زانستی فیزیا لە ئاستی دوورییە گەردوونییە جیاوازەکاندا.

نوسین و ئامادەکردنی:د. پێشواز عەبدولکەریم

ئایا بۆچی دەبێت بۆ دونیایی وردی گەردیلە و تەنۆلکە سەرەتاییەکان فیزیایەکی جودا لە فیزیای دونیای زەبەلاحی ئەستێرە و گەلە ئەستێرەکان بونی هەبێت؟ ئەگەر ئێمە بۆ ساتێك ئاوڕێك بدەینەوە لە مێژووی زانستی فیزیا، ئەوا دەبینین کەسەرەتا توانیومانە مامەڵە لەگەڵ ئەو دونیایەدا بکەین کە ڕاستەوخۆ بەبێ یارمەتی هیچ تەکنەلۆژیایەك لێکدانەوە بۆ دیاردەکان و سەرچاوەی جوڵە و خولگەی تەنەکانی ناوی بکەین. ئەم دونیایەش بە نزیکەی لەو تەنۆلکانەوە دەست پێدەکات کە دەتوانرێت بە چاوی ئاسایی ببینرێت، تا دەگاتە خۆر و هەسارەکانی نێو کۆمەڵەی خۆر، ئەم دونیایەش ناونراوە دونیای ماکرۆسكۆپیك. فیزیای کلاسیکی نیوتن نمونەیەکی بەرچاوی ئەم دونیا ماکرۆسکۆپیکەیە.

گەردوون لە پێوەرە گەورەکاندا

دواتر وردەوردە لەگەڵ گەشەکردنی تەکنەلۆژیادا مرۆڤ توانی ئاشنا ببێت بە دونیایەکی دیکە کە پێشتر نەدەتوانرا ڕاستەوخۆ مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. ئەم دونیایەش بریتی بوو لە دونیایی شتە وردەکان، یاخود مایکرۆسکۆپیکی ئەتۆم و تەنۆلکە بوندیادییەکان. لەم دونیایەشدا چەندین دیاردەی سەرنج ڕاکێش و سەرسوڕهێنەر بەدی کرا کە فیزیایی نیوتن دەستەواستان بوو لە ئاست لێکدانەوەیاندا. بۆ نمونە دیاردەی کارۆڕووناکی، تیشکدانەوەی تەنی ڕەش بە گەرمی، شەبەنگی گەردیلەکان و چەندینی تریش. زیاتر وردبونەوەش لەم دونیایە ئێمەی بە فیزیایەکی نوێ ئاشناکرد کە بە میکانیکی کوانتەم ناسراوە. فراوان کردنی فیزیایی کلاسیکی بەمەوە نەوەستا بەڵکو هاوکاتی میکانیکی کوانتەم لقێکی زۆر گرنگ و نوێی زانستی فیزیا سەری هەڵدا، کە ئەویش بریتی بوو لە تێوری ڕێژەیی ئاینشتاین.

گەردوون لە پێوەری مایکرۆسکۆپیکیدا (پێوەری شتە وردەکان)

ئاینشتاین ئەو ڕاستییەی بەدی کرد کە فیزیایی کلاسیکی نیوتن تەنها لە سنوری خێراییە کەمەکان و هێزی کێشکردنی لاوازدا ڕاستە. بۆ نمونە بە پێی فیزیایی کلاسیکی نیوتن زەمان و مەکان جودا لەیەکدی دوو بڕی پەتین و بەهیچ شێوەیەك پشت بە گۆشەنیگای تێڕوانین و دۆخی جوڵەی تێبینیکەرەکان نابەستن، وە هیچ سنورێك بۆ زیاد بوون لە خێرای تەنەکاندا نی یە. بەڵام دواتر لە گەڵ لەدایكبوونی تێورییەك بۆ لێکدانەوەی دیاردەکانی کارەبا و موگناتیس و بڵاوبونەوەی شەپۆلەکانی کارۆموگناتیسی، لەلایەن ماکسوێڵەوە، ئەوە ڕونببوەوە کە وا خێرای بڵاوبونەوەی شەپۆلی کارۆموگناتیسی یەکان کە ڕوناکیش لەخۆ دەگرێت، نەگۆڕە و بە هیچ شێوەیەك پشت بە دۆخ و خێرایی تێڕوانین نابەستێت. ئەم خاڵە جەوهەرییەبوو کە وا ئاینشتاین درکی پێکرد، وە توانی تێۆری ڕێژەی کلاسیکی نیوتن فراوان بکات و هەموو دیاردە میکانیکی و کارۆموگناتیسی یەکان لە خۆ بگرێت، کە تێیدا زەمان و مەکان دوو بڕی ڕێژەیین بەڵام خێرای ڕوناکی بڕێکی پەتیی یە. دواتر توانی تێوری ڕێژەی فراوانتربکات، لە دوتوێی تێۆری ڕێژەیی گشتیدا، بە شێوەیەك کە تاودان و هێزی کێشکردنیش لەخۆ بگرێت. لە ڕۆژگاری ئەم ڕۆدا تێۆری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تەنها تێۆرییە کە زاناکن پشتی پێدەبەستن لە لێکدانەوەی دیاردەکان و جوڵەی تەنەکان لە دونیایی زەبەلاحی ماکرۆسکۆپی گەردونیدا.

دواجار و بۆ جارێکی تر ئاشنای دونیایەکی زۆر گەورەتر بووین لە ئاستی جیهانی زەبەلاحی گەردوونیدا، ئەویش بریتی بوو لە تێبینی کردن و هەستکردن بە بوونی جیهانێکی زۆر گەورە و بەرفراوانتر لە ئەودی و کۆمەڵەی خۆرەوە. بۆ نمونە بۆ مان دەرکەوت کە وا ملێۆنەها گەلە ئەستێرە بوونی هەیە کە ئێمە و ئە وئاسمانەی پێیی ئاشنانین تەنها یەك گەلە ئەستێرەیە لە نێو ژمارەیەکی بێ پایاندا. دواتر لەم جیهانەشدا زانستی فیزیا جارێکی تریش توشی سەرسوڕمان هات. بۆ نمونە لە ئاستێکی گەورەی دورییەکانی دەرەوەی گەلە ئەستێرەکان ئەوە ڕونبووەوە کە وا خێرای خولانەوەی ئەستێرەکانی لێواری هەموو گەلە ئەستێرە بینراوەکان زۆر لەوە زیاتر بوو کە بتوانرێت بە بوونی مادەی بینراوی نێو گەلە ئەستێرەکان لێکدانەوەی بۆ بکرێت. بۆ لێکدانەوەی ئەم دیاردە گەردونیەش گریمانەی مادەی تاریك کردا. دواتر دەرکەوت کە وا کشانی گەردوون لە جیاتی ئەوەی وردە وردە خاو ببێتەوە کشانەکەی خێرا تر دەبێت، بۆ ئەم مەبەستەش گریمانەی بونی وزەی تاریکیان کرد. بەم شێوەیەش لە ئێستادا تەنها لە سەدا پێنجی گەردوونی بینراو لە مادە و وزەیەك پێكدێت کە وا ئێمە پێی ئاشناین، لە سەدا نەوەد و پێنج و بگرە زیاتریشی لە مادەی تاریك و وزەی تاریك پێك دێت.

پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە، جگە لە دونیایی مایکرۆسکۆپیك کە فیزیایی کوانتەم میکانیك تیایدا باڵا دەستە وە دونیایی ماکرۆسکۆپی گەردوونی کە تێوری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تیایدا باڵادەستە، ئایا یەکخستنی ئەم دوو دنیا جیاوازەی فیزیا لە دوتوێی تێۆریی یەکی نوێدا دەتوانێت لێکدانەوە بۆ مادە و وزەی تاریك بکات؟ یاخود نەخێر ئەم دونیا نوێیەی مادە و وزەی تاریك پێویستی بە لێکدانەوە و فیزیایەکی تەواو نوێ هەیە؟ بۆ نمونە بونی هێزی ژمارە پێنج بەدەر لە هێزی کێشکردن، هێزی کارۆموگناتیسی، هێزی لاوازی ناوکی و هیزی بەهیزی ناوکی. ئەوەی دوەمیان تۆزێك بێزارکەر دەبێت و لەوەش ناچێت ئاڕاستەیەکی ڕاست بێت!!!، چونکە ئەو کات لەباتی دوو فیزیای جیاواز سێ جۆر فیزیای بۆ سێ دونیایی جیاواز بوونی دەبێت.

لە کۆتایدا ئەوەی گرنگە بوترێت ئەوەیە، هەموومان ئەو ڕاستیە باش دەزانین کە وا هەموو دونیایی ماکرۆسکۆپیك لە ئەنجامی یەکگرتنی تەنۆلکە و گەردیلەکانی دونیایی مایکرۆسکۆپیكەوە دروستبووە، بۆیە لۆژیك ئەوەیە کە وا هەوڵ بدرێت کوانتەم میکانیك فراوانتر بکرێت بۆ ئەوەی بتوانرێت لەسەر ئاستی هەموو دورییەکانی گەردوون لێکدانەوەی پێبکرێت. یەکێك لەو هەوڵانەی لەئێستادا لە ئارادایە بریتیە لە بابەتی ئینترۆپیك گرافیتی، کە بریتی یە لە تێۆرییەکی نوێی هێزی کێشکردن. ئەم تێورییە نوێیە دەڵێت گرافیتی لە ئاستی مایکرۆسکۆپیکدا بوونی نییە، تەنها، بەچەشنی پلەی گەرمی کەچۆن لە ئەنجامی جوڵەی تەنۆلکەکانی هەر ناوەندێك بەرهەم دێت، ئەوا گرافیتیش لە ئەنجامی ڕیزبوونەوەی زانیاری دونیایی وردی مایکرۆسکۆپیك سەرچاوە دەگرێت. ئەم تێوریی یە نوێیە دەڵێت مادەی تاریکمان پێویست نییە بۆ لێکدانەوەی جوڵەی تەنەکانی نێو گەلەئەستێرەکان.

بۆ زیاتر تێگەشتن لەم بابەیە تەماشای ئەم ڤیدیۆیە بکەن:

https://www.youtube.com/watch?v=hByJBdQXjXU

سوپاس…




هیچی دی نەما لەودیو فیزیاوە؟

نووسەر : ڕیک لویس

وەرگێڕان بە دەستکارییەوە :ژیار فەزڵەدین

سەرچاوە : گۆڤاری “Philosophy Now”، ژمارەی ١١٧، بەفرانباری ٢٠١٧

میتافیزیک دێرینترین و چەقترین وەتەری فەلسەفەیە. کاتێک بۆ یەکەمینجار فەلسەفەی یۆنانی لە بەندەرەکانی میلیتۆس لە ئەنادۆڵەوە ٢٥٠٠ ساڵ پێش ئێستا کەوتە ڕێ، گەورەترین پرسیارەکانی کە لەلایەن کەسانێکی وەک تاڵیس و ئاناکسیماندەرەوە لەبارەیانەوە بیردەکرایەوە بریتی بوو لەوەی: ئایا حەقیقەتی پشتینی ئەم گەردوونە چییە؟ ئەوەی کە لەپشت ڕووکەشە دەرکەوتووەکەی ڕۆژانەی جیهانمانە؟ تاڵیس وای بۆدەچوو کە هەموو شتەکان لە قووڵایی خۆیاندا لە ئاو پێکهاتوون. وەک ئەوەی چۆن کاتێک هەرشتێک زۆر دەگوشیت ئاوی لێ دەچۆڕێت. ئاناکسیماندەر بەپێچەوانەوە بوو؛ ئەو دەیوت حەقیقەتی پشتەکی بریتییە لە توخمێکی نەبینراوە بە ناوی “ئاپێریۆن”ـەوە. وە بەم شێوە فەلسەفەی ڕۆژئاوا دەستی پێکرد، بە کۆمەڵێک قەبڵاندن کە نەدەتوانرا بە ڕاستەوخۆیی بپشکنرێت بەڵام کە دەتوانێت کەم تا زۆر بە سەرکەوتوویی ئەو دیاردانە لێکبداتەوە کە بە ڕاستەوخۆیی دەتوانین بیانبینین. دیمۆکریتۆس (٤٦٠-٣٧٠ پ.ز) وای دانا کە سادەیی بوونی لێکدانەوەکان دەکرێت تێکهەڵکێش بکرێت لەگەڵ ئەو جیاوازییەی کە لە جیهانی دەرەوەدا بەدی دەکرێت ئەگەر ئێمە گریمانەی ئەوە بکەین کە هەموو شتەکان پێکهاتوون لە کۆمەڵێک ڕێکخستنی کۆمەڵە تەنۆلکەیەکی بەش نەکراو کە پێیان دەوترێت “ئەتۆم”.سەدەیەک دوای ئەوە ئەبیکۆر هاوڕابوو لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا بەڵام ئەوەی زیاد کرد بۆی کە لەبری ئەوەی کە تەنها ئەم ئەتۆمانە بەشێوەیەکی ماتماتیکی پێشبینیکراو لە دەوروبەردا هەڵدەسووڕێنەوە، هەندێک جار ئەم ئەتۆمانە بەشێوەیەکی پێشبینی نەکراو لە بۆشایی دا لادان دەکەن – وە ئەم لادانە (کە پێی دەوترا “کلانیمێن”) بە سەرچاوەی ویستی ئازاد دادەنرا و بە بەزێنەری فەلسەفەی جەبری دادەنرا.

ئەم تێڕوانینانە هیچ ناونیشانێکی تایبەتیان نەبوو هەتا ئەو کاتەی کۆکەرەوەکانی کارەکانی ئەرستۆ ئەو نووسینانەی ئەرستۆیان کۆکردەوە لەبارەی ئەوان لە بەرگە کتێبێک دا بەناوی “میتافیزیک”، کە بە واتای “ئەودیو فیزیک/پاش فیزیک” دێت، لەواچێ لەبەر ئەوەی کە ناوی بەرگی پێشووی ئەم کتێبە “فیزیک” بوو.

جۆرج بێرکلی یەکێک بووە لەو میتافیزیکناسانەی کە باوەڕی بە شێوە هەبووە بەڵام بە ماددە نەبووە، هەر بۆیەش بانگەشەیەکی سەیری کرد کە یەم بیرومۆچوونە ڕەنگاوڕەنگانەی بریتین لە فەلسەفەیەکی ناسراو لەلایەن بیرکردنەوەی باوەوە. ئایدیاڵیزمی بێرکلی زۆر ناسراوە، بەڵام زۆرکات ئەوە فەرامۆش دەکرێت کە ئەویش هاوشێوەی ئەبیکۆر و دیمۆکریتۆس باوەڕی بە ئەتۆم هەبوو – هەرچەند وەک دیارە ئەو شێوازێکی تایبەتی خۆی هەبوو لەبارەی ماهییەتیانەوە. بەلای سپینۆزاشەوە خودا و سروشت هاوشێوە بوون، وە سپینۆزاش کۆمەڵێک کلیلی بەنرخی پێداوین لەبارەی چارەسەرکردنی کۆمەڵێک مەتەڵ کە بوون بە گرفت لەڕێی زانستی ئەمڕۆدا.

