزایی زۆر بچکۆلەدا چڕدەبێتەوە و خۆنمایش دەکات. کاتێک ئەم حاڵەتە رودەدات زەبر و بەهای هێزی کێشکردن ئەمەندە بەهێز دەبێت، فەزا بەجۆرێک لول دەخوات، ئیتر ئا لێرەدا روناکی، نەک هەر دەچەمێتەوە بەڵکو ناتوانێت قوتاریش بێت. ئا بەم حاڵەتە دەگوترێت کونی رەش.

بناوانی هەبونی ئایدیای کونی رەش لە سروشتدا دەگەڕێتەوە بۆ جۆن میچیڵ، کەشیشێکی ئنگلیزی بو لە ساڵی 1783 دا، ئنجا لاپلاس قسەی لەسەر کردوە. بەڵام بە شێوەیەکی گشتی ئەم پرسانە پەیوەستن بە تیوری گشتی نسبیەتی ئاینشتاینەوە. لە راستیدا ئەنجامی یەکەم حلکردنی ماتماتیکییانەی هاوکێشەکانی ئاینشتاین بریتی بو لە وەسفکردنی ئەم جۆرە تەنانە. تەنها ساڵێک دوای بڵاوکردنەوە و چاپکردنی هاوکێشەکانی ئاینشتاین لە 1916 دا، ‘شوارتزچایەڵد’ی ناودار ئەم ئەنجامانەی بەدەستهێنا. شوارتزچایەڵد[i]، دوای ساڵێک لە جەنگی یەکەمی جیهانیدا لە بەرەکانی رۆژئاوا کوژرا. بە داخەوە هەرگیز بەهای کارە ماتماتیکیەکەی خۆی بە چاوانی خۆی نەبینی. حلەکەی پەیوەست بو بە دابەشبونی خۆجێیەتی[ii] symmetric مادە بە شێوەیەکی گۆیی و لە ئەسڵیشدا ئامانجی ئەوە بو بناغەیەک دابڕێژێت سەبارەت بە مۆدڵی ماتماتیکییانەی ئەستێرەیەک. بە هەر شیوەیەک بێت، زۆر زو دەرکەوت کە هەر تەنێک بارستاییەکەی وەک حلی مۆدڵەکەی شوارتچایەڵد بێت ئەوە دەگەیەنێت کە نیوە تیرەیەکی شلۆق لە ئارادا هەیە (ئێستا بەو نیوەتیرەیە دەڵێن نیوەتیرەی شوارتچایەڵد). بەمجۆرە هەر تەنێک سەراپا لە نێو سنورەکانی نیوەتیرەی شوارتچایەڵدا بێت ئەوا روناکی هەرگیز ناتوانێت لەسەر روی تەنەکە هەڵبێت، واتە رزگاری بێت و بۆی دەربچێت. بۆ نمونە نیوەتیرەی شڵۆقی عەرد وەک هەسارەیەک تەنها یەک سانتیمەترە، بۆ خۆریش 3 (سێ) کیلۆمەترە. بەرهەمهێنانی کونی رەش بریتییە لە چڕکردنەوەی مادە بە چڕییەکی لە ئاسابەدەر.

دوای کارە ناوازە و رابەرییەکانی شوارتزچایەڵد، توێژینەوە لەمەڕ کونە رەشەکان برەوی سەندوە. هەرچەندە هەتا ئێستا بەڵگەی راستەوخۆ و تۆکمە لەسەر بونی ئەم کونە رەشانە لە سروشتدا نییە، بەڵام بە لێشاو بەڵگەی هەلومەرجی هەن پێشنیازی ئەوە دەکەن کە دورنییە لە جۆرەها تەنی ئەسترۆنۆمیدا خۆیان حەشاردابێت. چڕی ئەو کایە کێشکردنەی دەوری کونێکی رەشی داوە نزیکەی 100 ملیۆن ئەوەندەی بارستایی خۆرە و وەک ماشینێک بوە بە هێزی بزوێنەر و روناکی و شەوقی لە ئاسابەدەری بە جۆرێکی دیاریکراو لە گالاکسییەکان بەرهەم دەهێنێت. لەم دواییانەدا چەند توێژینەوەیەکی تێڕامان ئەنجامدراون لەمەڕ داینەمیکی ئەستێرەکانی نزیک چەقی گالاکسییەکان کە ئیشارەدەدەن بەوەی بارستایی زۆر بەهێزی چڕ هەن کە سیفاتەکانیان زۆر نزیکە لەوانەی هاوشێوەی کونی رەشن. لە سەردەمی ئێستادا، باوەڕی بڵاو ئەوەیە کە ئیحتیمالی زۆرە لە چەقی هەمو گالاکسییەکدا چاڵە رەشێک بونی هەبێت. لە هەمان کاتدا کونی رەش هەن لە روی بارستاییەوە زۆر بچکۆلەترن لەمانە، چونکە، بۆ نمونە، کاتێک ئەستێرەیەک دەگاتە کۆتایی ژیانی و چێتر سەرچاوەی وزەی نامێنێت، ئیتر ئەستێرەکە بە ئاراستەی ناوەوەی خۆی هەرەس دەهینێت و کونە رەشێکی بچکۆلە دروست دەکات.

لە رۆژگاری ئەمرۆدا بایەخێکی زۆر دەدرێت بە کونە رەشەکان، بەڵام کرۆکی پەرەسەندنی کۆسمۆلۆژیا پێک ناهێنن.

 


سەرچاوە.

Coles, Peter. Cosmology: A Very Short Introduction.  OUP Oxford. Kindle Edition.

 


پەراوێزەکان و تێبینییەکان

[1]  تەجروبەی خەیالبافی لە مێژودا دیاردەیەکی زۆر سەیرە و هەمو کەسێک ئەو بەهرە موعجیزەیەی نییە. ئەم تەجروبەیە بریتییە لەوەی کەسەکە بێ ئەوەی هیچ تەجروبەیەکی تاقیگەیی یان پراکتیکی ئەنجام بدات، تەنها لە خەیاڵ و مێشكی خۆیدا تەجروبەکە دەکات و دوایی دەرەنجامەکان دەخاتە سەر کاخەز. لە مێژودا، وەک من بزانم، بەڵام لەوانەیە کەسانی تریش هەبن، تەنها ئاینشتاین و گالیلۆ ئەم جۆرە تەجروبەیەیان ئەنجام داوە و ئەنجامی ماتماتیکی و پراکتیکی نایابیان دەستەبەرکردوە. نمونەکەی گالیلۆ بریتییە لەو تەجروبە بەناوبانگەی لەسەر ترۆپکی بورجی پیزا ئەنجامیداوە، ئەویش فڕێدانی دو تۆپ، یەکێکیان دە ئەوەندەی ئەوی تریان قورس بوە، بەڵام هەردوک لە هەمان ساتەوەختدا بە عەردیدا دەدەن، گالیلۆ بەمە هزرە ئەرستۆییە کلاسیکییەکەی بە تەواوی رەتکردەوە کە تەنە قورسەکان زوتر بە عەردیدا دەدەن وەک لە سوکەکان. ئەوەی ئاینشتاینیش لە سەرەوە باسکراوە.