بۆ چەند هەزار ساڵێک میتافیزیک هێندە بنچینەیی بوو لە فەلسەفەدا کە لای زۆرێک لە خەڵکی ئەم چیرۆکە باوەڕپێکراو بوو. زۆرینەی تیۆر و گفتوگۆ فەلسەفییە گەورەکانی سەردەمەکان بەشێوەیەک لە شێوەکان بەشیک بوون لە میتافیزیک. میتافیزیک لەبارەی بونیادی قووڵاییەکانی گەردوونە، لەبارەی ئەوەی شتەکان لە ڕاستیدا چۆنن، بەپێچەوانەی ئەوەی کە وا دەردەکەون. بەڵام ئەم پرسیارە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆشی هەیە بە لایەنەکانی دیکەی میتافیزیکەوە. ئایا خودا بوونی هەیە؟ وە ئەگەر بوونی هەیە ئەوە بە کام سیفاتانەوە؟ ئایا چۆن پەیوەندی هەیە لەنێوان ڕوح و جەستە دا؟ ئایا ئێمە ئازادی هەڵبژاردنمان هەیە یاخود هەموو ژیانمان لە پێشیندا دیاریکراوە؟

بەڵام لەم سێ  سەدەیەی کۆتاییدا کۆمەڵێکی زۆر ئامێری زانستی نوێ داهاتووە کە پەردەی لاداوە لەبارەی کۆمەڵێک لایەنی گەردوون کە پێشتر بۆمان شاراوە بوون. فەیلەسووفان لەپێشوودا وایان گریمان دەکرد کە هەموو شتەکان لە ئەتۆم پێکهاتبن – ئەمە گفتوگۆیەکی میتافیزیکی بوو بۆ نزیک دوو هەزار ساڵ. بەڵام لەماوەی ئەم سەد ساڵەی کۆتاییدا بونیادی ئەتۆم زۆر باشتر ناسرا بەهۆی پاڵپشتی فیزیای تیۆری و تاقیکاری، و ئێستا تەنانەت دەتوانین وێنەیان بگرین بەهۆی بەکارهێنانی ئیلیکترۆن مایکرۆسکۆپی بەهێزەوە. ئایا ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە هەموو ئەو گفتوگۆیانەی کە لەبارەی تیۆری ئەتۆمەوە هەبوون لە جیهانی میتافیزیکەوە بەرەو جیهانی فیزیک گوازرانەوە؟ وە ئەگەر وەهایە، ئایا ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە چارەنووسی هەموو گفتوگۆ میتافیزیکیەکانی دیکەش لە داهاتوودا بەم شێوە دەبێت؟ بۆ نموونە گرفتی دوانەیی جەستە و رۆح بەم ئاقارە گەشتووە لەلای فیزیکناسانی هاوشێوەی دانیاڵ دانێت، بەڵام هەمان شت ڕاست نییە لای دەیڤید چالمەرس. بڕیار دان لەبارەی ئەوانەوە هێشتا جێگای مشتوومڕە، بەڵام لەواچێ پرسی دیکەی میتافیزیکی هەبن کە بەهۆی زانستەوە چارەسەر بکرێت. بۆیە لێرەدا ئەم پرسیارە دێتە پێش؛ ئایا دەکرێت میتافیزیک لەم نزیکانەدا ببێت بە کۆمەڵە زانیارییەکی مێژوویی کۆن هاوشێوەی کیمیاگەری؟

بێگومان کۆمەڵە پرسێک – هاوشێوەی بوونی ئەتۆمەکان – بێگومان بەتەواوی کەوتووە سنووری زانستی تاقیکارییەوە، بۆشاییەک کە تیایدا دەکرێت لەکۆتاییدا وەڵامی کۆتاییمان لەبارەیانەوە دەست بکەوێت. بەڵام کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی دیکەش هەیە. لەم کۆتاییانەدا زۆرێک لە فەیلەسووفان لەگەڵ کۆمەڵێک زانای هاوشێوەی ستیڤن هاوکینگ دا دەکەوتنە گفتوگۆ لەبارەی ئەوەی ئایا هێشتا جیهان پێویستی بە فەلسەفە ماوە. هاوکینگ جاڕی ئەوەی لێداوە کە “فەلسەفە مردووە”، وە فیزیا لە ئێستادا هەموو ئەو کارە دەکات کە فەلسەفە لەپێشوودا ئەنجامی دەدات. ئەمەش پاڵپشتانی فەلسەفە بە رەددێکی توند دێنە پێش – ئەویش ئەوەیە کە فیزیازانە گەردوونناسەکانی ئەمڕۆ خۆیان بۆخۆیان بوون بە کۆمەڵێک میتافیزیکناسانی بچووک، گریمانەی بوونی کۆمەڵێک شتی هاوشێوەی سترینگی بان هاوتایی ” supersymmetric stings” و وزەی تاریک “dark energy” و گەردوونە تەریبەکان “parallel universe” دەکەن کە لەودیو سنووری توانای تیلیسکۆپەکانتانەوەیە! بۆیە لەم ڕوانگەیەوە بێت، میتافیزیک کۆنەپۆشی نییە – بەڵکو بە پێچەوانەوە، مۆدەی نوێشە. وە ئێمە هەرچەنو زیاتر بڕوانین لەو شوێنانەی لە گەردووندا هێشتا بۆمان بە تاریکی ماونەتەوە وە بەدوای وەڵامدا بگەڕێین لەبارەی سروشتی گەردوون و پێگەی ئاگایی تایدا، ناونیشانەکانی وەک “فەیلەسووف” و “زانا” وا دەردەکەون کە کەمتر جێ بایەخ بن وەک لە خودی پرسەکان خۆیان.

 




فیزیای گریكی و فیزیای مۆدێرن

نوسینی:د.عیرفان مستەفا

فیزیای گریكی و فیزیای مۆدێرن هه‌ریه‌كه‌یان نه‌ریتێكی تایبه‌تی بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ سروشت و هه‌ریه‌كه‌یان به‌رهه‌می پرسیار گه‌ڵێكی جیاوازن كه‌ عه‌قڵی گریكی و عه‌قڵی ئه‌ورپی هیگڵ وته‌نی له‌ ساتی هوشیاربوونه‌وه‌ی به‌ خۆی له‌ خۆی كردوونی. سروشتناسی گریكی پرسیاره‌كه‌ی له‌ باره‌ی بنه‌ماكانی په‌یدابوونی گه‌ردوونه‌ و بیركردنه‌وه‌كه‌شی گه‌رانه‌ به‌شوێن هه‌موو ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چییه‌و له‌ چییه‌وه‌ هاتووه‌. واته‌ بنه‌مای په‌یدابوونی هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ چییه‌؟ ئه‌رستۆ به‌ دۆزینه‌وه‌ی چوار هۆكاره‌كه‌ی بوون ئه‌م به‌دواداچوونه‌ ده‌گه‌ینێته‌ لوتكه‌. فیزیای مۆدێرن هه‌ر له‌ بنچینه‌وه‌ گرنگی به‌وه‌ نه‌داوه‌ كه‌ په‌یدابوون چییه‌، به‌ڵكو گرنگی به‌وه‌ داوه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن هه‌یه‌ و چۆن كار ده‌كات. واته‌ر پرسیاری فیزیای مۆدێرن له‌ باره‌ی ئه‌و بنچینه‌یه‌وه‌ نییه‌ كه‌ په‌یدابوون هه‌یه‌تی و له‌ ڕیگه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ په‌یدا ده‌بێت، به‌ڵكو پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن كارده‌كات. مه‌سه‌له‌ی بنچینه‌ نه‌ك له‌ فیزیای مۆدێرندا به‌ڵكو له‌ هه‌موو زانسته‌ مۆدێرنه‌كاندا لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ باره‌یه‌وه‌ وه‌لانراوه‌. مۆدرێنیته‌ بوونی خۆی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ دامه‌زراندووه‌ كه‌ نابێت پرسیار له‌ باره‌ی په‌یدابوونی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ بكرێت به‌ڵكو ده‌بێت پرسیار له‌ باره‌ی ئه‌وه‌وه‌ بكرێت ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن هه‌یه‌ چۆن كارده‌كات. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی پرسیاری گریكیه‌كان له‌ باره‌ی بنچینه‌و ریشه‌ن ده‌توانین به‌ قوڵتر وه‌سفی بكه‌ین به‌ڵام ناتوانین به‌ وردتر و پێشكه‌وتوو تر هتد وه‌سفی بكه‌ین. فیزیای مۆدێرن یان راستر فیزیای ئه‌ورپی وردتره‌و به‌ گوێره‌ی خۆی له‌ پێشكه‌وتندایه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بیركردنه‌وه‌كه‌ مه‌حكومه‌ به‌ پرسیاری چۆن و كاركردنی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ناكرێت بڵێین قووڵه‌. یان هه‌ر ئه‌سڵه‌ن ناتوانین قسه‌ له‌سه‌ر قووڵی فیزیای مۆدێرن بكه‌ین به‌ڵكو قسه‌ له‌سه‌ر وردی له‌ حساباتا ده‌كه‌ین چونكه‌ ئه‌وعه‌قڵه‌ی كه‌ بیر له‌ كاركردنی ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌یه‌، عه‌قڵێ حسابییه‌و جیاوازه‌ له‌وعه‌قڵه‌ی كه‌ ئه‌رستۆ بیری پێكردووه‌ته‌وه‌. بۆیه‌ ده‌كرێت بڵین سروشتناسی گریكی قووڵه‌ به‌ڵام سروشتناسی ئه‌ورپی ورده‌. گه‌ر بشیان خه‌ینه‌ ناو به‌راورده‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌ڵێین فیزیای گریكی قووڵتره‌ له‌ فیزیای ئه‌ورپی به‌ڵام فیزیای ئه‌ورپی وردتره‌ له‌ فیزیای گریكی. كاتێك هایدگه‌ر وتی زانست بیر ناكاته‌وه‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌بوو كه‌ زانست حیسابات ده‌كات، گالیلێ و نیوتن به‌ عه‌قڵێكی حسابی بیر له‌ سروشت ده‌كه‌نه‌وه‌ حساباتیان له‌گه‌ڵ سروشت هه‌یه‌ به‌ڵام عه‌قڵی گریكی عه‌قڵێكه‌ بیرده‌كاته‌وه‌ و له‌ حساباتدا كۆڵه‌واره‌.

هایدگه‌ر كه‌ ده‌ڵێ زانست بیر ناكاته‌وه‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ بوو كه‌ زانست قوڵ نییه‌ چونكه‌ قووڵی خاسیه‌تی بیركردنه‌وه‌یه‌ نه‌ك خاسیه‌تی حسابكردن. خاسیه‌تی حسابكردن ئاڵۆزییه‌. موعاده‌له‌یه‌ك ئاڵۆزه‌ یان ئاڵۆز نییه‌ نه‌ك قووڵه‌ یان سه‌تحییه‌. بیركردنه‌وه‌ ده‌توانین به‌وه‌ وه‌سفی بكه‌ین قووڵ و جه‌وهه‌رییه‌ یان سه‌تحی ورواڵه‌تییه‌. بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی پرسیاری گه‌ردوون چییه‌ پرسیارێكی گریكییه‌ بیركردنه‌وه‌ی گریكیش بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ قووڵ رۆشتووه‌ به‌ڵام ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ بواری پرسیاره‌كه‌ی خۆی ده‌رده‌چێت و ده‌یه‌وێت وه‌ڵامی پرسیاری چۆن بداته‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌وه‌. ئه‌و هه‌ڵانه‌ی كه‌ له‌ لایه‌ن فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ له‌ فیزیای گریكی گیراون هه‌موویان ده‌كه‌ونه‌ ناوبواری پرسیاری چۆنه‌وه‌ واته‌ بواری پرسیاری گه‌ردون و چۆنه‌ وچۆن كارده‌كات. گه‌ر فیزیای گریكیش له‌ دوای فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ بهاتایه‌ ئه‌وه‌ فیزیای گریكی له‌و شوێنه‌دا هه‌ڵه‌ی له‌ فیزیای مۆدیرن ده‌گرت كه‌ له‌ بواری پرسیاری چۆن ده‌رچووه‌وهاتووه‌ته‌ ناو پرسیاری چییه‌وه‌. فیزیای مۆدیرن له‌ لێكدانه‌وه‌ بۆ په‌یدابوونی گه‌ردوون هه‌میشه‌ له‌ دڵه‌ راوكێدایه‌و كێشه‌ی هه‌یه‌ چونكه‌ له‌ بواره‌ی كاركردنی نه‌ریتی بیركردنه‌وه‌ی خۆی ده‌رچووه‌و هاتووه‌ته‌ ناو بواری كاركردنی نه‌ریتی بیركردنه‌وه‌ی گریكییه‌وه‌. بۆیه‌ چۆن فیزیای گریكی له‌ وه‌ڵامدانه‌ی پرسیاری چۆندا كه‌وتووه‌ته‌ هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌وه‌ ئه‌وه‌ فیزیای مۆدێرنیش له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری په‌یدابووندا كه‌وتووه‌ته‌ هه‌ڵه‌وه‌و ئه‌وه‌ش ده‌زانین له‌ لایان زانایانی فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ كه‌ چۆن ناچاربوون به‌وه‌ی بچنه‌ ناو تیۆلۆجیاوه‌و باس له‌ بوونی خواو نه‌بوونی خوا بكه‌ن. گریكییه‌كان كه‌ له‌ په‌یدابوونی گه‌ردوونیان كۆڵیووه‌ته‌وه بوونی خوا ونه‌بوونی نه‌بووه‌ته‌ پرسیار له‌لایان. فیزیا مۆدێرن كه‌ دێته‌ ناو بواری كاركردنی فیزیای گریكییه‌وه‌ زانست به‌ره‌و میتۆس ده‌بات به‌ هه‌مان شێوه‌ی عه‌قڵی گریكی به‌ چوونی بۆ ناو بواری فیزیای مۆدێرن كه‌ بواری وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری چۆنه‌، ئه‌ویش كه‌و تووه‌ته‌ ناومیتۆسه‌وه.




موون ئیلوژن

https://youtu.be/puNnqEqVaPA




نیڵز بۆر (1885 – 1962)

وەرگێران و ڕێکخستن: شێرکۆ رەشید قادر

” پێچەوانەی راست بریتییە لە چەواشە. بەلام پێچەوانەی هەقیقەتێکی قوڵ لەوانەیە هەقیقەتێکی تری قوڵ بێت.”

” ئەگەر میکانیکی کوانتەم لە ناخەوە نەی هەژاندوی، ئەوە بڕوابکە لێی حاڵی نەبوی.”     نیڵز بۆر

23342

نیەلز بۆر (1885 – 1962)

نیڵز بۆر هزرمەندێکی هیوابەخشی خاوەن قودرەتێکی گەورەی خوردبونەوە بو. تەواو خۆی تەرخان کردبو بۆ کارەکەی، پیاوێکی دڵفراوان و نەرم بو. هەر زو بە منداڵی دەرکەوت کە کەسێکی بلیمەتە، قوتابیەکی هاوڕێی، لە ساڵی 1904 دا، سەبارەت بە بۆر دەنوسێت و دەڵێت، ”  شتێکی خۆش و سەرنجڕاکێشە کەسێکی بلیمەت بناسیت، من خۆم بلیمەتێکی وا دەناسم، تەنانەت قوتابیشە لە گەڵمدا و هەمو رۆژێک پێکەوەین. من باسی نیڵز بۆر دەکەم… جگە لەوەی باشترین قوتابییە، سادەترین و رۆحسوکترین مەخلوقە کە ئنسان بە خەیاڵیدا بێت.” رۆحە مرۆییەکەی، زۆر بە باشی واڵا بو کاتێک، وەک زۆر لە زانایانی سەردەمەکە، کەوتە هەڵمەتی دژایەتیکردنی پێشکەوتن و پەرەسەندنی چەکی ناوکی.نیڵز بۆر یەکێک بو لە کیمیاناسە فیزیکییە هەرە مەزنەکانی سەدەی بیستەم، بۆ یەکەمجار پێشنیازی مۆدڵی سیستەمی خۆری لە بونیاتی ئەتۆمیدا کرد، ئەو سیستەمەی کە ئەلیکترۆنەکان بە دەوری ناوکدا دەسوڕێنەوە – ئەم مۆدڵە هەتا ئێستاش بنچینەی تێگەیشتنی مرۆڤە لە بەرانبەر مادە.

ژیانی منداڵی

نیڵز بۆر لە مانگی تشرینی یەکەمی 1885، لە خانویەکی گەورەی ماڵی نەنکی، کە جولەکەیەکی بانقدار بوە، لەدایکبوە. بابی، کریستیان بۆر، لە زانکۆی کۆپنهاگن پرۆفیسۆری فسیۆلۆژی بو. نیڵز، خۆی و براکەی و خوشکەکەی لە ناوەندێکدا گەورەبون و پەروەردەبون کە ئیلهامبەخەش و هاندەر بوە بۆ ئەوەی لە دوی ماریفەت بگەڕێن و عەوداڵی زانست بن، هەمیشە ئاخافتنی کڵتوری و رۆشنبیرییانە لە نێو خێزانەکەیاندا گەرم بو. لە دوا ساڵانی ژیانیدا، بۆر دەڵێت، کاتێک بابی و هاوڕێکانی سەرقاڵی گفتوگۆی فەلسەفییانە بون، لە گۆشەیەکدا گوێی دەگرت و بو بە ئیلهام بۆ ئەوەی عەوداڵی گەڕان بێت لە دوی پرینسیپی یەکخستنی ماریفەتی بەشەرییەت – ئەمەش بۆ خۆی خواستێک بو کە بە دڵنیاییەوە بۆر بەختەوەر بو بە هۆی شرۆڤەکردنی تیوری کوانتەم بەسەر کیمیادا بەدیبهێنێت.