[2]  شیکاری تێنسەر: ئەو ماتماتیکە ئاڵۆزەی ئاینشتاین بە هۆی برادەرێکییەوە توانی سودی لێوەربگرێت بۆ بەرجەستەکردنی تیوری گشتی نسبی بە فۆرمێکی ماتماتیکی.

[3] جیۆمەتری ریمان: هەندێک جار بە جیۆمەتری هێلکەیی ناودەبرێت. ئەم جیۆمەترییە هەرچەندە لە هەناوی جیۆمەتری ئەکلیدسەوە لەدایکبوە، بەڵام لە هەندێک چەمکدا دژی دەوەستێتەوە. بۆ ئەکسیۆمی یان پۆستیولەیتی پێنجەمی ئەکلیدس کە دەڵیت، ‘ ئەگەر خاڵێکمان لە دەرەوەی هێڵێک هەبێت، ئەوا دەتوانرێت تەنها یەک هێڵ لەسەر ئەم خاڵە بونی هەبێت کە تەریب بێت بە هێڵەکە کە خاڵەکەی لەسەر نییە.’ جیۆمەتری ریمان بەوجۆرە نییە، هێڵێک نییە لەسەر خاڵەکە کە تەریب بێت بە هێڵە دراوەکە کە خاڵەکەی لەسەر نییە. جگە لەوەی لە جیۆمەتری ریماندا کۆی گۆشەکانی سێگۆشەیەک ناکاتە 180 پلە، چونکە لە جیۆمەتری ریماندا فەزا چەماوەیە، بەڵکو دەکاتە زیاتر یان کەمتر لە 180 پلە.

[4]  شوارتزچایەڵد

کارل شوارتزچایەڵد (1873 – 1916) : فیزیکناسی ئەڵمانی، بەوە ناسراوە کە یەکەم کەس بو لە ساڵی 1915 دا، واتە هەر هەمان ساڵ کە ئاینشتاین نسبیەتی گشتی بڵاوکردەوە، هاوکێشە گشتییەکانی تاووتوێکرد و باشترین حلی بۆ هاوکێشەکانی کایەی هێزی کێشکردن دۆزییەوە. بە گەلیک چەمکی نوێ بەناوبانگە، وەکو پۆوتانی شوارتزچایڵد، نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد.

حلەکەی شوارتزچایەڵد زۆر سەرنجڕاکێشە، باس لە نیوەتیرەیەک دەکات، کە ئێستا بە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد ناسراوە. نیوەتیرەکە پەیوەستە بە بارستایی ئەستێرەوە، ئەگەر بارستایی ئەستێرەیەک ئەوەندە بچوک بێتەوە یان بچێتەوەیەک هەتا دەگاتە ئەو نیوەتیرەیەی بە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد ناسراوە، ئەوا هیچ هێزێک، یان فشارێک ناتوانێت ئەم ئەستێرەیە بوەستێنێت لە بەردەوامبون بەرەو هەرەسهێنان و گۆڕان بۆ تاکێتی کێشکردن یان چاڵە رەش. بەمجۆرە کاتێک نیوەتیرەی ئەستێرەکە یان تەنەکە کەمتر بو لە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد، ئەوا هیچ شتێک، تەنانەت فۆتۆنەکانی روناکیش ناتوانن لێی قوتاربن و حەتمەن لە لایەن چەقی تەنەکەوە قوتدەدرێن . وەک دەرەنجامێک، کاتێک چڕی بارستایی ئەم چەقی تەنە گەورەتر دەبێت لە حەدێک، ئەوا دەگاتە پلەی هەرەسهێنانی کێشکردن و ئەمەش بە چاڵە رەشی شوارزچایەڵد ناسراوە. هەتا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم ئەم دیاردەیە شتێک نەبو کەس باوەڕی پێ بێت و کەسیش قەناعەتی پێ نەبو، تەنانەت شوارتزچایەڵد خۆشی باوەری بە واقیعی فیزیکی چاڵە ڕەش نەبو، وای دەزانی کە حلە تیورییەکەی لە روی فیزیکییەوە شتێکی هیچە و هیچ مانایەکیش نابەخشێت.

[5]  سیستەمی خۆجێیی: لە روی ماتماتیکییەوە، مەبەست لە خۆجێیی ئەوەیە ئەگەر فۆرمێک یان شێوەیەک یان تەنێکی ماتماتیکی بجوڵێنیت، بخولێنیتەوە، ئەم دیو ئەو دیوی بکەیت، یان بسوڕێنیتەوە و هیچ شێوەی فۆرمەکە یان تەنەکە نەگۆڕێت و وەکو خۆی بمێنێتەوە، ئەوا دەگوترێت خۆجێییە. بۆ دو تەنیش هەمان شت راستە ئەگەر هەمان پرۆسەیان بەسەردا بهێنین و وەکو خۆیان بمێننەوە.

 




زانستی فیزیا لە ئاستی دوورییە گەردوونییە جیاوازەکاندا.

نوسین و ئامادەکردنی:د. پێشواز عەبدولکەریم

ئایا بۆچی دەبێت بۆ دونیایی وردی گەردیلە و تەنۆلکە سەرەتاییەکان فیزیایەکی جودا لە فیزیای دونیای زەبەلاحی ئەستێرە و گەلە ئەستێرەکان بونی هەبێت؟ ئەگەر ئێمە بۆ ساتێك ئاوڕێك بدەینەوە لە مێژووی زانستی فیزیا، ئەوا دەبینین کەسەرەتا توانیومانە مامەڵە لەگەڵ ئەو دونیایەدا بکەین کە ڕاستەوخۆ بەبێ یارمەتی هیچ تەکنەلۆژیایەك لێکدانەوە بۆ دیاردەکان و سەرچاوەی جوڵە و خولگەی تەنەکانی ناوی بکەین. ئەم دونیایەش بە نزیکەی لەو تەنۆلکانەوە دەست پێدەکات کە دەتوانرێت بە چاوی ئاسایی ببینرێت، تا دەگاتە خۆر و هەسارەکانی نێو کۆمەڵەی خۆر، ئەم دونیایەش ناونراوە دونیای ماکرۆسكۆپیك. فیزیای کلاسیکی نیوتن نمونەیەکی بەرچاوی ئەم دونیا ماکرۆسکۆپیکەیە.