بۆر، کاتێک لە قوتابخانە بو، لە روی ئەکادیمییەوە، قوتابییەکی ئەوەندە بەرچاو و بلیمەت نەبو، عادەتەن لە نێو بیست قوتابی پۆلەکەدا سێیەم و چوارەم پلەی فەراهەم دەکرد. هەرچەندە لە تۆپی پێدا، یاریزانێکی نایاب بو، بەڵام براکەی، هارۆڵد، لە بۆر زۆر باشتر بو، تەنانەت لە ئۆڵۆمپیاتی 1908دا، یاری بۆ تیپی پێی وڵاتەکەی خۆی، دانیمارک، کرد و مەدالیایەکی زیوی بردەوە. لەگەڵ براکەیدا، سەرباری ئەوەی هەردوکیان هەمیشە لە گۆڕەپانی یاری تۆپی پێدا ململانێیان بو، هەمیشە نزیکترین هاوڕێ بون، تەنانەت بە درێژایی ژیانیان هەر بەمجۆرە ئولفەتی یەکتر بون. یەکەمجار هەندێک لە دۆزینەوەکانی بۆر پەیوەست بون بە براکەیەوە، ئەمە لە نامە گۆڕینەوەکانی هەردوکیان بە ئاشکرا دیارە.

سەرەتایەکی گەورە

بۆر چوە زانکۆی کۆپنهاگن و دەستیکرد بە خوێندن، بەڵام چونکە لە زانکۆکە تاقیگەی لێ نەبو، ناچار بو زۆربەی تاقیکردنەوەکانی لە تاقیگەکەی بابی ئەنجام بدات. تەنانەت، بەم شێوەیەش توانی لە ساڵی 1906دا، خەلاتی مەدالیای ئەکادیمیای شاهانەی دانیمارکی بۆ زانست بەدەست بهێنێت.

بۆر، لە ساڵی 1911 دا، بڕوانامەی دکتۆرای بەدەستهێنا و لە هەمان ساڵدا چو بۆ وڵاتی ئنگلتەرا بۆ ئەو مەبەستەی لە زانکۆی کامبریچ لەگەڵ جەی. جەی تۆمسۆن دا کاری زانستی بکات. کاتێک دەستیکرد بە کارکردن لەگەڵ ئەم فیزیکناسە گەورەیەدا، پێکەوە هەڵیان نەدەکرد و هەر یەکەیان تەبیعەتێکی جیاوازیان هەبو، لە دوی هۆیەک گەڕا بۆ ئەوەی خودایە لەم پیاوە نەجاتی بێت.

نیەڵز بۆر و هاوسەرەکەی مارگرێت لە ساڵی 1910

هەر زو بەخت یاوەری بو. ئەو کاتە رەزەرفۆرد، تازە بە تازە، دۆزینەوەکانی خۆی لەمەڕ ئەتۆم بڵاوکردبوەوە، رەزەرفۆر نەزەری وابو کە کە سەرتاپای بارستایی ئەتۆم لە ناوکەکەیدا (چەقەکەیدا) کۆبوەتەوە. ئەو کاتە، لە ئۆکتۆبەری 1911دا، رەزەرفۆرد سەرقاڵی پێشکەشکردنی موحازەرەیەک بو لە زانکۆی کامبریچ، بۆر ئامادەبو، زۆریش کاری تێکرد. دوای مانگێک، کاتێک بۆر چو بۆ مانچستەر، سەردانی ئاشنایەکی بابی کرد، رەزەرفۆردیش بە رێکەوت لەم ماڵە زیافەت کرابو، ئەم دو زاتە مەزنە بەیەکتر گەیشتن. لە مانگی ئاداری ساڵی داهاتودا، بۆر کەوتە کارکردن لەگەڵ گروپەکەی رەزەرفۆرد لە مانچستەر، کاریان لەسەر بونیاتی ئەتۆم دەکرد. بۆر رەزەرفۆردی وەک نمونەیەکی نایابی هەم پرۆفیشناڵ و هەم کەسایەتییەک دەبینی کە حەزی دەکرد وەک ئەو هەڵسوکەوت بکات. هەردوک، بونە هاوڕێی زۆر نزیک، تەنانەت دوایش کە بۆر مانچستەری جێهێشت، نامەیان بۆ یەکتر دەنوسی و ئاڵوگۆڕی زانیارییان لە بارەی پێشکەوتنی زانستی یەکتروەرە دەکرد. ئەم پەیوەندییە بەمجۆرە بەردەوام بو، هەتا لە ساڵی 1937 دا، رەزەرفۆرد مرد.

ئەتۆمێکی نوێ

کاتێک لە مانچستەر بو، بۆر کاری لەسەر تیوری کوانتەم دەکرد، کە تازە بە تازە لە لایەن ئاینشتاین و پلانکەوە پەرەی پێدرابو. بۆر مەبەستی بو لە سایەی رۆشنایی تیوری کوانتەمەوە، لێکۆڵینەوە لە تیورییەکانی خۆی لەمەڕ بونیاتی ئەتۆم بکات و ئەو خەوشانە چارەسەربکات کە لە مۆدڵەکەی رەزەرفۆرددا بینی. هەرچەندە مۆدڵەکەی رەزەرفۆرد داهێنانێکی بلیمەتاانە و بازدانێکی گەورەبو بەرەو پێشەوە، بەڵام بە باشی کاری نەدەکرد. لە ئەتۆمی رەزەرفۆرددا، ئەلکترۆنەکان بە شێوەیەکی حەلزۆنی بەرەو ناوەراست دەجوڵێن، یاخود تەنۆلکەیەکی پۆزەتیفی تر هەیە و بەو ئاراستەیە دەیان جوڵێنێت.

دوای شەش مانگ، بۆر مانچستەری بەجێهێشت و گەڕایەوە بۆ کۆپنهاگن. لەوێ، لە هاوینی 1912 دا، دەزگیرانەکەی، مارگرێت نۆرلیند، هێنا و خێزانی پێکەوەنا. شەش کوڕیان هەبو، دوانیان بە منداڵی مردن. چوارەمیان، ئئاگ، وەک بابی بوە فیزیکناس و لە ساڵی 1975 دا، خەڵاتی نۆبڵی بۆ خۆی بەدەستهێنا.

کاتێک گەڕایەوە بۆ کۆپنهاگن، بۆر دەستیکردەوە بە کارکردن لەسەر تیورییەکەی لە باری ئەتۆمەوە و تیورییەکانی لە لە ساڵی 1913 دا و لە سێ پەیپەردا بەچاپ گەیاند. وەک پاداشێکی بۆ ئەم پەیپەرانە و تەفسیرکردنی ورد و جوانی بونیاتی ئەتۆمی، لە ساڵێ 1922 دا، خەڵاتی  نۆبڵی لە فیزیکدا وەرگرت. کارەکانی، کە لە ساڵانی بیستەکاندا و بە زۆری لە ناوەندی پەیمانگای کۆپنهاگن ئەنجامی دابون، بون بە بناخە بۆ میکانیکی کوانتەم.

لە ساڵی 1914 دا، بو بە پرۆفیسۆری فیزیکی تیوری لە زانکۆی کۆپنهاگن، بەڵام هەتا ساڵی 1916 دەست بەکارنەبو، چونکە جەنگی جیهانی دوەم هەڵگیرسا. لە هەمان کاتدا، رەزەرفۆرد، داوای لێکرد کە بێت بۆ مانچستەر و بۆ دو ساڵ موحازەر بڵێتەوە. بەمجۆرە جەنگ لە نێوەیدا بو کە بۆر بە پاپۆڕ گەشتی دەریایی بڕی و ژیانی خۆی و خێزانەکەی خستە خەتەرەوە بۆ ئەوەی بگاتە مانچستەر و دەست بەکاربکات. بەمجۆرە دەرفەتێکی نایابی بۆ رەخسا کە دەست بکات بە توێژینەوە و موحازەرەشی ئەوەندە نەبو.

کە گەڕایەوە بۆ دانیمارک بۆ ئەوەی پۆستە نوێکەی دەست پێ بکات، بۆر هەڵبژێردرا بۆ ئەکادیمیای شاهانە بۆ زانست. لە ساڵی 1921 دا، بو بە سەرۆکی پەیمانگای تازە دامەزراوی فیزیکی تیوری، کە هەر خۆی لەو دواییانەدا هەڵمەتیکرد بۆ بنیاتنانی. هەتا دوا ساڵانی ژیانی، کە مەرگ یەخەی گرت، بۆر لەم پۆستە مایەوە. دواییش، وەک شەرەفێک بۆ نیەڵز بۆر، ناوی پەیمانگاکە گۆڕدرا بۆ ناوی ئەو. دوای بۆر، کوڕەکەی ئئارگ، لە ساڵی 1963 دا، بو بە بەڕێوەبەری پەیمانگاکە.

ئەتۆمی کوانتەمی

جیاوازی سەرەکی مۆدڵەکەی بۆر لەمەر بونیاتی ئەتۆم لەوەدا بو کە ئەلکترۆنەکان، لە بری سوڕانەوەی لەخۆڕا بە دەوری ناوکدا لە فەزایکی هەوریدا، خولگەیەکی زۆر دیار داگیردەکەن .

ئەلکترۆنێک دەتوانێت لە ئاستێکی وزەوە بازبادات بۆ ئاستێکی تری وزە، بەڵام هەرگیز ناتوانێت لە نێوان دو خولگەدا بگیرسێتەوە. بازدانی ئەلکترۆنێک و دورکەوتنەوە یان نزیکبونەوە لە ناوک بەندە لەسەر هەڵمژین یان دانەوەی وزە.

 

2344

دایەگرامێک کە مۆدڵەکەی بۆر بە هەورە ئەلکترۆنیەکانەوە نیشان دەدات.

خولگەی هەرە ناوەوە، واتە ئەو خولگەیەی کە نزیکە لە ناوکەوە، دو ئەلکترۆن لەخۆدەگرێت. ئنجا ئەوەی دوای ئەمە، بە ئاراستەی دەرەوە، لەوانەیە هەتا هەشت ئەلکترۆن لەخۆبگرێت. ئەگەر خولگەکەی ناوەوە پڕ نەبێت، ئەوا ئەلکترۆنێک لەوەی سەرەوە بازدەدات بۆ ئەم خولگەیە. لەگەڵ ئەم پرۆسەیەدا، وزەش بە شێوەی روناکی (یان فۆتۆن) پەخش دەبێت. ئەو روناکییەی پەخش دەبێت، بڕێکی جێگیرە، کوانتەمە.

شەبەنگی پەخشی هایدرۆجینی – ئەو هێڵانەی روناکی پەخشبو لە هایدرۆجینەوە پیشاندەدەن کاتێک کە هایدرۆجینەکە بە تەنۆلکەکانی ئەلفا بومباباران دەکرێت – بەڵگەبون بۆ مۆدڵەکەی بۆر. شەبەنگەکانی روناکی دەردەخات کە لە کڵێشەی patterns مەنزومەوە پەخش دەبن، ئەمەش کاتێک ئەلکترۆنی مۆلکیولی هایدرۆجین لە نێوان خولگەکاندا دەجوڵێن.

واڵاکردنی توخمەکان

جگە لە کارەکانی لەمەڕ تیوری کوانتەمەوە، بۆر کەوتە کارکردن لەسەر رەهەندە پراکتییەکانی مۆدڵەکەی لەمەڕ بونیاتی ئەتۆم بۆ خشتەی دەورانی زەمەنی توخمەکان. بۆر ئەوەی خستەڕو کە پێویستە حیساب بۆ خەسلەتەکانی توخمێک بکرێت و تەنانەت بە هۆی رێکخستنی ئەلکترۆنەکانی نێو ئەتۆمەکەیەوە دەکرێت پێشبینی ئەم خەسڵەتانە بکرێت، بە هەمان شێوە دەکرێت ئەم کارە بە هۆی مەوقیعی ئەو توخمە لە خشتەی خولی توخمەکاندا ئەنجام بدرێت.

لە سایەی رێنماییەکانی بۆردا، پەیمانگای کۆپینهاگن زۆر فیزیکناسی گەورەی سەردەمەکەی لە دونیای دەرەوە بۆ لای خۆی راکێشا و بو بە ناوەند و سەنتتەری کارکردن لە بوارەکانی فیزیکی ئەتۆمی تیوری کوانتەمی. بۆر خۆی سەفەری ئەوروپا و ئەمەریکا و کەنەدای دەکرد و موحازەرەی پێشکەس دەکرد.

هەمو شتێ گۆڕا

لە ناوەراستی 1920 دەکاندا، بۆر جەختیکردە سەر ئەوەی کە مۆدڵە نوێکەی لەمەڕ ئەتۆم، کە عەیامێکە کاری لەسەر دەکات شتێکی تیورییە. وەرچەرخانێکی نوێ و یەکگرتنی ئایدیاگەلێکی پێشبینکرد. ئەم ئایدیایانە لە هەمان ئەو دە ساڵەدا دەرکەوتن کە میکانیکی کوانتەم هاتەئاراوە، کە بناخەکەی بریتی بو لە مۆدڵی کوانتەم کە لەمەڕ ئەتۆمەوە بۆر خۆی پێشکەشی کردبو. لە ساڵی 1927دا، هایزنبێرگ پرینسیپی نایەقینی بڵاوکردەوە، ئەو پرینسیپەی دەڵێت کە مەحاڵە ئنسان بتوانێت مەوقیع و وزەی تەنۆلکەیەک پێوانەبکات، چونکە پرسی پێوانەکردن کاردەکاتە سەر تەنۆلکەکە و حاڵەتەکەی دەجوڵێنێت.

لە ئەیلولی 1927دا، بۆر ڕەچاوی پرینسیپی هایزنبێرگی کرد بۆ تەفسیرکردنی چەمکی تەواوکەری [1]complementarity. ئەلبێرت ئاینشتاین دودڵ بو لە بەرانبەر تەفسیرە تازەکەی بۆر سەبارەت بە میکانیکی کوانتەم، هەرچەندە تەرزەکەی بۆر دوایی بوە مۆدڵە فەرمانڕەواکە و باڵی بەسەر کایەکەدا کێشا. ئەم دو کەسایەتییە مەزنە دوای چەندەها ساڵ مشتومڕەکەیان درێژەی کێشا، سەرباری ئەوەی ئاینشتاین هەرگیز لەگەڵ بۆردا کۆک نەبو، بەڵام بۆر ئیعتیبارێکی بەرزی بۆ بەهای ئەم گفتوگۆیانە لە پاڵاوتنی بیروراکانی خۆیدا دانا. لە ساڵی 1927دا، لەم بارەیەوە دەنوسێت، ” هەر کەسێک بە تیوری کوانتەم شۆک نەبوە، ئەوە لێی تێنەگەیشتوە.”

بونیاتی ئەتۆمی و کیمیای توخمەکان.

هەمو توخمێک ژمارەی ئەتۆمی خۆی هەیە، ئەگەر سەرەتا سەیری هایدرۆجین بکەین، ژمارەی ئەتۆمییەکەی یەکە. ژمارەی ئەتۆمی مرادفی ژمارەی پرۆتۆنە لە ئەتۆمی توخمێکدا.

بۆر، خۆی لەوەبەر ئەوەی دەرخستبو کە ئەلکترۆنەکان لەسەر خولگەی جێگیرن کە دەوری ناوکی ئەتۆمەکەیان داوە. ئەتۆمەکان هەوڵدەدەن کە هەورێکی دەرەکی تێر یان پڕیان هەبێت، چونکە مۆڵەتیان پێ دەبەخشێت کە بونیاتێکی سەقمگیریان هەبێت.