گەردوون لە پێوەرە گەورەکاندا

دواتر وردەوردە لەگەڵ گەشەکردنی تەکنەلۆژیادا مرۆڤ توانی ئاشنا ببێت بە دونیایەکی دیکە کە پێشتر نەدەتوانرا ڕاستەوخۆ مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. ئەم دونیایەش بریتی بوو لە دونیایی شتە وردەکان، یاخود مایکرۆسکۆپیکی ئەتۆم و تەنۆلکە بوندیادییەکان. لەم دونیایەشدا چەندین دیاردەی سەرنج ڕاکێش و سەرسوڕهێنەر بەدی کرا کە فیزیایی نیوتن دەستەواستان بوو لە ئاست لێکدانەوەیاندا. بۆ نمونە دیاردەی کارۆڕووناکی، تیشکدانەوەی تەنی ڕەش بە گەرمی، شەبەنگی گەردیلەکان و چەندینی تریش. زیاتر وردبونەوەش لەم دونیایە ئێمەی بە فیزیایەکی نوێ ئاشناکرد کە بە میکانیکی کوانتەم ناسراوە. فراوان کردنی فیزیایی کلاسیکی بەمەوە نەوەستا بەڵکو هاوکاتی میکانیکی کوانتەم لقێکی زۆر گرنگ و نوێی زانستی فیزیا سەری هەڵدا، کە ئەویش بریتی بوو لە تێوری ڕێژەیی ئاینشتاین.

گەردوون لە پێوەری مایکرۆسکۆپیکیدا (پێوەری شتە وردەکان)

ئاینشتاین ئەو ڕاستییەی بەدی کرد کە فیزیایی کلاسیکی نیوتن تەنها لە سنوری خێراییە کەمەکان و هێزی کێشکردنی لاوازدا ڕاستە. بۆ نمونە بە پێی فیزیایی کلاسیکی نیوتن زەمان و مەکان جودا لەیەکدی دوو بڕی پەتین و بەهیچ شێوەیەك پشت بە گۆشەنیگای تێڕوانین و دۆخی جوڵەی تێبینیکەرەکان نابەستن، وە هیچ سنورێك بۆ زیاد بوون لە خێرای تەنەکاندا نی یە. بەڵام دواتر لە گەڵ لەدایكبوونی تێورییەك بۆ لێکدانەوەی دیاردەکانی کارەبا و موگناتیس و بڵاوبونەوەی شەپۆلەکانی کارۆموگناتیسی، لەلایەن ماکسوێڵەوە، ئەوە ڕونببوەوە کە وا خێرای بڵاوبونەوەی شەپۆلی کارۆموگناتیسی یەکان کە ڕوناکیش لەخۆ دەگرێت، نەگۆڕە و بە هیچ شێوەیەك پشت بە دۆخ و خێرایی تێڕوانین نابەستێت. ئەم خاڵە جەوهەرییەبوو کە وا ئاینشتاین درکی پێکرد، وە توانی تێۆری ڕێژەی کلاسیکی نیوتن فراوان بکات و هەموو دیاردە میکانیکی و کارۆموگناتیسی یەکان لە خۆ بگرێت، کە تێیدا زەمان و مەکان دوو بڕی ڕێژەیین بەڵام خێرای ڕوناکی بڕێکی پەتیی یە. دواتر توانی تێوری ڕێژەی فراوانتربکات، لە دوتوێی تێۆری ڕێژەیی گشتیدا، بە شێوەیەك کە تاودان و هێزی کێشکردنیش لەخۆ بگرێت. لە ڕۆژگاری ئەم ڕۆدا تێۆری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تەنها تێۆرییە کە زاناکن پشتی پێدەبەستن لە لێکدانەوەی دیاردەکان و جوڵەی تەنەکان لە دونیایی زەبەلاحی ماکرۆسکۆپی گەردونیدا.

دواجار و بۆ جارێکی تر ئاشنای دونیایەکی زۆر گەورەتر بووین لە ئاستی جیهانی زەبەلاحی گەردوونیدا، ئەویش بریتی بوو لە تێبینی کردن و هەستکردن بە بوونی جیهانێکی زۆر گەورە و بەرفراوانتر لە ئەودی و کۆمەڵەی خۆرەوە. بۆ نمونە بۆ مان دەرکەوت کە وا ملێۆنەها گەلە ئەستێرە بوونی هەیە کە ئێمە و ئە وئاسمانەی پێیی ئاشنانین تەنها یەك گەلە ئەستێرەیە لە نێو ژمارەیەکی بێ پایاندا. دواتر لەم جیهانەشدا زانستی فیزیا جارێکی تریش توشی سەرسوڕمان هات. بۆ نمونە لە ئاستێکی گەورەی دورییەکانی دەرەوەی گەلە ئەستێرەکان ئەوە ڕونبووەوە کە وا خێرای خولانەوەی ئەستێرەکانی لێواری هەموو گەلە ئەستێرە بینراوەکان زۆر لەوە زیاتر بوو کە بتوانرێت بە بوونی مادەی بینراوی نێو گەلە ئەستێرەکان لێکدانەوەی بۆ بکرێت. بۆ لێکدانەوەی ئەم دیاردە گەردونیەش گریمانەی مادەی تاریك کردا. دواتر دەرکەوت کە وا کشانی گەردوون لە جیاتی ئەوەی وردە وردە خاو ببێتەوە کشانەکەی خێرا تر دەبێت، بۆ ئەم مەبەستەش گریمانەی بونی وزەی تاریکیان کرد. بەم شێوەیەش لە ئێستادا تەنها لە سەدا پێنجی گەردوونی بینراو لە مادە و وزەیەك پێكدێت کە وا ئێمە پێی ئاشناین، لە سەدا نەوەد و پێنج و بگرە زیاتریشی لە مادەی تاریك و وزەی تاریك پێك دێت.

پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە، جگە لە دونیایی مایکرۆسکۆپیك کە فیزیایی کوانتەم میکانیك تیایدا باڵا دەستە وە دونیایی ماکرۆسکۆپی گەردوونی کە تێوری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تیایدا باڵادەستە، ئایا یەکخستنی ئەم دوو دنیا جیاوازەی فیزیا لە دوتوێی تێۆریی یەکی نوێدا دەتوانێت لێکدانەوە بۆ مادە و وزەی تاریك بکات؟ یاخود نەخێر ئەم دونیا نوێیەی مادە و وزەی تاریك پێویستی بە لێکدانەوە و فیزیایەکی تەواو نوێ هەیە؟ بۆ نمونە بونی هێزی ژمارە پێنج بەدەر لە هێزی کێشکردن، هێزی کارۆموگناتیسی، هێزی لاوازی ناوکی و هیزی بەهیزی ناوکی. ئەوەی دوەمیان تۆزێك بێزارکەر دەبێت و لەوەش ناچێت ئاڕاستەیەکی ڕاست بێت!!!، چونکە ئەو کات لەباتی دوو فیزیای جیاواز سێ جۆر فیزیای بۆ سێ دونیایی جیاواز بوونی دەبێت.