لەوانەیە لە ئەلکترۆنەکاندا هاوبەش بن ، یان بە یەکتری ببەخشن ، یان لە یەکتری وەربگرن، ئەمەش بۆ ئەو مەبەستەی کە سەقامگیری دەستەبەربکەن. ئەو رێگایەی بە هۆیەوە ئەتۆمەکان لەگەڵ یەکتردا بۆند پێکدەهێنن، پاشان بەو ئاسانییەی شتەکە دەکەن، لە لایەن نیزام و رێکخستنی ئەلکترۆنەکانە دیاری دەکرێت.

بەو جۆرە توخمەکان، بە پێی ژمارەی ئەتۆمییان،  لە خشتەی خولیدا تەنزیم کراون. دەبینین کە مەوقیعیان لە خشتەکەدا لە لایەن زانایانەوە بەکاردەهێنرێت بۆ پێشبینیکردنی رەوشیان کاتێک کە لەگەڵ توخمەکانی تردا یەکدەگرن.

تەواوکەری  Complementarity

تیورییەکەی بۆر لەمەڕ تەواوکەری دەڵێت کە ئەلکترۆنەکان لەوانەیە هەم شەپۆل و هەم تەنۆلکە بن، بەڵام لە کاتێکی دیاریکراودا، تەنها لە یەکێک لەم دو حاڵەتەدا شرۆڤەیان دەکەین. بۆر ئەوەی خستەڕو کە دەکرێت سیما دژ بەیەکەکانی ئەلکترۆنێک لە چەند تەجروبەیەکی جودادا بسەلمێنرێت و ناتوانین بە هیچ یەکێک لە دەرەنجامەکانیش بە تاک و تەنها رازی بین و قبوڵ بکەین – پێویستە هەمو ئیحتیمالەکان لە مێشکماندا لەبەرچاوبگرین. ئەمەش پێویستی بە کەمێک دەستکاری هەیە لە مۆدڵە ئەسڵییەکەی بۆر لەمەڕ بونیاتی ئەتۆم، ئەمەش لەوەدا کە چیتر ناتوانین بڵێین کە ئەلکترۆنێک خولگەیەکی دیاریکراو و تایبەت داگیردەکات، بەڵکو دەتوانین تەنها بڵێین کە ئیحتیمال هەیە لەو پێگەیەدا بێت.

جەنگێکی سەخت

لە ساڵانی 1930 یەکاندا ، بۆر خولیای چوە سەر کارلێکی ناوکی و ئەوەی لەبەرجاوگرت کە مومکینە ئنسان بتوانێت وزەی لێ بەرهەم بهێنێت. کارلێکی ناوکی بریتییە لە کەرتکردنی ناوکی ئەتۆم و ئنجا ئەمەش دەبێت بە هۆی پەخشکردن یان بەرەڵاکردنی وزەیکی بێشومار. کارکردن لەسەر کارلێکی ناوکی زۆر بە خێرایی وەک بوارێکی نوێی پیشەسازی لە وڵاتانی ئەوروپا بڵاوبەوەوە ، هێدی هیدی پەرەی سەند و بە ئاراستەی بۆمبی ئەتۆمی هەنگاوی هەڵگرت و گەشەی کرد، ئەمەش زیاتر لە جەنگی دوەمی جیهانیدا رەنگی دایەوە. لیز میەتنەر، کە لە نەمسا هەڵات، دوای داگیرکردنی لە ئەڵمانەکانەوە. ئەو هەواڵەی هێنا کە ئەڵمانیا سەرقاڵی کارکردنە لەسر کارلێکی ناوکی. کاتێک، هایزنبێرگ سەردانی بۆری کرد، بە بۆری راگەیاند کە ئەڵمانیا لە حاڵی حازردا خەریکی پەرەپێدان و دروستکردنی بۆمبی ئەتۆمییە – لە راستیدا هایزنبێرگ خۆشی بەرپرسی پرۆژەکە بو. دوایی بانگەشەی ئەوەی کرد کە خۆی (واتە هایزنبێرگ) و بۆر لەسەر ئەوەش رێکەوتبون کە ئەگەر زانیان پرۆژەکە سەردەکەوێت، ئەوا بە هەردوکیان لە بناخەوە دەیروخێنن، بەڵام بۆر ئنکاری لەم جۆرە رێکەوتنە کرد و گوتی هەرگیز شتی وەها نەبوە.

کاتێک هیتلەر کەوتە راونانی جولەکەکان، بۆر پەیمانگاکەی لە کۆپنهاگن کردە ناوەندێکی پەناگە بۆ گەلێک لە زانایانی جولەکە، دوای هەڵگیرسانی جەنگ، تەنانەت بۆر مەدالیا ئاڵتونیەکەی، کە بەرهەمی خەڵاتی نۆبلەکەی بو، خستە خزمەتی هەمو هەوڵێکەوە بۆ وەستاندنی جەنگ. ئنجا کە ئەڵمانیا لە ساڵی 1940دا،  دانیمارکی داگیرکرد، بۆر، چونکە بە ئەسڵ جولەکە بو، جگە لەوەی هیچ جۆرە هەست و نەستی خۆی وەک دژە نازییەک نەشاردەوە، ژیانی سەخت و زەحمەت بو، بۆیە بە خۆی و سەرتاپای خێزانکەیەوە هەڵهاتن بۆ سوید، ئەویش دوای ئەوەی هێزەکانی مقاوەمەت، بەلەمێکی بچکۆلەیان بۆ فەراهەمکرد. لەوێشەوە چون بۆ ئنگلتەرە.

لە ئنگلتەرە، لەگەڵ زانایان کەوتە کارکردن بۆ ئەوەی بەر لە ئەڵمانەکان بگرن چیتر نەتوانن پەرەبدەن بە دروستکردنی بۆمبی ئەتۆمی. خۆی و کوڕەکەی، ئائگا، دوایی کۆچیان کرد بۆ وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا، لە لۆس ئەڵەماس، نشتەجێبون. لێرە لەگەڵ گروپێک توێژەری بەریتانیدا، بون بەشێک لە پرۆژەی بەناوبانگی مانهاتن. لە راستیدا، بۆر هیچ دڵخۆش نەبو بە پەرەپێدان و پێشخستنی چەکی ناوکی، هەتا لە ساڵی 1944 دا، هەوڵیدا هەریەک لە رۆزفێلت و چەرچل قایل بکات هاوکاری و کارکردنی پێکەوەیی وڵاتان باشترە بۆ دەستپێکردنی ئەم کارە. چەرچل زۆر بێتاقەت بو لەوەی کە بۆر رای وەها بو کە لەگەڵ روسەکان پێکەوە زانیاریەکانیان لەم بارەیەوە ئاڵوگۆڕ بکەن، جگە لەوەش بۆر رای بەو جۆرە بو کە دوای جەنگ پێویستە کۆنترۆڵی چەک بکرێت.

لە ساڵی 1950 دا، بۆر نامەیەکی نوسی و پرسەکەی خستە بەردەم نەتەوە یەکگتوەکان، بۆر لە پرسەکەیدا دژی ئەوە بو یەک وڵات بە تەنها لە بواری چەکی ناوکیدا کاربکات، بەڵکو، لای وی، پێویستە وڵاتان پێکەوە رۆڵیان هەبێت لەم کایە ترسناکەدا.

لە ساڵی 1954دا، دامەزرێنەری سەرەکی بو لە سێرن، کە ئێستا گەورەترین و پێشکەوتوترین ناوەندی ئەوروپایە بۆ توێژینەوەی ناوکی و تەنۆلکە فیزیکییەکان لە سویسرا. لە ساڵی 1955 دا، کۆنفرانسی ئاشتی ئەتۆمی لە ژنێڤ رێکخست. بۆر لە تشرینی دوەمی ساڵی 1962، لە کۆپنهاگن، بە جەڵتە مرد.

 

سەرچاوە:
Farndon, John (2005). The Great Scientists: From Euclid to Stephen Hawking. Arcturus Publishing. Kindle Edition
—————————————————————————————————

 پەراوێز:

[1]. مەبەست لەو چەمکەیە کە دو تیوری دژ بەیەک، وەکو تیورییەکانی تەنۆلکە و شەپۆل لەمەڕ روناکی، دەکرێت کۆمەڵە دیاردەیەک تەفسیربکەن، سەرباری ئەوەی هەر یەکە بۆ خۆیان بە جودا حساب تەنها بۆ هەندێک لایەن بکەن.

 




چۆن دەبیتە فیزیاییەکی تیۆریی باش

  • نووسینی: جێیرارتت هۆفت،براوەی خەڵاتی نۆبلێ فیزیای ساڵی ١٩٩٩، پڕۆفیسۆری فیزیای تیۆری لە ئەنستیتۆی فیزیای تیۆری، زانکۆی ئوترێخت وەرگێڕانی: ئارمان خەلیل (پەیجی: فیزیک Physics)

beta_gerardthooft_uitgelicht3


ئەمە بابەتێکە بۆ خوێندکارە گەنجەکان یان هەموو ئەوانەی وەک من خرۆشاون بەو بەرەنگاریانەی کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە بە هۆی زانستی ڕاستەقینەوە و بۆ ئەوانەش کە وەک من بڕیاریان داوە و سوورن لەسەر بەکارهێنانی مێشکیان بۆ دۆزینەوەی شتی نوێ دەربارەی ئەم جیهانە فیزیکییەی تێیدا دەژین. بە کورتییەکەی ئەمە بۆ هەموو ئەوانەیە کە بڕیاریان داوە سەرقاڵی خوێندنی فیزیای تیۆری بن لە کاتەکانیاندا.

زۆرجار هەندێک ئیمەیڵم لە لایەن هەندێکی ئارەزوومەندی فیزیا [یان فیزیایی ناشارەزا]وە پێدەگات کە بڕوایان وایە چارەسەری[زانستیانەی] هەموو کێشەکانی جیهانیان کردووە، خۆ ئەم ئیمەیڵانە بە مەبەستی باش نێردراون بەڵام شتانێکی تەواو بێکەڵکن. ئەوان بۆیە باوەڕیان وایە کە هەموو شتێکیان حەلکردووە، چونکە هەر بە تەواوەتی هیچ نازانن دەربارەی ئەو ڕێگا و شیوازە ڕاستەقینەیەی کێشە و پرسەکانی پێ چارەسەر(حەل) دەکرێت لە فیزیای مۆدێرندا. ئەگەر دەتەوێت دەستت هەبێت و بەشدار بیت لە تێگەیشتنی تیۆرییانەی یاسا فیزیاییەکان کە شتێکی خۆش و هەژێنەرە ئەگەر سەرکەوتوو بیت، ئەوا شتانێکی زۆر هەن کە دەبێ[پێشوەخت] بیانزانیت. یەکەم شت ئەوەیە کە دەبێ جدی بیت دەربارەی [ئەمەی کە دەتەوێت وا بکەیت]. هەموو ئەو کۆرسانەی زانست کە پێویستن، لە زانکۆکان دەوترێنەوە، بۆیە هەر بە شێوەیەکی سروشتی یەکەم شت کە پێویستە بیکەیت ئەوەیە کە لە زانکۆیەک وەربگیرێیت و هەتا بۆت دەکرێت هەموو ئەو[زانست و زانیارییەی] هەیە کۆی بکەیتەوە و خەریک بیت پێوەی. بەڵام ئەی چی بکەیت ئەگەر هیشتا گەنجیت و لە خوێندنگایت و پێش ئەوەی بچیتە زانکۆ ناچاریت لەگەڵ ئەو گێڕانەوە منداڵانە و سادەیە هەڵبکەیت کە لە خوێندنگا پێی دەڵێن زانست؟ ئەی چی بکەیت ئەگەر بەتەمەنتریت  و بە تەما نیت بچیتە ئەو قەڕەباڵغییە پڕ ژاوەژاوانەی خوێندکارە گەنجەکانی زانکۆوە؟

لەم سەردەمەدا دەتوانیت هەموو ئەو مەعریفە و زانیارییەی کە پێویستتە لە ئینتەرنێتەوە دەستی بخەیت. بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە دنیایەک شتی بێکەڵک لە ئینتەرنێتدا هەیە. ئایا دەکرێت ئەو پەڕە دەگمەنانەی کە بە ڕاستی بە کەڵک دێن بژار بکرێن؟ من زۆر بە وردی دەزانم کە دەبێ خوێندکارێک لە سەرەتای دەستپێکردندا چی پێ بگوترێتەوە و چی فێر بکرێت. ناو و سەردێڕی کۆرسی وانە هەرە پێویستەکان بە ئاسانی دەستدەکەون، ئەوەش هەر ئەوەیە کە من لە خوارەوە کردووەمە. خواستی من ئەوەیە کە بگەڕێم لەو شوێنانەی ئینتەرنێتدا کە پەیپەر و کتێبە زۆر بەکەڵکەکانی تێدان، جا ئەگەر کرا بە تایبەت ئەوانەی کە دەکرێت داونڵۆد بکرێن. بەم ڕێگایەش تێچووی بوون بە فیزیازانێکی بواری تیۆری لە نرخی ئەمانە تێناپەڕێت: کۆمپیوتەرێک، هێڵێکی ئینتەرنێت، پرێنتەرێک و کۆمەڵێکی زۆریش وەرەقە و قەڵەم. سەرەڕای ئەمەش، بەداخەوە هێشتا ناچارم کە ڕاتان بسپێرم بۆ کڕینی هەندێک تێکستبووک[کتێبی مەنهەجی]، بەڵام ئەمە بابەتێکی جیای پێویستە و لەم نووسینەدا باسی ناکەم. با بۆ ئێستا لە سنووری کەمترین شتی پێویست دەرنەچین. ئەو بابەتانەی لە خوارەوە ڕیز کراون پێویستە بخوێندرێن. لابردنی هەر کامێکیان و گوێپێنەدانی، سزاکەی تەنها یەک شت دەبێت کە ئەویش (شکست)ە. جوان لێم تێبگە: پێویست ناکات کە تۆ باوەڕ بە هەر شتێک بکەیت کە دەیخوێنیتەوە لەسەر حیسابی متمانە، بەڵکو چێکی بکە. هەتا دەتوانیت ڕیگا جێگرەوەکانی تر تاقی بکەرەوە. بۆت دەردەکەوێت کە ئەوەی ئەوان[زاناکان] پێوەی خەریک بوون و کردوویانە، زیرەکانەترین شت بووە کە دەکرا ئەنجام بدرێت. سەرسوڕهێنەرە. باشترین کتێبەکان، ڕاهێنانیان تێدایە. ئەنجامیان بدە. هەوڵبدە بۆت دەربکەوێت کە دەتوانیت لە هەموو شتێک تێبگەیت. هەوڵبدە بگەیتە ئاستێک کە هەڵەکانی تایپ و پیتچنینی کتێبەکان، هەڵە وردەکان و هەروەها هەڵە گرنگەکانیش بدۆزیتەو و بیریش لەوە بکەرەوە ئەگەر تۆ ئەو کتێبە بنووسیت چۆن بە ڕێگایەکی زیرەکانەتر دەینووسیت.