لە کۆتایدا ئەوەی گرنگە بوترێت ئەوەیە، هەموومان ئەو ڕاستیە باش دەزانین کە وا هەموو دونیایی ماکرۆسکۆپیك لە ئەنجامی یەکگرتنی تەنۆلکە و گەردیلەکانی دونیایی مایکرۆسکۆپیكەوە دروستبووە، بۆیە لۆژیك ئەوەیە کە وا هەوڵ بدرێت کوانتەم میکانیك فراوانتر بکرێت بۆ ئەوەی بتوانرێت لەسەر ئاستی هەموو دورییەکانی گەردوون لێکدانەوەی پێبکرێت. یەکێك لەو هەوڵانەی لەئێستادا لە ئارادایە بریتیە لە بابەتی ئینترۆپیك گرافیتی، کە بریتی یە لە تێۆرییەکی نوێی هێزی کێشکردن. ئەم تێورییە نوێیە دەڵێت گرافیتی لە ئاستی مایکرۆسکۆپیکدا بوونی نییە، تەنها، بەچەشنی پلەی گەرمی کەچۆن لە ئەنجامی جوڵەی تەنۆلکەکانی هەر ناوەندێك بەرهەم دێت، ئەوا گرافیتیش لە ئەنجامی ڕیزبوونەوەی زانیاری دونیایی وردی مایکرۆسکۆپیك سەرچاوە دەگرێت. ئەم تێوریی یە نوێیە دەڵێت مادەی تاریکمان پێویست نییە بۆ لێکدانەوەی جوڵەی تەنەکانی نێو گەلەئەستێرەکان.

بۆ زیاتر تێگەشتن لەم بابەیە تەماشای ئەم ڤیدیۆیە بکەن:

https://www.youtube.com/watch?v=hByJBdQXjXU

سوپاس…




ئاگایی چییە؟:Vsauce

وەرگێڕان و ژێرنووسکردنی: بڕوا حسێن

“ئەگەر هەر دیقەتی شتێک بدەیت و بە جۆرێک هەست بکەیت، کە چی هەستێکە کە “تۆ” بیت؟!
وای هەست پێدەکەیت کە تۆ شتێکیت لە ناوەوەی لەشێکدا و لە ڕێی چاوەکانەوە سەیر دەکەیت و هیچ کەسێکی دیکە لەسەر زەوی هەرگیز ناتوانێت جیهانلەو ڕووانگەیەوە ببینێت…
ئەم بە ئاگابوونە لە ئەزموونەکانت، بە ئاگابوون لەوەی کە تۆ ئەزموونیان دەکەیت، بە ئاگابوون لەوەی کە تۆ خاوەنی بیرکردنەوەکانی خۆتیت، شتێک پێک دەهێنێت کە ئێمە پێی دەڵێین “ئاگایی”.”

https://youtu.be/8MbBP3V9Kog




کۆسمۆلۆژیا لە سەدەی بیستەمدا: بەشی دوەم گەردونەکانی فرەیدمان

”ئەرکی من ئەوەیە ئیشارە بە حلە مومکینە ماتماتیکییەکانی هاوکێشەکانی ئاینشتاین بدەم، ئیتر فیزیکناسان چی لێ دەکەن ئەوە ئارەزوی خۆیانە.” ئەلێکسەندەر فریەدمان (1888 – 1925).

یەکێک لەو فیزیکناس و ماتماتیکناسە لاوانەی کە تازە بە تازە ئاشنایەتی لەگەڵ تیوری گشتی ئاینشتایندا پەیدا کردبو ئەلکسەندەر فرەیدمان بو. فرەیدمان، هەم کەشناسێکی پراکتیکی و هەم ماتماتیکناسێکی بلیمەت بو. لە ساڵی 1888 دا لە پیتەرسپۆرگ لەدایکبوە، بابی وی سەماکەر و دایکیشی پیانۆژەنێکی کارامە بو. هێشتا تەمەنی نۆ ساڵان دەبێت دایکی و بابی لێک جودادەبنەوە، فرەیدمان لای بابی دەمێنێتەوە و پەروەردەی دەکات، بەڵام بابی هەر زوو ژنێکی تر دێنێت. لە قوتابخانە خوێنکارێکی ئاسایی بوە، هیچ زیرەکییەکی لە ئاسابەدەری پیشان نەداوە. هێشتا لە هەڕەتی لاویدا دەبێت ڕودەکاتە چالاکی سیاسی و گێژاوی ڕاپەڕین لە دژی حکومەتی قەیسەری و دەچێتە ڕیزی قوتابییە شۆڕشگێرەکانەوە و ڕابەری خۆپیشاندەران دەکات. بە لە ساڵی 1906 دا دەچێنتە زانکۆی پیتەرسپۆرگ بۆ خوێندنی ماتماتیک. یەکێک لە مامۆستاکانی، کە دژی ڕژێم بو، جگە لەوەی هانیدەدا بۆ ئەوەی ڕۆڵێکی پۆزەتیڤ لە زانکۆدا یاری بکات، بە تایبەتی دژی ئەو خوێنکارانەی سەر بە ڕژێمی قەیسەری بون، لە هەمان کاتدا پرسگەلێکی ماتماتیکی سەخت و ئاڵۆزی، کە پەیوەست بون بە هاوکێشەکانی لاپلاسەوە، پێ دەسپێرێت، چونکە زۆر باش لە توانست و دەسەڵاتی ماتماتیکییانەی فرەیدمان گەیشتبو، بە تایبەت لە بوارەکانی هاوکێشە جیاکارییەکان و جیومەتری چەماوەکان. فرەیدمان لە ماوەی چەند مانگێکدا سەرکەوتوانە هاوکێشە ماتماتیکییەکانی یەکلایی کردەوە.

لە بواری پراکتیکییەوە، ئارەزوییەکی پڕخرۆشی هەبو بۆ راڤەکردنی ماتماتیک لە بوارەکانی پیشەسازی و تەکنەلۆژی و سەربازیدا. کە جەنگی جیهانی یەکەم هەڵگیرسا، خۆبەخشانە لە مەیدانی جەنگدا کەوتە توێژینەوە، بە تایبەت بە مەبەستی پێشخستن و باشترکردنی تەکنەلۆژیای بۆمبابارانی فڕۆکەیی و پێکانی ئامانجەکان بە شێوەیەکی وردتر، بێگومان ئەمەش تەنها بە زانستی ماتماتیک ئەنجامدەدرا.

فرەیدمان، سەرباری ئەوەی بەهرەیەکی بەرز و ناسای ماتماتیکی هەبو، لە هەمان کاتدا کەشناسێکی بە توانا بو، بە تایبەت کاتێک بە باڵۆن بە ئاڕاستەی ئاسمان بەرزدەبوەوە بۆ پێوانی فشاری کەش لە پلە بەرزەکاندا، تەنانەت هەتا ڕۆژگاری خۆشی هیچ کەسی تر ئەو تۆمارە بەرزییەی نەشکاندبو کە ئەو لە ئاسماندا ئەنجامیدابو.

لە ساڵی 1918 دا لە تازە زانکۆی پێرم، لقێکی نوێی زانکۆی پیترسبۆرگ بو لە شاری پێرم، بو بە پرۆفیسۆری فیزیک و ماتماتیک، بەڵام زو بە هۆی شەڕی ناوخۆوە دوچاری کێشە بو، یەکەمجار  و ئەوی تر کاتێک هێزەکانی دژ بە کۆمۆنیستەکان شاری پێرمیان داگیرکرد و دوایش لە لایەن سوپای سوری روسەوە. شەڕوشۆڕ و کێشەی ناخۆیی بو بە هۆی کۆچ و هەڵهاتنی زۆر لە هاوڕیکانی و کایەی ئەکادیمیان جێهێشت و رویانکردە ئەوروپا.

فرەیدمان، کاتێک بە هاوکێشەکانی نسبییەت ئاشنابو، لە ساڵی 1920 دا کەوتە تاووتوێی تیورییەکە، زۆر بە وردی ڕەهەندی ماتماتیکییانەی هاوکێشەکانی کایەی کێشکردنی ئاینشتاینی شیکردەوە و لە باری ماتمتیکییەوە گەلێک شتی سەیری بۆ دەرکەوت و گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە دیدێکی تەواو ڕادیکالانە و جودای لەگەڵ گەردونەکانی ئاینشتاین و دی سیتەردا هەبو، تەفسیرێکی تەواو پێچەوانەی بۆ پرسەکە خستەڕو. فرەیدمان، بۆ حلکردنی پرسەکان، چوەوە سەر بناوانی هاوکێشەکان، نەگۆڕی کۆسمۆلۆژی کردە سفر، یاخود بە واتایەکی تر چی دەبێت ئەگەر ئەم نەگۆڕە لە هاوکێشەکەدا بونی نەبێت، با بڵێین سفر بێت. سەرباری ئەوەی، وەک ئاینشتاین، ئەو فەرزییەی گرتەبەر کە گەردون لە هەمو خاڵێکدا، یان لە هەمو گۆشەیەکدا و بە هەمو ئاڕاستەکاندا وەک یەکە، کەچی هەر دەگاتە ئەو دەرەنجامەی کە گەردونی ستاتیک لە بناواندا تەنها شتێکی گریمانەییە و نەبوەتە دیاردەیەکی هەقیقەت، خۆ ئاینشتاین خۆشی ئەم شتە باش دەزانێت.

فرەیدمان سەیری کرد، ئەمە نەک یەک جۆرە گەردون، بەڵکو لە ڕاستیدا چەندەها جۆرە گەردونمان بۆ دروستدەکەن. گوتی گرنگ نییە پێگە و وەستانمان لە کوێی گەردوندایە، یاخود چ خاڵێک دەکەینە چەق، یان لەسەر چ گالاکسییەک وەستاوین، چونکە ئەوەی سەرنجی دەدەین ئەوەیە گالاکسییەکان لێمان دوردەکەونەوە، خۆ هەتا گالاکسییەک لێمان دورتر بێت، ئەوا بە خێراییەکی زیاتر لێمان دوردەکەوێتەوە. بۆ نمونە ئەگەر دوری گالاکسییەک دو ئەوەندەی یەکێکی تر بێت لێمانەوە، ئەوا خێرایی دورکەوتنەوەکەی دو ئەوەندە دەبێت، ئەمە ئەو یاسایەیە کە دوایی هەبڵڵ پێشکەشیکرد و لە مێژوی فەلەکناسیدا بە یاسای هەبڵڵ ناسراوە و بە کورتی دەڵێت خێرایی دورکەوتنەوەی گالاکسییەک لەگەڵ دوری گالاکسییەکەدا ڕاستەوانە دەگۆڕێت، ئەو یاسایەی لە ساڵی 1929 بڵاویکردەوە، ئەمە گرنگی خۆی هەیە. بۆ تێگەیشتن لەم پرۆسەیە با ئەم نمونەیە بهێنینەوە، ئەگەر میزەڵدانێکمان هەبێت فوی پێدا بکەین، ئنجا بکەوینە کێشانی دەیان خاڵ لەسەر روی میزەڵدانەکە، با بڵێین ئەم خاڵانە تەمسیلی گالاکسییەکان دەکەن، پاشان فوی زیاتر بە میزەڵدانەکەدا بکەین هەتا گەورەتر دەبێت، دەبینین دوری نێوان خاڵەکان گەورەبوە، بە واتەیەکی تر گالاکسییەکان لەیەکتر دورکەوتونەتەوە. لێرەدا پێویستە ئیشارەبدەین بەوەی لە ڕاستیدا گالکسییەکان خۆیان لە یەکتر دورناکەونەوە، بەڵکو بۆشایی گەردون دەکشێت، ئەمەش شتێکی سەیرە.

فرەیدمان گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە سێ مۆدێل پێشکەش بکات:

مۆدلی یەکەم (a): لەم گەردونەدا، کە پەیپەری یەکەمی فرەیدمان بو لە 1922 دا بڵاویکردەوە، زەمەن و فەزا دەست پێدەکەن و سەرەتایان هەیە، لەگەڵ گوزەری زەمەندا، گەردون هەتا ئەوپەڕ دەکشێت و دەگاتە قەبارەی هەرە گەورە و ئیتر پرۆسەکە پێچەوانە دەبێتەوە، هێدی هێدی بەرەو ئایندەیەکی گەڕانەوە، هەتا دەگاتە سەرەتای خۆی چۆن بوە، هەنگاو هەڵدەگرێت و لە نوختەیەکدا هەرەس دەهێنێت و دەڕمێت. بەمجۆرە زەمەن و فەزا کۆتایی دێن. مادە حزوری هەیە بەڵام هیچ فشارێک دروست ناکات. تەسەوری فرەیدمان لە هەمبەر ئەم گەردونە بە جۆرێکە خۆی دوبارە و چەند بارە دەکاتەوە، واتە زەمان و مەکان لەدایک دەبن، کشان دەست پێدەکات، لە نوقتەکدا کشان پێچەوانە دەبێتەوە و چونەیەک دەست پێدەکات هەتا لە خاڵێکی ئایندەدا دەڕمێت. ئەوەی شایانی باسە فرەیدمان باس لە گەردونێک دەکات کە لە هیچەوە لەدایک دەبێت و بەرەو هیچ دەگەڕێتەوە. ئەم پرۆسەیە سیمایەکی ناکۆتای هەیە. ئەمە بۆ خۆی سەرەتایەکە بۆ لەدایکبونی چەمکی بیگ بانگ، کە دوایی جۆرج لێمەیتر، لەم بوارەدا، دەبێتە پێشەنگ. لە مۆدڵەکەدا بەهای نەگۆڕی کۆسمۆلۆژی لە سفر گەورەترە (   Ω > 1 ).