من دەتوانم بۆت باسی ئەزموونی خۆم بکەم. من زۆر بەختم هەبوو کە باشترین مامۆستاکانم لە دەور بن. ئەمەش یارمەتیدەر دەبێت بۆ ئەوەی کە مرۆڤ بە لاڕێدا نەڕوات. هەر ئەمەش یارمەتیدەر بوو لەم ڕێیەدا هەتا گەیشتە ئەوەی خەڵاتی نۆبڵ بەدەست بهێنم. بەڵام من ئینتەرنێتم نەبوو. ئێستا من هەوڵدەدەم کە ببمە مامۆستای تۆ. ئەمەش ئەرکێکی ترسێنەرە. لە ئێستادا ئەم بابەتە بۆ ئەوانە دەبێت کە دەخوازن ببنە فیزیاییەکی بواری تیۆری، ئەویش نەک دانەیەکی ئاسایی، بەڵکو یەکێک لە هەرە باشترینەکان، ئەوانەی کە تەواو یەکلابوونەتەوە کە دەیانەوێت خەڵاتی نۆبڵەکەی خۆیان ببەنەوە. خۆ ئەگەر بە تەمای زۆر لەوە کەمتریت، باشە، یەکەمجار مەکتەبە بێزارکەرەکەت تەواو بکە، دواتر دوای ئەو ڕێچکە ئاساییانە بکەوە کە لە لایەن فێرکەرەکان و پسپۆڕەکانەوە دابین کراوە، ئەوانەی زۆر بە وریاییەوە پارچە پارچەی شتەکان دەجوون پێش ئەوەی دەرخواردی تۆی بدەن.  ئەمەی لەم بابەتەدا باسی دەکەم بۆ خەڵکی بە ئاوات و بەرزی خوازە. من دڵنیام هەرکەسێک دەتوانێت ئەمە ئەنجام بدات، ئەگەر کەسەکە بەهرەمەند بێت بە بڕێکی دیاریکراو لە زیرەکی، حەز و دڵنیایی لە ئەنجامدانی ئەمە. ئێستاش، لێرەوە مەسەلە جدییەکە دەستپێدەکات. گلەیی و گازندەی ئەوە مەکە کە ئەوەی لە خوارەوە باسم کردووە و دەبێ ئەنجامیان بدەیت لە زۆر دەچن. خۆ بە بەلاش خەڵاتی نۆبڵ وەرناگریت و بیریشت بێت ئەمە هەمووی پێکەوە بە لایەنی کەمەوە ٥ ساڵی پێدەچێت ئەگەر خوێندکارەکانمان زۆر بە چڕی سەرقاڵی خوێندنی بن (هەڵبەت من ڕووم لەو کەسانەیە کە بە نیازن زۆربەی کاتەکانیان تەرخان بکەن بۆ سەرقاڵ بوون بەم خوێندنەوە). جا بۆ ئەمەش زیاتر لە زیرەکییەکی سەرەتایی و سادە و ساکار پێویستە هەبێت، چونکە خوێندکارە ئاسایییەکانیش تەنها کاتێک دەتوانن ئاستیان لەم شتانەدا زۆر باش ببێت کە لایەن کۆمەڵێک مامۆستای ئارام و بە سەبرەوە یارمەتی بدرێن. زۆر پێویستە کە ڕاهێنانەکان ئەنجام بدرێن. هەندێک لەو نووسینانە ڕاهێنانیان تیدایە. ئەنجامیان بدە، یان ئەگەر بتەوێت شتێکی باشتر بکەیت، ئەوە هەوڵبدە خۆت ڕاهێنان دروست بکە. هەوڵبدە ئاستی زیرەکی دانەری کتێبەکان تێپەڕێنە، بەڵام تکایە خۆت لەوە بە دوور بگرە کە بە ئیمەیڵ ئەو تیۆرییە جێگرەوانەی خۆت داتناون بۆ منیان بنێریت هەتا ئەو کاتەی لە خوێندنی هەموو ئەمانە دەبییەوە و هەموویان تەواویان دەکەیت؛ ئەگەر ئەمە بە باشی ئەنجام بدەیت ئەوە بۆت دەردەکەوێت کە زۆربەی ئەم دانەری کتێبانە [کە ئەو شتانەیان لە بری بیرۆکەکانی تۆ نووسیوە] هێندەش گێژ نەبوون کە بیرت لێ دەکردەوە.

فیزیای تیۆری هاوشێوەی باڵەخانەیەکی بەرزە. بناغە پتەوەکەی بریتییە لە ماتماتیکی بنەڕەتی(سەرەتایی) و مەفهومەکانی فیزیای کلاسیکی پێش سەدەی بیستەم. وا بیر مەکەرەوە  کە فیزیای پێش سەدەی بیستەم پەیوەندی بە باسەکەوە نییە لەبەرئەوەی کە ئێستا زۆر زیاترمان هەیە. لەو سەردەمەدا بناغە پتەوەکەی ئەم مەعریفەیەی ئێستا هەمانە دانراوە. بێ ئەوەی یەکەم جار خۆت ئەم بناغەیە بە باشی بنیات بنێیتەوە و دایبڕێژیتەوە هەوڵ مەدە باڵەخانە بەرزەکەت دروست بکەیت. چەند نهۆمی یەکەمی ئەم باڵەخانەیە پێکدێن لەو داڕشتنە ماتماتیکییە ئاستبەرزانەی کە تیۆرییەکانی فیزیای کلاسیکی دەگۆڕن بە جوانییەکەی خۆیان. ئەوانە پێویستن ئەگەر بتەوێت لەوە بەرزتر بڕۆیت. بۆیە دوای ئەوەش ئەو بابەتانەی تر بە دوایدا دێن کە لە خوارەوە ڕیز کراون. سەرەنجام ئەگەر هێندە شێت بیت کە بتەوێت چارەسەری پرس و کێشە هەرە ئاڵۆزەکانی وەک یەکخستنی فیزیای کێشکردنی لەگەڵ جیهانە کوانتەمییەکە بکەیت، لە کۆتاییدا دەگەیت بە ئەوەی کە سەرقاڵی خوێندنی تیۆریی ڕێژەییی گشتی، تیۆری بەرزە ژێکان، ئێم-تیۆری و شتە هاوشێوەکانیان بیت. لە ئێستادا ئەمە سەری سەرەوەی باڵەخانەکەیە. لوتکەی تریش هەن، وەک چڕبوونەوەی بۆز-ئاینشتاین (Bose-Einstein Condensation)، کاریگەریی کەرتیی هۆڵ (fractional Hall Effect) و زۆری تر، کە باشن بۆ وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ وەک چۆن ساڵانی ڕابردوو نیشانیان داوە. دەبێ ئاگاداری شتێکیش بین: ئەگەر تۆ هەر زۆر زۆر زیرەکیش بیت، لە شوێنێک هەر تێدەمێنیت. خۆت بە ئینتەرنێتدا بگەڕێ و شتی زیاتر بدۆزەرەوە. بابەتەکان بە شێوەیەکی لۆجیکی ڕیزکراون بە دوای یەکتریدا. مەرجیش نییە شتەکان دەقاودەق بەم ڕیزبەندییە بە دوای یەکتریدا ئەنجام بدرێن، بەڵام بە نزیکەیی ئەم بابەتە جیاوازانە هەر وا پێکەوە دەگونجێن و باشترە بەم شێوە بکرێن.


بابەتەکان:

زمان :: Language
ماتماتیکی بنەڕەتی :: Primary Mathematics
میکانیکی کلاسیکی :: Classical Mechanics
بیناییزانی :: Optics
میکانیکی ئاماری و ثێرمۆداینامیک :: Statistical Mechanics & Thermodynamics
ئەلکترۆنیک :: Electronic
ئێلێکترۆماگنێتیزم(کارۆموگناتیسی) :: Electromagnetism
فیزیای کۆمپیوتەریی(ژمێرەیی) :: Computational Physics
میکانیکی کوانتەمی (ناڕێژەیی) :: Non-Relativistic Quantum Mechanics
گەرد و گەردیلەکان :: Atoms & Molecules
فیزیای دۆخی ڕەقی :: Solid State Physics
فیزیای ناوکی :: Nuclear Physics
فیزیای پلازما :: Plasma Physics
ماتماتیکی ئاستبەرز(پێشکەوتوو) :: Advanced Mathematics
ڕێژەییی تایبەت :: Special Relativity
میکانیکی کوانتەمی پێشکەوتوو :: Advanced Quantum Mechanics
فینۆمینۆلۆژی :: Phenomenology
ڕێژەییی گشتی :: General Relativity
تیۆریی بواری کوانتەمی :: Quantum Field Theory
تیۆری سوپەرسترینگ (بەرزەژێ) :: Super String Theory


زمان :: Language

پێویستیی پێشوەخت و هەرە بنچینەیی بریتییە لە زمانی ئینگلیزی. ئەگەر هێشتا زۆر باش نیت تێیدا، فێری بە. دەبێ بتوانیت بە ئینگلیزی بخوێنیتەوە، بنووسیت، قسەی پێ بکەیت و لێی تێبگەیت. بەڵام پێویستیش ناکات پێرفێکت بیت تێیدا. هەموو بڵاوکراوەکان بە ئینگلیزین. ئاگاداری گرنگیی توانای نووسین بە بە ئینگلیزی. درەنگ یان زوو دەخوازیت کە ئەنجامەکانت بڵاو بکەیتەوە. پێویستە خەڵک بتوانن شتەکانت بخوێننەوە و لێیان تێبگەن.

زانینی فەڕەنسی، ئەڵمانی، ئیسپانی و ئیتاڵیش ڕەنگە بەکەڵک بن، بەڵام بە گشتی پێویست نین. بگرە هەر نزیکیش نین لە بناغەی باڵەخانە بەرزەکەمان کە بە نیازین بنیادی بنێین، بۆیە خەمت نەبێت. پێویستت بە ئەلف و بێی یۆنانی دەبێت. پیتە یۆنانییەکان زۆر بەکاردێن. فێری ناوەکانیان ببە، ئەگینا وەک گێژ و شت دەردەکەویت کاتێک هەوڵدەدەیت لە شوێنێک شتێک پێشکەش بکەیت و قسە بکەیت. ئەمانەی خوارەوە هەندێک سەرچاوەی بەکەڵکن بۆ یارمەتیدانی خوێنەری ئاستە جیاوازەکان و پێویستییە جیاوازەکان بۆ زمانی ئینگلیزی.

دوای کردنەوەی هەریەک لەم لینکانەی خوارەوە، پەڕەیەک دەکرێتەوە کە لە بەشی خوارەوەیدا بە پێی بابەتەکان چەندین لینک و سەرچاوەی بەسوود هەیە کە یارمەتیدەرن لە فێربوونی زمانی ئینگلیزیدا:

Dictionaries / Grammar / Vocabulary / Punctuation / Writing


*لێرە بەدواوە بابەتە فیزیاییەکان دەستپێدەکات کە وەک دەبینن بۆ هەر یەکێکیان، سەرەتا ناونیشانی سەرەکی نووسیوە و دواتر هەر بۆ زانیاری ناوی سەردێڕی گرنگترین بابەتەکانی نووسیوە و دواتر و گرنگرترین شتیش ئەوەیە کە لینکی چەند وانە و کۆرسێکی داناوە کە دەبێ فێرخواز پێیانەوە سەرقاڵ بێت (کە ڕەنگەکانیان شین کراوە و کلیکیان لەسەر دەکرێت)، وانەکان هەر لە ئاستی سەرەتاوە تا دەگاتە ئاستی باڵای تێدایە کە پێویستە بکرێن.


ماتماتیکی بنەڕەتی :: Primary Mathematics

ئێستاش گرنگترین ئەو شتانەی کە دەبێت وەک یەکەم هەنگاو بیانخوێنیت ئەم بابەتانەن(ئەمانە تەنها سەردێڕی گرنگترین بابەتەکانن و لینکی کۆرسەکان و وانەکان لە خوارەوە بە ڕەنگی شین دانراوە):
بەینت لەگەڵ ژمارەکان، کۆکردنەوە، لێدەرکردن، ڕەگی دووجاکان و بە گشتی بەینت لەگەڵ ماتماتیک چۆنە؟
-ژمارە سروشتییەکان: ١، ٢، ٣، …
-ژمارە تەواوەکان: …، -٣، -٢، -١، ٠، ١، ٢، ٣، …
-ژمارە ڕێژەییەکان
-ژمارە ڕاستیەکان: π = 3.14159265… , e = 2.7182818، …
-ژمارە ئاوێتەکان: (کە زۆر زۆر گرنگن)
-بیردۆزی کۆمەڵە
-تۆپۆلۆجی
-هاوکێشە جەبرییەکان. تەکنیکەکانی نزیککردنەوە. کردنەوەی زنجیرە: زنجیرەی Taylor
-شیکارکردنی هاوکێشەکان کە ژمارەی ئاوێتەیان تێدایە.
-سێگۆشەزانی: sin(2x)=2sinxcosx، …
-جیاکاری. نەخشە بنچینەییەکانی جیاکاری (sin, cos, exp).
-تەواوکاری. نەخشە بنچینەییەکانی تەواوکاری.
-هاوکێشە جیاکارییەکان. هاوکێشە پلە یەکەکان.
-Fourier transformation. بەکارهێنانی ژمارە ئاوێتەکان. نزیکبوونەوەی زنجیرەکان.
-ڕووتەختی ئاوێتە. تیۆرمەکانی Cauchy و تەواوکاری contour.
-نەخشەی گاما (چێژ وەربگرە لە کاتی خوێندنی خاسیەتەکانی ئەم نەخشەیە).
-تەواوکارییە گاوسییەکان. تیۆری ئیحتمالیە.
-هاوکێشە بەشییە جیاکارییەکان. مەرجە سنوورییەکانی Dirichlet و Neumann.

ئەمە بۆ ئەوانەیە کە لە دەستپێکدان. هەندێک لەم بابەتە ماتماتیکییانەی باسکران لە ڕاستیدا هەر یەکێکیان خۆی کۆرسێکی تەواوە. زۆربەیان لە پێکهێنەرە سەرەکییەکانی تیۆرییەکانی فیزیان. مەرج نییە هەر هەموویان پێش دەستکردن بە بابەتی دوای ئەمە کە میکانیکی کلاسیکییە، تەواو بکەیت. بەڵام بیرت بێت کە دەبێ دواتر بگەڕێیتەوە سەر هەموو ئەو بابەتانەی کە لەم بەشەدا دەیانپەڕێنیت و نایانخوێنیت. ئەمەش لینکی کۆرس و وانەکانی ئەو بابەتانەی لەسەرەوە باسکران، بە پێی ئەو ڕیزبەندییەی دەبێت پێیانەوە خەریک بیت:

جەبری سەرەتایی

جەبری ناوەندیی

کۆرسی سێگۆشەزانی پرۆفیسۆر Dave E. Joyce

کۆرسێک لەسەر ژمارە ئاوێتەکان، پرۆفیسۆر James Binney (زانکۆی ئۆکسفۆرد)

(بە نزیکەیی) پێداچوونەوەیەکی گشتیی هەموو ماتماتیکی سەرەتایی

تێبینیەکانی وانەکانی Chris Pope: مێتۆدی ١ ، مێتۆدی ٢

ڕووتەختی ئاوێتە، تیۆرمەکانی Cauchy و تەواوکاری contour


میکانیکی کلاسیکی :: Classical Mechanics

-میکانیکی ستاتیک (هێز، گرژی)؛ هایدرۆستاتیک. یاساکانی نیوتن.
-خولگە شێوە بڕگە ناتەواوەکانی هەسارەکان. سیستمی فرە تەن.
-پرەنسیپی کار. هاوکێشەکانی هامڵتۆن. لاگرانجیان.(ئەمەیان مەپەڕێنە، بێ ئەندازە گرنگە!)
-لەرەلەرکەری هارمۆنی. بەندۆڵ.
-براکێتەکانی پۆیسن.
-هاوکێشەی شەپۆل. شلە و گازەکان. هاوکێشەی Navier-Stokes. لینجێتی و لێکخشاندن.

کۆرسێکی ئاست ناوەندی دەربارەی داینامیکی شیکاریی کلاسیکی – لە لایەن: پرۆفیسۆر Richard Fitzpatrick

کۆمەڵە تێبینییەک لە وانەکانی زانکۆی هارڤاردەوە

کۆرسێکی کورت لەسەر میکانیکی کلاسیکی لە لایەن پرۆفیسۆر J. J. Binney (زانکۆی ئۆکسفۆرد)


بیناییزانی :: Optics

-شکانەوە و دانەوەی ڕووناکی.
-هاوێنە و ئاوێنەکان.
-تەلیسکۆپ و مایکرۆسکۆپ.
-پێشەکییەک لەسەر بلاوبوونەوەی شەپۆلەکان.
-دیاردەی دۆپلەر.
-پرەنسیپی هۆیگنز بۆ سەریەککەوتنی شەپۆلەکان.
-بەرەشەپۆلەکان.
-Caustics.

(Lecture Note)ەکانی A. A. Louro لە سەر بیناییزانی

(Lecture note)ەکانی R. V. Jones لەسەر بیناییزانی کلاسیکی و کوانتەمی (زانکۆی هارڤارد)


میکانیکی ئاماری و ثێرمۆداینامیک :: Statistical Mechanics & Thermodynamics

-یاسای یەکەم، دووەم و سێیەمی ثێرمۆداینامیک.
-بەشینەوەی بۆڵتزمان.
-خولی  کارنۆ. ئینترۆپی(ناڕێکی). مەکینە گەرمییەکان.
-گۆڕانی دۆخەکان. مۆدێلە ثێرمۆداینامیکییەکان.
-مۆدێلی Ising (هەوڵبدە تەکنیکەکانی شیکارکردنی مۆدێلی Ising ی دوو ڕەهەندی هەڵبگرە بۆ دواتر).
-یاسای تیشکدانی پلانک(وەک پێشەکییەک بۆ میکانیکی کوانتەمی).