فرەیدمان توێژینەوەکانی پەیپەری یەکەمی خۆی نارد بۆ ئاینشتاین. ئاینشتاین زۆر خێرا وەڵامی دایەوە و لە تێبینییەکی کورتدا بە ناوی ‘ تێبینی لەسەر کارەکەی ئەی. فرەیدمان، ‘لەمەڕ چەمانەوەی فەزا” بە ئەنجامە کۆسمۆلۆژییەکانی فرەیدمان رازی نەبو، بە ئەدەبانە رەتیکردەوە و وگوتی ” ئەوەی پەیوەستە بە دونیای نا – وەستاوەوە، (مەبەستی گەردونی ستاتیک بوە) لە کارەکەی [فرەیدماندا هەیە] لای من جێگەی گومانە. لە واقیعدا دەرکەوت ئەو حلەی ئەو پێشكەشی دەکات هاوکێشەی کایە(مەبەستی کایەی کێشکردن) رازی ناکات.’

فرەیدمان بە کاردانەوەی ئاینشتاین نیگەران و نائومێدبو. ئەو کاتە بە هیچ جۆرێک نەیدەتوانی سۆڤیەت جێبهێڵێت و خۆی بچێت بۆ بەرلین و بە شەخسی ئاینشتاین ببینێت و گفتوگۆی لەگەڵ بکات. ئیتر نامەیەکی نوسی و پرسەکەی دیسانەوە تەفسیرکردەوە بۆ ئاینشتاین. لەو ماوەیەدا فیزیکناس روسی یۆری کرۆتکۆڤ سەردانی بەرلینی کرد، فرەیدمان داوای لە  کرۆتکۆڤ کرد قەناعەت بەم فیزیکناسە بەناوبانگە بهێنێت. لەم مەسەلە گرنگەدا. لە 1923 دا، دیسانەوە ئاینشتاین چاوێکی خشاندەوە بە حلەکانی فرەیدماندا، ئەمجارە تێبینییەکی تری نوسی کە زۆر کورت بو، جۆرە سەرکەوتنێکی بۆ فرەیمان تێدابو. ئاینشتاین لە کورتە تێبینییەکەیدا بە ناوی ” تێبینییەک لەمەڕ کارەکەی فرەیدمان ‘لەمەڕ چەمانەوەی فەزا’ ” دەڵێت، ‘ لە سەرنجەکەی پێشوومدا، رەخنەم ‘لە کارەکەی فرەیدمان ‘لەمەڕ چەمانەوەی فەزا’ گرت. هەرچۆنێک بێت، دوای ئەوەی نامەکەی فرەیدمانم، بە هۆی یۆری کرۆتکۆڤەوە، پێگەیشت، گەیشتمە ئەو قەناعەتەی، لە رەخنەکەمدا هەڵەبوم، چونکە خۆم لە حساباتێکدا هەڵەم کردبو. ئەنجامەکانی میستەر فرەیدمان راستن و تیشکی نوێ دەخەنە سەر شتەکە و ئەوە دەردەخەن کە هاوکێشەکانی کایە، جگە لە حلە ستاتیکییەکان، بە هەمان شیوە بۆ بونیاتی فەزایەکی گۆیی خۆجێیی، بواردەدەن بە حلی داینەمیکی.’

کورتە نامەکەی ئاینشتاین ئەوە ناگەیەنێت کە قایل بوە و ئیتر قەناعەتی بە سیستەمی داینەمیکی هاوکێشەکانی کایەی کێشکردنی نسبی هێناوە. نەخێر، چونکە دوایی ئەوەی ئاینشتاین خۆی دەینێرێت بۆ بڵاوکراوەی فیزیکی ئەڵمانی (Zeitschrift for Physik) نامەکە دەگۆڕێت و مۆدڵەکانی فرەیدمان بە کارێک دەزانێت کە مومکین نییە و زەحمەتە.

مۆدڵی دوەم: (b) گەردون بە خێرایی گەورەدبێت. لێرەدا فەزای سیمای چەماوەیی لەخۆدەگرێت و نێگەتیڤە. قەبارەی گەردون بە ئاراستەی ناکۆتا مل دەنێت. گەردون هەر لە سەرەتاوە، سەرەتایەک کە زەمەن و فەزا لەدایک دەبن، دەچێتە قۆناغی کشانەوە، بەردەوام دەبێت لە کشان و هەتا ناکۆتاش هەر دەڕوات. بەهای نەگۆڕی کۆسمۆلۆژی لە سفر بچوکترە (   Ω < 1 ).

مۆدڵی سێیەم: (c) گەردون بە ڕێژەیەکی شلۆق  crytical گەورەدەبێت بە جۆرێک کە لە هەرەسهێنان لابدات. بەهای نەگۆڕی کۆسمۆلۆژی لێرەدا دەکاتە 1 (   Ω = 1 ).

بەمجۆرە بۆ یەکەمجار لە سەرتاپای مێژوی زانست و کۆسمۆلۆژیدا، پرسی سەرەتاو کۆتایی گەردون بە تەرزێکی ماتماتیکی تاووتوێکرا. بەڵام ئەو سەردەمە هێشتا هیچ تێرامانێکی پراکتیکی لە ئارادا نەبو هەتا پشگیری لە تیورییە ماتماتیککەکانی فرەیدمان بکات، بە تایبەت لە باری کشانی گەردون و دورکەوتنەوەی گالاکسسیەکان لە یەکتر و هێشتا چەند ساڵێکی مابو هەتا هەبڵڵ بێت و یاسای هەبڵڵ بڵاوبکاتەوە.

بە داخەوە هیچ بایەخێک بە توێژینەوە گرنگەکانی فرەیمان نەدرا. مەخابن، بەر لەوەی دونیای زانست و کۆسمۆلۆژی دەرەنجامە گرنگەکانی ببینن، فرەیدمان لە ساڵی 1925 دا و لە تەمەنی 37 ساڵیدا مەرگ یەخەی گرت، ئەویش بەهۆی ئەوەی لە کاری زانستی پراکتیکیدا زۆر جدی بو، وەک دەڵێن بە باڵۆنەکەی ئەوەندە بە ئاڕاستەی ئاسمان بەرزبوەوە کە بوە هۆی توشبونی بە نەخۆشی هەوکردنی سییەکانی. فرەیدمان، تەنها مەبەستی بو لە ڕوی ماتماتیکییەوە ئەم حلکردنانە بۆ هاوکێشەکانی ئاینشتاین بدۆزێتەوە، بەلام لای وی گرنگ نەبو فیزیکناسان چۆن تەفسیری دەکەن، ئارەزوی خۆیانە، چۆن حەزدەکەن با تەفسیری بکەن.