کۆرسی میکانیکی ئاماری لە لایەن پرۆفیسۆر Alfred Huan

(Lecture note)ەکانی پرۆفیسۆر Kelly لەسەر میکانیکی ئاماری

(Lecture note)ەکانی Gould/Tobochnik

کۆرسێکی ئاست ناوەندی لەسەر میکانیکی ئاماری لەلایەن پرۆفیسۆر R. Fitzpatrick


ئەلکترۆنیک :: Electronic

(تەنها هەندێک شتی بنچینەیی دەربارەی سووڕە کارەباییەکان)
-یاسای ئۆم، بارگەگرەکان، موگنەبارگەکان، بەکارهێنانی ژمارە ئاوێتەکان بۆ ئەژمارکردنی کاریگەرییەکانیان.
-ترانزیستەرەکان، دایۆدەکان (چۆنێتی کارکردنەکەیان دواتر دەخوێندرێت).

وانە لەسەر سووڕە کارەباییەکان لە لایەن: T. R. Kuphaldt


ئێلێکترۆماگنێتیزم(کارۆموگناتیسی) :: Electromagnetism

تیۆری ماکسوێڵ بۆ ئێلێکترۆماگنێتیزم:
-چوونیەک و ناچوونیەک.
-یاساکانی ماکسوێڵ لە ناوەندێکدا. سنوورەکان. شیکارکردنی هاوکێشەکان لە:
لە ناوەندی بەتاڵ و چوونیەکدا(شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان)
لە ناوەندێکی شێوە شەشپاڵوودا
لە سنوورەکان(شکانەوە و دانەوە)
-هەردوو بابەتی vector potential و gauge invariance (بێ ئەندازە گرنگن).
– تیشکدان و هەڵمژینی شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان (ئەنتێنا).
-پەرشبوونەوەی ڕووناکی لە تەنەکانەوە.

ئێلێکترۆماگنێتیزم ‘ئاستی سەرەتا’ لە لایەن پرۆفیسۆر James Sparks (زانکۆی ئۆکسفۆرد)

کۆرسی ئێلێکترۆماگنێتیزم ‘ئاستی بەرز’ لە لایەن پرۆفیسۆر R. Fritzpatrick

تیۆریی بواری موگناتیسی ‘ئاستی باڵا’ لە لایەن Bo Y. Thidé

نمونەی شیکارکراو لە کتێبەکەی ‘Jackson’ەوە


فیزیای کۆمپیوتەریی(ژمێرەیی) :: Computational Physics

ئەگەر فیزیازانێک بیت کە هەر بە شێوەیەکی پەتی تەواو لە بواری تیۆریدا کار بکات، ئەوە ڕەنگە هێشتا هەندێک ڕووی فیزیای کۆمپیوتەری هەر سەرنجت ڕابکێشن.

 کۆرسێک لەسەر پرۆگرامی Mathematica بۆ خوێندکارانی زانست لە لایەن پرۆفیسۆر James J. Kelly

کۆرسی فیزیای کۆمپیوتەری لە لایەن پرۆفیسۆر Angus MacKinnon (کۆلێجی ئیمپڕاتۆریی لەندەن)

پڕۆژەی Numerical Analysis لە لایەن پرۆفیسۆر John H. Mathews


 میکانیکی کوانتەمی (ناڕێژەیی)

Quantum Mechanics (Non-Relativistic)

-مۆدێلی گەردیلەی بۆر.
-پەیوەندییەکانی دیبرۆی (وزە-لەرەلەر، تەوژم-درێژی شەپۆل).
-هاوکێشەکەی شرۆدینگەر (بە پەستانی کارەبایی و بواری موگناتیسییەوە).
-تیۆرمەکەی ئێرنفێست.
-تەنۆلکەیەک لە سندوقێکدا.
-گەردیلەی هایدرۆجین کە بە شێوەیەکی سیستماتیک شیکار کرابێت. کاریگەریی Zeeman. کاریگەریی Stark.
-لەرەلەرکەری هارمۆنیی کوانتەمی.
-ئۆپەرێتەرەکانی: وزە، تەوژم، گۆشەتەوژم، دروستبوون و لەناوبردن.
-ڕێساکانی گۆڕینەوەکەیان.
-پێشەکییەک لەسەر پەرشبوونەوەی کوانتەمی. S-matrix و شیبوونەوەی تیشکاوەری.

پێشەکییەک لەسەر میکانیکی کوانتەمی و ڕێژەییی تایبەت لە لایەن Michael Fowler

*ئەگەر لینکەکەی سەرەوە ناکرێتەوە دەتوانیت یەکێک لەم دووانە بخوێنیت لە جیاتی ئەو، کە یەکێکیان ناساندنێکی کورتە(وەک مەلزەمە) و ئەوی تر تێکستبووکێکی دوور و درێژە(دەتوانیت ئەگەر لە بابەتێکی ناساندنە کورتەکەدا تووشی کێشە بوویت یان ڕوونکردنەوەی زیاترت ویست بچیتە سەر تێکستبووکەکە):
١. وانە کورتەکان / ٢. تێکستبووکە دوور و درێژەکە

کۆرسێک لەسەر میکانیکی کوانتەمی لە لایەن پرۆفیسۆر Niels Walet (زانکۆی مانچستەر)

دوو کۆرسی MIT لەسەر میکانیکی کوانتەمی:

١. ئاستی خوێندکاری زانکۆ (ئەم کۆرسە هەموو وانەکانی بە شێوەی ڤیدیۆیش تێدایە)

٢. ئاستی خوێندکارێکی دەرچووی زانکۆ:  وانەکانی وەرزی یەکەم / وانەکانی وەرزی دووەم

وانەکانی فیزیای کوانتەم لە لایەن پرۆفیسۆر James Branson (زانکۆی کالیفۆرنیا)


گەرد و گەردیلەکان :: Atoms & Molecules

-بەندی کیمیایی.
-ئۆربیتاڵەکان.
-شەبەنگی گەردی و گەردیلەیی.
-تیشکدان و هەڵمژینی ڕووناکی.
-ڕێساکانی هەڵبژاردنی کوانتەمی.
-زەبری موگناتیسی.

وانە و تێبینییەکان لەسەر کیمیای کوانتەمیی گشتی لە لایەن ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژی جۆرجیا

کیمیای فیزیکی لە لایەن پرۆفیسۆر Darin J. Ulness


فیزیای دۆخی ڕەقی :: Solid State Physics

-گرپە کریستاڵەکان.
-دانەوەی براگ.
-نەگۆڕی Dielectric و Diamagnetic.
شەبەنگی Bloch.
-ئاستی فێرمی.
-گەیەنەرەکان، نیمچەگەیەنەرەکان و نەگەیەنەرەکان.
-گەرمیی تایبەتی.
-ئەلترۆنەکان و کونەکان.
-ترانزیستەر.
-بەرزەگەیەنەرێتی.
-کاریگەری Hall.

پێشەکییەک بۆ فیزیای دۆخی ڕەقی (ئاستی سەرەتا) لە لایەن پڕۆفیسۆر Yuri M. Galperin (زانکۆی ئۆسلۆ)

کۆرسێکی فیزیای دۆخی ڕەقی (ئاستی بەرز) لە لایەن پڕۆفیسۆر Mark Jarrell (زانکۆی کالیفۆرنیا)

تێبینی لە سەر فیزیای دۆخی ڕەقی لە لایەن Chetan Nayak (زانکۆی کالیفۆرنیا)


فیزیای ناوکی :: Nuclear Physics

-ئایزۆتۆپەکان.
-چالاکی تیشکاوەری.
-ناوکەکەرتبوون و ناوکەیەکبوون.
-مۆدێلی دڵۆپە.
-ژمارە کوانتەمییە ناوکییەکان.
-ناوکە سیحرییەکان.
-isospin.
-تیۆری Yukawa.

پێنج وانە لەسەر effective field theory لە لایەن David B. Kaplan

پەرتوکێکی بنچینەیی لەسەر تیۆرای ناوکی لە لایەن J. Dobaczewski


فیزیای پلازما :: Plasma Physics

-Magneto-hydrodynamics.
– شەپۆلەکانی Alfvén.

پێشەکییەک لەسەر فیزیای پلازما لە لایەن پڕۆفیسۆر R. Fritzpatrick


ماتماتیکی ئاستبەرز(پێشکەوتوو) :: Advanced Mathematics

-تیۆریی گروپ، دەربڕینی هێڵیی گروپەکان.
-تیۆریی گروپی Lie.
-ئاڕاستەبڕ و تێنسەرەکان.
-تەکنیکی زیاتر بۆ شیکارکردنی هاوکێشە جیاکارییە بەشەکییەکان و هاوکێشە تەواوکارییەکان.
-پرەنسیپی Extremum و ئەو تەکنیکانەی لەسەری بنیاد نراون.
-هاوکێشەی جیاوازییەکان.
-نەخشەی پەیداکەر.
-فەزای هیلبێرت.
-پێشەکییەک لەسەر functional integral.

بڕوانە سایتی پڕۆفیسۆر John Heinbockel

بڕوانە مێتۆدی دووەمی Chr. Pope (فایلەکە لە جۆری ps ە)

لیستی کتێبە مەنهەجییەکانی ماتماتیک (جارێ لینکەکە کارا نییە)

گروپەکانی Lie لە فیزیکدا لە لایەن پڕۆفیسۆر G.’t Hooft (بە زمانی ئینگلیزی+ڕاهێنانەکان)

*بۆ گروپەکانی Lie، سەیری وانەکانی Chr. Pope بکە لە بەشی ڕێژەییی گشتیدا

نەخشە تایبەتەکان و زۆر ڕادەدارەکان (تەنها لە پرەنسیپەکان تێبگە)


ڕێژەییی تایبەت :: Special Relativity

-گۆڕینی لۆرێنز.
-چوونەوەیەکی لۆرێنز، کات کشان.
-یاسای E=mc^2.
-چوار ئاڕاستەبڕ و چوار تێنسەر.
-ڕێساکانی گۆڕین بۆ بواری ماکسوێڵ.
-دیاردەی دۆپلەری ڕێژەییانە.

کۆرسی وانەکانی پڕۆفیسۆر Peter Dunsby لەسەر تێنسەرەکان و ڕێژەییی تایبەت

کتێبەکەی پڕۆفیسۆر Firk لەسەر ڕێژەییی تایبەت


میکانیکی کوانتەمی پێشکەوتوو :: Advanced Quantum Mechanics

-فەزای هیلبێرت.
-گواستنەوەی ئەلکترۆنەکان [لە ئاستەکانی گەردیلەدا].
-تیشکدان و هەڵمژینی ڕووناکی.
-بزوێنە تیشکدان.
-ماتریکسی چڕی.
-لێکدانەوەی میکانیکی کوانتەمی.
-لاسەنگییەکانی بێڵ.
-بەرەو میکانیکی کوانتەمیی ڕێژەیی: هاوکێشەکەی دیراک، وردەپێکهاتەکان.
-ئەلکترۆن و پۆزیترۆنەکان.
-تیۆری BSC بۆ بەرزەگەیەنەرێتی.
-کاریگەری Hallی کوانتەمی.
-تیۆریی پێشکەوتووی پەرشبوونەوە.
-پەیوەندییەکانی پەرەوازەبوون.
-بابەتی Perturbation expansion.
-بابەتی WKB approximation و پرەنسیپی Extremum.
-چڕبوونەوەی بۆز-ئاینشتاین.
-بەرزەشلەی هیلیۆم.

وانەکانی پڕۆفیسۆر Stringari لەسەر شلە سەرووساردەکان

پێشەکییەک لەسەر Quantum Hall effect لە لایەن A.H. MacDonald

پێشەکییەک لەسەر دۆخە کوانتەمییەکان و تیۆریی زانیاریی کوانتەمی لە لایەن پڕۆفیسۆر K. Fujii

وانەی تایبەتی لەسەر Quantum information لە لایەن پڕۆفیسۆر Peter Zoller

پێشەکییەک لەسەر Quantum Computation لە لایەن A. Chatterjee

وانەکانی ساڵی ١٩٥١ی Freeman J. Dyson لەسەر میکانیکی کوانتەمیی پێشکەوتوو

تێبینییەکانی پڕۆفیسۆر K. Schulten لەسەر میکانیکی کوانتەمیی پێشکەوتوو

تیۆریی کوانتەمی پێشکەوتوو لە لایەن پڕۆفیسۆر James Branson (زانکۆی کالیفۆڕنیا)


 فینۆمینۆلۆژی :: Phenomenology

تەنۆلکە بنیادییەکان (مێزۆنەکان، باریۆنەکان، فۆتۆنەکان، لیپتۆنەکان، کوارکەکان) و تیشکە گەردوونییەکان؛ خاسیەتی ماددەکان و کیمیا؛ ئایزۆتۆپە ناوکییەکان، گۆڕانی دۆخەکان، ئەسترۆفیزیک (سیستمە هەسارەییەکان، ئەستێرەکان، گەلەئەستێرەکان، لادان بەرەوسوور، سوپەرنۆڤاکان)؛ کۆزمۆلۆژی (مۆدێلە کۆزمۆلۆژییەکان، تیۆرییەکانی گەردوونی هەڵئاوسان، تیشکدانی زەمینەی مایکرۆیی).

(Lecture note)ەکانی پڕۆفیسۆر R. Casalbuoni لەسەر فینۆمینۆلۆژی

(Lecture note)ەکانی پڕۆفیسۆر Paolo Franzini لەسەر تەنۆلکە سەرەتاییەکان


ڕێژەییی گشتی :: General Relativity

-تێنسەری مەتریک.
-چەمانەوەی فەزا-کات.
-هاوکێشەی کێشکردنی ئاینشتاین.
-کونە ڕەشەکەی Schwarzschild.
-کونی ڕەشی Reissner-Nordström.
-Periastron shift.
-هاوینەی کێشکردنی.
-مۆدێلە کۆزمۆلۆژییەکان.
-تیشکدانی کێشکردنی.

پیشەکییەک لەسەر ڕێژەییی گشتی لە لایەن پڕۆفیسۆر G. ‘t Hooft (+ڕ‌اهێنان)

(Lecture note)ەکانی پڕۆفیسۆر Sean M. Carroll لەسەر ڕێژەییی گشتی

کۆرسێک لەسەر ئەندازە و تیۆریی گروپ لە لایەن Chr. Pope


کۆزمۆلۆژی :: Cosmology
و
ئەسترۆفیزیک و ئەسترۆنۆمی :: Astro-Physics & Astronomy

کۆزمۆلۆژی و ئەسترۆفیزیک بە بەراورد لەگەڵ لقەکانی تر، تازەن و زۆر شت ئێستا لەو بوارانەدا دەگوزەرێت. وا باشترە کە ئاگاداری ئەم بابەتە گرنگانە بیت و بە پێی حەز و چێژی خۆت کاتیان بۆ تەرخان بکەیت. بە دلنیاییەوە دەبێت بزانیت کە لە کۆزمۆلۆژی و ئەسترۆفیزیک و ئەسترۆپارتیکڵ فیزیکەوە دەستکەوت هەیە بۆ چارەسەر و وەڵامی چەندین پرسی فیزیا. بەڵام با ئاوا بەردەوام و بپرسم: ئەی چی دەربارەی فیزیای لقە تایبەتەکانی تری زانست؟ بایۆفیزیک، جیۆفیزیک، فیزیای میوزیک، …
من وەک  خۆم پێم باشە و هانتان دەدەم کە بگەڕێن لە وێبدا بۆ ئەو چەشنە بابەتانەی تر کە حەزتان لێیەتی.