مۆدڵە گەردونییەکانی فرەیدمان بۆ چەند ساڵێک خامۆشبون، بەلام دوای وی و لە وڵاتی بەلژیک، قەشەیەک بە ناوی (جۆرج لێمەیتر) وە، هەر وەکو فرەیدمان کەوتە کارکردن لەسەر هاوکێشە کۆسمۆلۆژییەکانی ئاینشتاین، بەڵام ئەنجامەکانی لێمەیتر بون بە هۆی سەرهەڵدانی شۆڕشی بیگ بانگ، ئەو شۆڕشەی هێشتا کڵپەی لە ناوەندە هەرە گەورەکانی دونیای زانستدا دێت.

شێرکۆ رەشید قادر

[email protected]

سەرچاوەکان

  1. John Science: A History: 1534-2001 Publisher: Penguin.( 2003)
  2. John D. Barrow. The Book of Universes. Publisher: Vintage Digital. (2011). Kindle Edition.
  3. Simon Singh. Big Bang: The Most Important Scientific Discovery of All Time and Why You Need to Know About It. Publisher: Harper Perennial. ( 2005).

 




هیچی دی نەما لەودیو فیزیاوە؟

نووسەر : ڕیک لویس

وەرگێڕان بە دەستکارییەوە :ژیار فەزڵەدین

سەرچاوە : گۆڤاری “Philosophy Now”، ژمارەی ١١٧، بەفرانباری ٢٠١٧

میتافیزیک دێرینترین و چەقترین وەتەری فەلسەفەیە. کاتێک بۆ یەکەمینجار فەلسەفەی یۆنانی لە بەندەرەکانی میلیتۆس لە ئەنادۆڵەوە ٢٥٠٠ ساڵ پێش ئێستا کەوتە ڕێ، گەورەترین پرسیارەکانی کە لەلایەن کەسانێکی وەک تاڵیس و ئاناکسیماندەرەوە لەبارەیانەوە بیردەکرایەوە بریتی بوو لەوەی: ئایا حەقیقەتی پشتینی ئەم گەردوونە چییە؟ ئەوەی کە لەپشت ڕووکەشە دەرکەوتووەکەی ڕۆژانەی جیهانمانە؟ تاڵیس وای بۆدەچوو کە هەموو شتەکان لە قووڵایی خۆیاندا لە ئاو پێکهاتوون. وەک ئەوەی چۆن کاتێک هەرشتێک زۆر دەگوشیت ئاوی لێ دەچۆڕێت. ئاناکسیماندەر بەپێچەوانەوە بوو؛ ئەو دەیوت حەقیقەتی پشتەکی بریتییە لە توخمێکی نەبینراوە بە ناوی “ئاپێریۆن”ـەوە. وە بەم شێوە فەلسەفەی ڕۆژئاوا دەستی پێکرد، بە کۆمەڵێک قەبڵاندن کە نەدەتوانرا بە ڕاستەوخۆیی بپشکنرێت بەڵام کە دەتوانێت کەم تا زۆر بە سەرکەوتوویی ئەو دیاردانە لێکبداتەوە کە بە ڕاستەوخۆیی دەتوانین بیانبینین. دیمۆکریتۆس (٤٦٠-٣٧٠ پ.ز) وای دانا کە سادەیی بوونی لێکدانەوەکان دەکرێت تێکهەڵکێش بکرێت لەگەڵ ئەو جیاوازییەی کە لە جیهانی دەرەوەدا بەدی دەکرێت ئەگەر ئێمە گریمانەی ئەوە بکەین کە هەموو شتەکان پێکهاتوون لە کۆمەڵێک ڕێکخستنی کۆمەڵە تەنۆلکەیەکی بەش نەکراو کە پێیان دەوترێت “ئەتۆم”.سەدەیەک دوای ئەوە ئەبیکۆر هاوڕابوو لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا بەڵام ئەوەی زیاد کرد بۆی کە لەبری ئەوەی کە تەنها ئەم ئەتۆمانە بەشێوەیەکی ماتماتیکی پێشبینیکراو لە دەوروبەردا هەڵدەسووڕێنەوە، هەندێک جار ئەم ئەتۆمانە بەشێوەیەکی پێشبینی نەکراو لە بۆشایی دا لادان دەکەن – وە ئەم لادانە (کە پێی دەوترا “کلانیمێن”) بە سەرچاوەی ویستی ئازاد دادەنرا و بە بەزێنەری فەلسەفەی جەبری دادەنرا.

ئەم تێڕوانینانە هیچ ناونیشانێکی تایبەتیان نەبوو هەتا ئەو کاتەی کۆکەرەوەکانی کارەکانی ئەرستۆ ئەو نووسینانەی ئەرستۆیان کۆکردەوە لەبارەی ئەوان لە بەرگە کتێبێک دا بەناوی “میتافیزیک”، کە بە واتای “ئەودیو فیزیک/پاش فیزیک” دێت، لەواچێ لەبەر ئەوەی کە ناوی بەرگی پێشووی ئەم کتێبە “فیزیک” بوو.

جۆرج بێرکلی یەکێک بووە لەو میتافیزیکناسانەی کە باوەڕی بە شێوە هەبووە بەڵام بە ماددە نەبووە، هەر بۆیەش بانگەشەیەکی سەیری کرد کە یەم بیرومۆچوونە ڕەنگاوڕەنگانەی بریتین لە فەلسەفەیەکی ناسراو لەلایەن بیرکردنەوەی باوەوە. ئایدیاڵیزمی بێرکلی زۆر ناسراوە، بەڵام زۆرکات ئەوە فەرامۆش دەکرێت کە ئەویش هاوشێوەی ئەبیکۆر و دیمۆکریتۆس باوەڕی بە ئەتۆم هەبوو – هەرچەند وەک دیارە ئەو شێوازێکی تایبەتی خۆی هەبوو لەبارەی ماهییەتیانەوە. بەلای سپینۆزاشەوە خودا و سروشت هاوشێوە بوون، وە سپینۆزاش کۆمەڵێک کلیلی بەنرخی پێداوین لەبارەی چارەسەرکردنی کۆمەڵێک مەتەڵ کە بوون بە گرفت لەڕێی زانستی ئەمڕۆدا.