 تیۆریی بواری کوانتەمی :: Quantum Field Theory

-بوارە کلاسیکییەکان: نائاڕاستەبڕ، Dirac-spinor، بوارە ئاڕاستەبڕەکانی Yang-Mills.
-کارلێککردنەکان، perturbation expansion، شکانی لەخۆوەی هاوجێیەتی، Goldstone mode، میکانیزمی هیگز.
-تەنۆلکەکان و بوارەکان: فەزای Fock، دژە تەنۆلکەکان، ڕێساکانی فاینمەن. مۆدێلی سیگمای Gell-Mann-Lévy بۆ پایۆن و ناوکەکان. بابەتی Loop diagrams. بابەتی Unitarity، هۆیەکی و پەیوەندییەکانی پەرەوازە بوون.
بابەتی (Renormalization (Pauli-Villars; dimensional ren، تیۆری gaugeی کوانتەمی: بابەتی Gauge fixing، بابەتی Faddeev-Popov determinant، بابەتی Slavnov identities، هاوجێیەتی BRST، بابەتی renormalization group. بابەتی Asymptotic freedom.
-سۆلیتۆنەکان، سکیرمیۆنەکان. تاک جەمسەرە موگناتیسییەکان و ئینستانتۆنەکان. میکانیزمی بەندکردنی هەمیشەییی کوارک. کردنەوە(فراوانبوونی) 1/N. فراوانبوونی لێکدانی ئۆپەرێتەرەکان. هاوکێشەی Bethe-Salpeter. بنیاتنانی مۆدێلی ستاندارد. سەرپێچیی جۆری P و CP. تیۆرمی CPTI. سپین و پەیوەندیی ئاماری. بەرزە هاوجێیەتی.

کۆرسێک لەسەر QFT لە لایەن پڕۆفیسۆر Pierre van Baal

بنچینەی چەمکییانە(مەفهومی)ی QFT لە لایەن پڕۆفیسۆر G. ‘t Hooft

چاپتەرێک لە پەرتوکی فەلسەفەی زانست

تاک جەمسەرە موگناتیسییەکان و ئینستانتۆنەکان لە لایەن Gerard ’t Hooft


بەرزە هاوجێیەتی و بەرزەکێشکردن :: Supersymmetry & Supergravity


ئەسترۆپارتیکڵ فیزیک :: Astro Particle Physics


تیۆری سوپەرسترینگ (بەرزەژێ) :: Super String Theory

پێشەکییەک+ڕاهێنان لەسەر تیۆری سترینگ(ژێ) لە لایەن Gerard ’t Hooft

پێشەکییەک لەسەر تیۆری سوپەرسترینگ (بەرزە ژێ) لە لایەن E. Kiritsis

وێبسایتێکی گشتی دەربارەی تیۆری سترینگ


چەندین نوسین و سەرچاوەی تر

ئەوەی تا ئێستا باسکرا ئەو سەرچاوانە بوون کە بە خۆڕایی دەستدەکەون، لێرە بە دواوە ئەمانە ناونیشانی چەندین کتێبی مەنهەجی باشن دەربارەی بابەتە جیاجیاکانی فیزیای تیۆری:

کلیک لێرە بکە بۆ بینینی لیستی کتێبەکان


سەرچاوە:
https://www.staff.science.uu.nl/~gadda001/goodtheorist/index.html
About thes



حەوت کورتە وانەی فیزیک: وانەی سێیەم

نوسینی:كارلۆ رۆڤیللی
وەرگێرانی بەدەسکاریەوە:شێرکۆ رەشید قادر
وانەی سێیەم: تەلاری گەردون

لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا، کاتێک ئاینشتاین وەسفی میکانیزمی کارکردنی فەزا و زەمەنی گەردونی کرد، نیەڵز بۆر و شاگردە لاوەکانی گیرۆدەی هاوکێشە سەیرەکانی سروشتی کوانتەمی مادە بوبون. لە نیوەی دوەمی سەدەی بیستەمدا، بە پشت بەستن بە بناغەی ئەم فیزیکە نوێیانە، فیزیکناسان دو تیوری نوێیان بە فراوانی لە کایەی جیاجیای سروشتدا واریکرد:  لە بونیاتی گەورەی سروشتەوە هەتا بونیاتی بچکۆلەی تەنۆلکە بنەڕەتییەکان. لەم وانەیەدا باسی یەکەم و لە وانەی داهاتوشدا باسی دوەم دەکەم.

ئەم وانەیە بە زۆری لە دایەگرامی سادە پێکهاتوە. هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە بەر لە تاقیکردنەوە، پێوانەکاری، ماتماتیک و هەمو کورتکردنەوە تۆکمەکان، زانست لە سەرو هەمو شتێکەوە بریتیە لە وێناگەری واتە روئیا. زانست لەگەڵ روئیادا دەست پێدەکات. فکری زانستی بە قودرەتی بینینێک جۆشکراوە کە جیاوازە لەوەی لەوەبەر سەیری شتەکانی پێ کرابێت. لێرەدا دەمەوێت پوختەیەکی کورتی هێڵە گشتییەکانی گەشتی هەردو روئیاکەتان پێشکەش بکەم.

seven-physics-lesson-lesson-3-1ئەمە ئەوە نیشان دەدات کە چۆن هەزار ساڵە گەردون بە چەمک کراوە: عەرد دەکەوێتە ژێرەوە، ئاسمانیش لە سەرەوە. بیست و شەش سەدە لەمەوبەر، گەورەترین شۆڕشی زانستی لەسەر دەستی ئەناکسیماندەر بەرپابو، ئەویش کاتێک ویستی ئەو پرسە حل بکات کە چۆن دەشێت خۆر، مانگ و ئەستێرەکان بە دەوری ئێمەی عەردا دەسوڕێنەوە. ئەناکسیماندەر ئەو وێنەیەی سەرەوەی گەردونی لابرد و ئەمەی خوارەی لەبری دانا.

seven-physics-lesson-lesson-3-2

بەمجۆرە ئاسمان، نەک هەر لە سەرەوە، بەڵکو لە هەمو لایەکەوە دەوری عەردی داوە، عەردیش وەک بەردێکی گەورە بە فەزادا هەڵواسراوە، بە بێ ئەوەی بکەوێتە خوارەوە. دوای ئەمە(لەوانەیە پارمەندیس یان فیساگۆرس بوبێت.) بۆیان دەرکەوت کە شێوەی گۆیی ماقوڵترین فۆرمە بۆ عەرد بۆ ئەوەی بەو جۆرە لە ئاسماندا بمێنێتەوە و بە هەمو ئاراستەکانیشدا یەکسانە، ئنجا ئەرستۆ هات و مشتومڕێکی زانستییانەی تۆکمە و قانعانەی داڕشت بۆ پشتراستکردنەوەی سیمای گۆیی هەر دوک عەرد و ئاسمانی دەوری عەرد کە بوەتە روتەختێک بۆ ئەوەی تەنە ئاسمانییەکان لەسەر خولگەکانیان بە دەوری عەردا بسوڕێنەوە. سەرەئەنجامی وێنەکەی گەردون بەمجۆرەی لێهات:

seven-physics-lesson-lesson-3-3

ئنجا ئەم گەردونە، هەروەک ئەرستۆ لە کتێبەکەیدا، لەمەڕ تەنەکانی ئاسمان، وەسفی دەکات، بو بەو گەردونەی کە بە درێژایی سەدەکان و هەتا چەرخەکانی ناوەراست وەک خەسڵەتی شارستانیەتی ناوچەکانی دەریای ناوەڕاست مایەوە. ئەمە هەر سیمای ئەو دونیایەیە کە دانتێ و شکسپێر لە قوتابخانەکان خوێندویانە.

کۆپەرنیکۆس هەنگاوی ئایندەی هەڵگرت و ئەو قۆناغەی بنیاتنا کە بە شۆڕشی گەورەی زانستی ناسراوە. لای کۆپەرنیکۆس دونیا نوێکەی خۆی زۆر لەوەی ئەرستۆ جیاواز نەبو:

seven-physics-lesson-lesson-3-4

بەڵام لە هەقیقەتدا جیاوازی سەرەکی لە نێوانیاندا هەبو. کۆپەرنیکۆس ئایدیاکەی لە یۆنانی کۆنەوە وەرگرت و پیشانیدا کە زەوی چەقی گەردون نییە و هەمو هەسارەکان بە دەوریدا سەما بکەن، بەڵکو لە بری عەرد خۆر چەقی گەردونە. بەمجۆرە هەسارەکەی خۆمان واتە عەرد، بو بە یەکێک لە هەمو هەسارەکانی تر و بە خێراییەکی بەرز بە دەوری تەوەری خۆیدا دەخولێتەوە و لەهەمان کاتیشدا بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە.

دیسان گەشەکردنی ماریفەتمان هەر بەردەوام بو. لەگەڵ پێشکەوتنی ئامرازەکاندا، هەر زو بۆمان دەرکەوت کە سیستەمی خۆری بۆ خۆی تەنها یەکێکە لە ژمارەیەکی بێشوماری سیستەمی تر و خۆریش جگە لە ئەستێرەیەک، وەک چەندەها ئەستێرەی تر هیچی تر نییە. نەک هەر ئەوە، بەڵکو نوقتەیەکی زۆر بچکۆلەیە لە نێو هەورێکی زۆر گەورە کە بلیونەها ئەستێرە لەخۆدەگرێت، کە ئەویش بە گالاکسی ناودەبرێت.

seven-physics-lesson-lesson-3-5

لە ساڵانی 1930 یەکاندا، دوای ئەوەی فەلەکناسانی تایبەت بە گازییەکان( ئەو هەورە سپییانەی دەکەونە نێو ئەستێرەکانەوە)، پێوانێکی وردیان کرد، بۆیان دەرکەوت کە گالاکسی خۆشی بریتیە لە نوقتەیەک تۆز لە نێو هەورێکی گەورەی گەلە گالاکسیدا، ئەم گەلە گالاسییانە ئەوەندە دورن تەنانەت بە بەهێزترین تەلەسکۆپیش ناتوانین ئەوسەریان ببینین. بەمجۆرە دونیا بوە مەملەکەتێکی بێ سنوری بێ کەنار.

ئەم وێنەیەی خوارەوە تابلۆ و نیگار نییە، بەڵکو وێنەیەکی فۆتۆگرافییە کە تەلەسکۆپی گەورەی فەزایی هەبڵل گرتویەتی، سیمایەکی قوڵاییەکانی ئاسمانمان نیشان دەدات کە هەرگیز لەوەبەر دیمەنی وەهامان نەبینیوە، تەنانەت ئەگەر گەورەترین تەلەسکۆپیشمان بەکاربهێنایە. خۆ ئەگەر تەنها بە چاو سەیری بکەین جگە لە پەڵەیەکی زۆر تاریکی ئاسمان هیچی تر بەدی ناکەین. بەڵام لە چاوی تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵڵەوە ئەم تۆزوخۆڵە لە دورییەکی زۆرەوە وەک نوقتەگەلێک بەدەردەکەوێت. ئەگەر هەر خاڵێکی رەش لە وێنەکەدا بگریت بریتییە لە گالاکسییەک کە سەدان بلیۆن خۆری لەوەی لەمەڕ خۆمان لەخۆدەگرێت. دوای سەرنج و وردبونەوە، لە چەند ساڵی رابردودا دەرکەوتوە کە زۆربەی ئەم خۆرانە هەسارەی خۆیان هەیە و بە دەوریاندا دەسوڕێنەوە. بەمجۆرە لە گەردوندا، هەزاران بلیۆن بلیۆن بلیۆن هەسارەی تری وەکو عەرد بونیان هەیە. خۆ ئەگەر بە هەر ئاراستەیەکدا سەیربکەین، ئەوا بەمجۆرە دەردەکەوێت:

seven-physics-lesson-lesson-3-6

بەڵام، لە هەمبەر ئەم رێکوپێکە ناکۆتاییە، بەوجۆرە نییە کە دێتە بەرچاو. هەروەک لەوەبەر لە دەرسی یەکەمدا باسم کرد ، فەزا تەخت نییە بەڵکو چەماوەییە. پێویستە وێنای پێکهاتەی ئەم گەردونە بکەین، بە شلپەی گالاکسییەکانیەوە، کە ئەو شەپۆلانە، بە هەمان شێوەی شەپۆلەکانی دەریا، دەیان جوڵێنێت، هەندێک جار وەها دەخرۆشێت کە چاڵێک دروستدەکەن، کە بە چاڵە رەشەکان ناسراون. بەمجۆرە با بگەڕێینەوە بۆ ئەو وێنەیەی کە لەوەبەر کێشابومان، بۆ ئەوەی ئەو کەندڕە گەورانەی گەردون نمایش بکەین کە لە لایەن ئەم شەپۆلانەوە دروستکراون:

seven-physics-lesson-lesson-3-7

دواجار، ئێستا دەزانین کە ئەم گەردونە زەبەلاحە، گەورە و لاستیکییە بە گالاکسییەکان رازاوەتەوە و پازدە بلیون ساڵیشە لە پرۆسەی دروستبوندایە و لە بناواندا لە هەورێکی رەشی بچکۆلەی ئیجگار گەرم و چڕەوە لەدایکبوە. بۆ پیشاندانی ئەم تەرزە، چیتر پیویستمان بە وێنە کێشانی ئەم گەردونە نییە، بەڵکو پێویستە سەرتاپای وێنە بکێشین و بنوسینەوە. لە راستیدا گەردون ئەم شێوەی ئەم وێنەیەی هەبوە:

seven-physics-lesson-lesson-3-8

هەروەک لە وێنەکەدا دەبینین گەردون وەک تۆپێکی بچۆلە دەستی پێکرد و دوایی بە جۆرێک تەقییەوە کە ئەو فۆرمە گەردونییەی ئێستا لەخۆدەگرێت. ئەمە سیمای هەنوکەیی گەردونە، بەو مەودا هەرە گەورەییەی کە دەیزانین.

ئایا هیچی تر هەیە؟ ئایا لەوەبەر هیچی تر هەبو؟ لەوانەیە، بەڵێ، لە وانەکانی تردا قسەی لەسەر دەکەم. ئایا گەردونی تر کە هاوشێوەی یەکتر بن بونیان هەیە؟ یان جیاوازتر؟ ئێمە نازانین.




بوارەکان بنچینەیین

وەرگێڕانی: هیوا ئەبوبەکر

لە پێکدادەری تەنۆلکەکاندا،ئەلیکترۆنێک و پۆزترۆنێک بەریەکدەکەون لە وزەیەکی زۆربەرزدا. لەمەشەوە تەنۆلکەکان یەکتر لەناودەبەن و دواتریش دوو تەنۆلکەی نوێ مون ودژە مون لە ئەنجامی بەریەککەوتنەکەوە دەردەکەون. لێرەدا دوو خاڵی بەرچاو هەیە لەم ڕوداوەدا، کە ملیۆنەها جار ڕویداوە لە پێکدادەری بەهێڵی ئەلیکترۆن و پۆزترۆن کە کاریکردوە بە درێژایی ساڵانی نەوەدەکان لە سێرن. یەکەم ، مون 200 جار قورسترە لە ئەلیکترۆن، لەمەشەوە بە شێوەیەکی دراماتیکی دەبینین کە بارستایی پارێزراونیە (واتە جوڵە وزە ئەلیکترۆنکە گۆڕدراوە بۆ بارستای مون، دوبارە) )، کەواتە بارستایی بڕێکی بنچینەیی نیە.

دووەم خاڵی گرنگ ئەوەیە کە تەنۆلکەکانی وەک ئەلیکترۆن و مون دەتوانن پەیداببن و لەناوبچن لەمەشەوە کەواتە ئەمانە بنچینەی نین. لەڕاستیدا وادەردەکەوێت کە هەموو تەنۆلکەکان ئەم سیفەتانەیان هەبێت . کەواتە چی بنچینەییە؟ لەوەڵامی ئەم پرسیارەدا، فیزیازانەکان پێناسەی هەندێک شت دەکەن کە پێیان دەڵێن بوار. بوار هەموو فەزای پڕکردووە و بوار دەتوانێت بلەرێتەوە بە ڕێگەیەک کە هاوشێوەی لەرینەوەی شەپۆلی سەر دەریاچەیەکە. ئەو شوێنەی کە بوار تێیدا دەلەرێتەوە ئەو شوێنەیە کە وزەی تێدایە، و ئەو بڕە وزە بچوکە ئەوەیە کە ئێمە ناوی دەبەین بە تەنلۆکە.