بۆ چەند هەزار ساڵێک میتافیزیک هێندە بنچینەیی بوو لە فەلسەفەدا کە لای زۆرێک لە خەڵکی ئەم چیرۆکە باوەڕپێکراو بوو. زۆرینەی تیۆر و گفتوگۆ فەلسەفییە گەورەکانی سەردەمەکان بەشێوەیەک لە شێوەکان بەشیک بوون لە میتافیزیک. میتافیزیک لەبارەی بونیادی قووڵاییەکانی گەردوونە، لەبارەی ئەوەی شتەکان لە ڕاستیدا چۆنن، بەپێچەوانەی ئەوەی کە وا دەردەکەون. بەڵام ئەم پرسیارە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆشی هەیە بە لایەنەکانی دیکەی میتافیزیکەوە. ئایا خودا بوونی هەیە؟ وە ئەگەر بوونی هەیە ئەوە بە کام سیفاتانەوە؟ ئایا چۆن پەیوەندی هەیە لەنێوان ڕوح و جەستە دا؟ ئایا ئێمە ئازادی هەڵبژاردنمان هەیە یاخود هەموو ژیانمان لە پێشیندا دیاریکراوە؟

بەڵام لەم سێ  سەدەیەی کۆتاییدا کۆمەڵێکی زۆر ئامێری زانستی نوێ داهاتووە کە پەردەی لاداوە لەبارەی کۆمەڵێک لایەنی گەردوون کە پێشتر بۆمان شاراوە بوون. فەیلەسووفان لەپێشوودا وایان گریمان دەکرد کە هەموو شتەکان لە ئەتۆم پێکهاتبن – ئەمە گفتوگۆیەکی میتافیزیکی بوو بۆ نزیک دوو هەزار ساڵ. بەڵام لەماوەی ئەم سەد ساڵەی کۆتاییدا بونیادی ئەتۆم زۆر باشتر ناسرا بەهۆی پاڵپشتی فیزیای تیۆری و تاقیکاری، و ئێستا تەنانەت دەتوانین وێنەیان بگرین بەهۆی بەکارهێنانی ئیلیکترۆن مایکرۆسکۆپی بەهێزەوە. ئایا ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە هەموو ئەو گفتوگۆیانەی کە لەبارەی تیۆری ئەتۆمەوە هەبوون لە جیهانی میتافیزیکەوە بەرەو جیهانی فیزیک گوازرانەوە؟ وە ئەگەر وەهایە، ئایا ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە چارەنووسی هەموو گفتوگۆ میتافیزیکیەکانی دیکەش لە داهاتوودا بەم شێوە دەبێت؟ بۆ نموونە گرفتی دوانەیی جەستە و رۆح بەم ئاقارە گەشتووە لەلای فیزیکناسانی هاوشێوەی دانیاڵ دانێت، بەڵام هەمان شت ڕاست نییە لای دەیڤید چالمەرس. بڕیار دان لەبارەی ئەوانەوە هێشتا جێگای مشتوومڕە، بەڵام لەواچێ پرسی دیکەی میتافیزیکی هەبن کە بەهۆی زانستەوە چارەسەر بکرێت. بۆیە لێرەدا ئەم پرسیارە دێتە پێش؛ ئایا دەکرێت میتافیزیک لەم نزیکانەدا ببێت بە کۆمەڵە زانیارییەکی مێژوویی کۆن هاوشێوەی کیمیاگەری؟

بێگومان کۆمەڵە پرسێک – هاوشێوەی بوونی ئەتۆمەکان – بێگومان بەتەواوی کەوتووە سنووری زانستی تاقیکارییەوە، بۆشاییەک کە تیایدا دەکرێت لەکۆتاییدا وەڵامی کۆتاییمان لەبارەیانەوە دەست بکەوێت. بەڵام کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی دیکەش هەیە. لەم کۆتاییانەدا زۆرێک لە فەیلەسووفان لەگەڵ کۆمەڵێک زانای هاوشێوەی ستیڤن هاوکینگ دا دەکەوتنە گفتوگۆ لەبارەی ئەوەی ئایا هێشتا جیهان پێویستی بە فەلسەفە ماوە. هاوکینگ جاڕی ئەوەی لێداوە کە “فەلسەفە مردووە”، وە فیزیا لە ئێستادا هەموو ئەو کارە دەکات کە فەلسەفە لەپێشوودا ئەنجامی دەدات. ئەمەش پاڵپشتانی فەلسەفە بە رەددێکی توند دێنە پێش – ئەویش ئەوەیە کە فیزیازانە گەردوونناسەکانی ئەمڕۆ خۆیان بۆخۆیان بوون بە کۆمەڵێک میتافیزیکناسانی بچووک، گریمانەی بوونی کۆمەڵێک شتی هاوشێوەی سترینگی بان هاوتایی ” supersymmetric stings” و وزەی تاریک “dark energy” و گەردوونە تەریبەکان “parallel universe” دەکەن کە لەودیو سنووری توانای تیلیسکۆپەکانتانەوەیە! بۆیە لەم ڕوانگەیەوە بێت، میتافیزیک کۆنەپۆشی نییە – بەڵکو بە پێچەوانەوە، مۆدەی نوێشە. وە ئێمە هەرچەنو زیاتر بڕوانین لەو شوێنانەی لە گەردووندا هێشتا بۆمان بە تاریکی ماونەتەوە وە بەدوای وەڵامدا بگەڕێین لەبارەی سروشتی گەردوون و پێگەی ئاگایی تایدا، ناونیشانەکانی وەک “فەیلەسووف” و “زانا” وا دەردەکەون کە کەمتر جێ بایەخ بن وەک لە خودی پرسەکان خۆیان.

 




زنجیرەی کۆزمۆس (ئەڵقەی حەوتەم) بەژێرنوسی کوردیی

زنجیرەی کۆمۆزس (ئەڵقەی حەوتەم) بە ژێرنوسی کوردیی
وەرگێران و ڕێکخستنی: موحسی بورهان

https://archive.org/download/CosmosKurdish/%20کۆزمۆس%20%287%29.mp4

لینکی بینین

لینکی داگرتن

دوایی کورتە باسێکی چۆنیەتی دروستبوونی هەسارەی زەوی پاش چەند ملیۆن ساڵێک لە پێکهاتنی کۆمەڵەی خۆر، نیڵ دیگراس تایسن لەم ئەڵقەیەدا باسی ئەوە دەکات چۆن زانست، بە تایبەتی کارەکانی کلێر پاتێرسن ی جیۆکیمیازان، لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەم، توانی بە سود وەرگرتن لە توخمە ڕادیۆئەکتیڤەکانی نێو نەیزەکە ئاسمانییەکان تەمەنی ڕاستەقینەی زەوی بە وردی دیاری بکات . هەروەها باسی ئەوە کێشە و مەترسانە دەکات کە کلێر پاتێرسن ڕووبەڕووی بووەتەوە لە ئەنجام دانی ئەم ئیشەدا.