وەکو وێناکردنێک بۆ بوار، دەریاچەیەک بهێنە پێش چاوت. لەکاتێکدا بەردە چەوێک دەکەوێتە ناو دەریاچەکەوە، شەپۆل لە شوێنی کەوتنی بەردەکەوە بەهەموو لایەکدا دەڕوات. ئەو شەپۆلە وزەی تێدایە. دەتوانین وەسفی ئەو گورزە سنوردارەی وزەی شەپۆلەکە بکەین وەکو تەنۆلکە. دەتوانین چەند بەردێک لەهەمان کاتدا هەڵبدەینە ناو دەریاچەکەوە و چەند شەپۆلێک (تەنۆلکەیەک) دروست بکەین. ئەوەی کە لێرەدا بنچینەییە تەنۆلکەکە (شەپۆلەکە) نیە بەڵکو خودی دەریاچەکەیە (بوارەکە).

untitled

زیاد لەمانەش، شەپۆلکان (تەنۆلکەکان) سیفەتی جیاوازیان دەبێت ئەگەر دەریاچەکە لە ئاو یان شەربەتێکی خەست پێکهاتبێت. بوارە جیاوازەکان ڕێگە بەدروست بونی جۆرە جیاوازەکانی تەنۆلکەکان دەدەن.

بۆ باسکردنی تەنۆلکەیەکی ناسراوی وەکو ئەلیکترۆن لە بیردۆزی بواری کوانتەمیدا، فیزیازانەکان ڕێگەی گونجاو بەکاردەهێنن بۆ وروژاندنی بواری ئەلیکترۆن. فیزیازانەکان دەڵێن کە ئەلیکترۆن بریتیە لە دۆخێکی تەنۆلکەیی بواری ئەلیکترۆن ( دۆخێک کە بەباشی دیاریکراوە پێش ئەوەی ئەلیکترۆنکە دروست بوبیت). وەسفکردنی بواری کوانتەمی تەنۆلکەکان یەک بۆ دەرکەوتنی زۆر گرنگی هەیە: هەموو ئەلیکترۆنەکان بە تەواوی هەمان سیفەتی خۆییان هەیە (بارگە و بادران و بارستایی بۆ هەر ئەلیکترۆنێک بەتەواوی هاوتایە لەگەڵ ئەلیکترۆنەکانی تردا). زیاد لەمەش ئەو چونیەکیە خۆییەی لە فەزادا هەیە ، پێویستی بە وەیە کە بۆ هەر تەنۆلکەیەک دژە تەنۆلکەیەک هەبێت بە بارگە و بادرانی پێچەوانەوە. بەڵام هەندێک لە تەنۆلکە هاوبارگەکانی وەکو فۆتۆن هەڵسوکەوت دەکەن وەکو دژە تەنۆلکەکەی. کەواتە بە پێی بیردۆزی بواری کوانتەمی دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە نە بارستای تەنەکان و نە وزەی تەنەکانیش هیچیان بنچینی نین لە گەردوندا بەڵکو ئەوەی بنچینییە ئەو بوارەیە کە بوەتە هۆی پەیدابونی بارستای و وزەی تەنەکان لە ئەنجامی لەرینەوەکەیەوە.

وەرگیراوە لە: physics of 21th century




حەوت کورتە وانەی فیزیک: وانەی یەکەم

نوسینی:كارلۆ رۆڤیللی
وەرگێرانی بەدەسکاریەوە:شێرکۆ رەشید قادر
جوانترین تیۆری

ئاینشتاین، لە تافی لاویدا، ساڵێکی تەمەنی خۆی بە تەمەڵی و بێ هیچ ئامانجێک گوزەراند. بەڵام زەحمەتە ئنسان بتوانێت بگاتە مەبەستێک ئەگەر بڕێک لە ژیان و کاتی
خۆی بە فیڕۆ نەدات، بە داخەوە زۆر لە دایکان و باوکانی هەرزەکاران ئەم راستییە فەرامۆش دەکەن. ئاینشتاین ئەو کاتە لە پاڤیا بو. لە ئەڵمانیا دەستبەرداری خوێندنەکەی بو چونکە بەرگەی نەگرت و وەدوی ماڵەوەیان کەوت. ئەمە سەرەتای سەدەی بیستەم بو، لە ئیتالیاش سەرەتای دەسپێکی شۆڕشی پیشەسازی بو. بابی، کە ئەندازیاربو، لە دەشتاییەکانی پادوادا، بنکەی کارەبایی دادەمەزراند. هەر لێرە بو کە ئاینشتاین کەوتە خوێندنەوەی کانت و جار جارەش، بۆ خۆشی و بێ ئەوەی ناونوس کرابێت یان بیر لەوە بکاتەوە کە بچێتە تاقیکردنەوەوە، دەچوە زانکۆی پاڤیا. ئا بەمجۆرە زانایانی گەورە دروست دەبن.
دوای ئەمە، چووە زانکۆی زوریخ و لە خوێندنی فیزیکدا قوڵبوەوە. دوای چەند ساڵێکی کەم، لە 1905 دا، سێ پەیپەری(نامەی زانستی) نارد بۆ نایابترین و بەشۆرەترین ژورناڵی زانستی ئەو سەردەمە کە ناوی ئەناڵێن دێر فیزیک بو. هەر یەک لەم پەیپەرانە بۆ خۆی شایانی خەڵاتی نۆبڵ بون. یەکەمیان ئەوە دەخاتەڕو کە ئەتۆم لە راستیدا بونی هەیە. دوەمیشیان بناغەی داڕشت بۆ میکانیکی کوانتەم. سێیەمیش، یەکەم تیوری خۆی، کە تیوری نسبی ( کە ئێستا بە نسبیەتی تایبەتی ناسراوە.)بو پێشکەشکرد، ئەو تیورییەی ئەوەمان بۆ رۆشندەکاتەوە کە چۆن زەمەن بۆ هەمو کەسێک وەک یەک گوزەر ناکات: تەنانەت دو مرۆڤی دوانەی وەک یەکیش لە تەمەندا جودان ئەگەر یەکێکێان بە خێراییەک سەفەربکات.
ئاینشتاین لە شەو و رۆژێکدا بوە زانایەکی سەر زوبانان و لە چەندەها زانکۆی جیاجیاوە پۆستی کار و پرۆفیسۆریان پێشکەشکرد. بەڵام شتێک ناڕەحەتی کرد: سەرباری ئەوەی یەکسەر ناوبانگی پەیداکرد، تیوری نسبی لەگەڵ تیوری هێزی کێشکردنی نیوتندا کۆک نەبو، بە تایبەتی لەمەڕ کەوتنەخوارەی شتەکان. ئەمەی کاتێک بۆ دەرکەوت کە سەرقاڵی نوسینی گوتارێک بو لەمەڕ کورتەی تیورییەکەی و ئنجا کەوتە خوردبونەوە لەوەی ئەگەر یاسای ” کێشکردنی گشتی”، بەو جۆرەی لە لایەن بابی فیزیک، ئیسحاق نیوتن، خۆیەوە فۆرمولە کراوە، پێویستی بە پێداچونەوە هەیە بەو مەبەستەی لەگەڵ چەمکی نوێی نسبیەتدا بەراورد بکرێت. ئاینشتاین خۆی لە پرسەکەدا غەرقکرد. دە ساڵی رەبەقی خایاند کە یەکلایی بکاتەوە، دە ساڵی خوێندنی چڕوپڕ، هەڵە، هەوڵدان، سەر لێ تێکچون، گوتاری هەڵە، ئایدیای نایاب و ئایدیای بە هەڵە تێگەیشتن.
دوا جار، لە ساڵی 1915 دا، پەیپەرێکی زانستی بە چاپ گەیاند کە تەواوی حلەکەی خستەڕوو: تیورییەکی نوێی کێشکردن کە بە نێوی تیوری گشتی نسبی بڵاوی کردەوە، کە شاکاری هەرە گەورەی ئاینشتاین بو، بە گوتەی لێڤ لانداو، فیزیکناسی گەورەی روسی ”جوانترین تیورییە”.
لە راستیدا گەلێک شاکاری رەها هەن کە بە خرۆشەوە هەستمان دەجوڵێنن: وەکو ريکیومی Requiem موزارت، ئۆدێسەی هۆمیرۆس و کینگ لیری شەکسپیر. بۆ ئەوەی بلیمەتی ئەمانە بزانین، ئەوا پێویست دەکات کە مرۆڤ لەبەر دەستیاندا شاگردبێت، بەڵام پاداشەکەی جوانییەکی بێگەرد و پوختە، نەک هەر ئەمە بەڵکو بیناییمان لەبەردەم وێنایەکی نوێێ ئەم دونیایەدا دەکاتەوە. زێرەکەی ئاینشتاین، کە بریتییە لە تیوری گشتی نسبی، نمونەی شاکارێکی ئەم پلەیەیە.
لە بیرمە کاتێک بۆ یەکەم جار کەوتمە ئەوەی شتیك لە تیوری نسبی بزانم، ئای چەندە خرۆشابوم. هاوین بو لە کەنارەکانی دەریای کۆندۆفۆری، لە کالابریا بوم، دوا ساڵی خوێندنی زانکۆم بو. کاتێک ئنسان لە مەکتەب دورە، لە پشوی هاویندا بە باشترین شێوە دەکەوێتە خوێندن، ئەو کاتە کتێبک یاریدەدەرم بو کە مشک گازی لە سوچەکانی گرتبو، چونکە شەوانە بەکارم دەهێنا بۆ گرتنی کونەکانی ئەم مەخلوقە نەگبەتانەی لەو خانوە وێرانەدا بون کە دەتگوت بۆ هیپی دروستکراوە و لە بەرزاییەکی ئەمبریادا بو، ئێمەش چوبوینە ناوی بۆ ئەوەی لە بێزاری دەرسەکانی زانکۆی بۆلۆننا رابکەین و رزگارمان بێت. ساتە نا ساتێک چاوم لەسەر کتێبەکە بەرزدەکردەوە و سەیری بریسکەی دەریام دەکرد، لە راستیدا لای من دەتگوت چەماوەیی فەزا و زەمەن بەو جۆرە دەبینم کە ئاینشتاین تەسەوری دەکرد. هەروەک سیحر: دەتگوت هاوڕێیەک هەقیقەتێکی سەیری پەنهان بە گوێمدا دەچرپێنێت، لە ناکاو چارشێو لەسەر سیمای واقیع لادەچێت و نیزامێکی سادەتر و قوڵتر خۆی نمایش دەکات. لەو رۆژەوە کە بۆمان دەرکەوتوە عەرد خڕە و وەک دێوانە دەخولێتەوە، لەوە گەیشتوین کە واقیع بەو جۆرە نییە کە دێتە بەرچاومان: هەمو جارێک کە شتێکی تازە بەدی دەکەین، دەبێتە ئەزمونێکی عاتیفی قووڵ. پەچەیەکی تریش دادەماڵێت.


بەڵام لە نێو هەمو ئەو بازدانە پێشکەوتوانەدا کە تێگەیشتنی مرۆڤ لە رەوتی مێژودا سەرکەوتنیان دەستەبەر کردوە، لەوانەیە هیچیان شان لە شانی تیورییەکەی ئاینشتاین نەدەن. بۆچی؟
یەکەم، چونکە کە مرۆڤ تێگەیشت کە چۆن(تیورییەکە) کاردەکات، ئەوا تیورییەکە سادەییەکی لە ئاسابەدەر لەخۆدەگرێت. با فکرەکە بە کورتی باس بکەم.
نیوتن هەوڵیدا هۆکاری کەوتنەخوارەوەی تەنەکان و سوڕانەوەی هەسارەکان تەفسیربکات. نیوتن تەسەوری هەبونی ‘هێزێک’ی کرد کە هەمو تەنەکان یەکتر کێش دەکەن، ئەم هێزەی ناونا ‘هێزی کێشکردن’. بێ ئەوەی هیچ شتێک لە نێوان تەنەکاندا حزوری هەبێت، چۆن ئاوا ئەم تەنانە لەو دورییەوە یەکتر کێش دەکەن؟ ئەمە شتێکی نەزانراو بو، پاشان، نیوتن، بابی گەورەی فیزیکی هاوچەرخ، وریابو کە هیچ فەرزیەیەک لەم بارەیەوە پێشکەش نەکات. نیوتن ئەوەشی وێناکرد کە تەنەکان بە بارتەقای ئاسماندا دەجوڵێن و فەزاش سندوقێکی گەورەی بەتاڵە و گەردونیشی لەخۆگرتوە، ئەم فەزایە بونیاتێکی زەبەلاحە و هەمو مادەکانیش هەر دەجوڵێن هەتا هێزێک ناچاریان دەکات ڕەوتەکەیان بگۆڕن بۆ فۆرمێکی چەماوەیی. ئەم فەزایە لە چی دروستبوە؟ ئەم سندوقە چۆن خوڵقاوە؟ نیوتن توانستی ئەم وەڵامەی نەبو. بەڵام دوای چەند ساڵێک بەر لە لەدایکبونی ئاینشتاین دو فیزیکناسی گەورەی بەریتانی، مایکل فارادای و جەیمس ماکسوێل، پێکهاتەیەکی سەرەکییان بۆ دونیاکەی نیوتن زیادکرد، ئەویش کایەی ئەلکترۆماگنێتیک بو. ئەم کایەیە قەوارەیەکی راستەقینەیە و بە هەمو شوێنێکدا بڵاوبوەتەوە، شەپۆلە رادیۆییەکان هەڵدەگرێت، فەزای تەنیوە، هەر وەک روی دەریاچە هەڵبەز و دابەز دەکات و هێزی ‘کارەبایی’ دەگوازێتەوە. هەر لە تافی لاوییەوە، ئاینتشاین سەرسام بوە بەم کایە ئەلکترۆموگناتیسییەی کە لەو وێستگە کارەباییەی بابی خۆی دروستی کردبو، رۆتەرەکان دەسوڕێنێتەوە. هەر زوش تێگەیشت کە هێزی کێشکردن، هەر وەک کارەبا، پێویستە وەک کایەیەک سەیربکرێت: ‘کایەی کێشکردن’ ‘gravitational field’ کە مورادیفی ‘کایەی کارەبایی’ە و پێویستە بونی هەبێت. ئاینشتاین مەبەستی بو لە چۆنیەتی کارکردنی ئەم ‘کایەی کێشکردن’ە تێبگات و چۆنیش دەکرێت بە هاوکێشە وەسف بکرێت.
ئا لەم ساتەدا بو کە ئاینشتاین بیرۆکەیەکی بۆ هات، بیرۆکەیەک کە تەنها هیمایە بۆ بلیمەتییەکی پوخت: کایەی کێشکردن بە پانتایی فەزادا بڵاونەبوەتەوە، بەڵکو فەزا خۆیەتی. ئەمە فکرەی تیوری نسبی گشتییە. ‘فەزاکەی’ نیوتن، کە شتەکان تێیدا دەجوڵێن، و هەر هەمان ‘کایەی کێشکردن’ە.
ئەمە ساتەوەختی رۆشنگەرییە، ساتەوەختی بە سادەکردنی دونیایە: فەزا، چیتر شتێک نییە لە مادە جودا بێت، بەڵکو یەکێکە لە پێکهاتە مادییەکانی دونیا. یەکەیەکە کە لە جوڵەدا فۆرمێکی شەپۆلئامێزی هەیە، لارولەنجە دەکات، سیمایەکی چەماوەیی لەخۆدەگرێت و خولدەدات. ئێمە لە سەرخانێکی سەختی نەبینراودا نین: ئێمە لە لە لولپێچێکی زەبەلاحی گونجاودا نقوم بوین. خۆر فەزا بە دەوری خۆیدا دەچەمەێنێتەوە و عەردیش نەک بە هۆی هێزێکی ئەفسوناوییەوە بە دەوریدا ناسوڕێتەوە، بەڵکو راستەوخۆ لە فەزادا فڕکەی دێت، لاردەبێتەوە و هەروەک هەڵماتێک بە ناو رەحەتییەکدا خل دەبێتەوە. خۆ لە چەقی رەحەتییەکەدا هیچ هێزێکی سیحراوی دروست نابێت، بەڵکو سروشتی لاری یان چەماوەیی دیواری رەحەتییەکەیە دەبێت بە هۆی ئەوەی کە هەڵماتەکە تل بێتەوە. هەسارەکان بە دەوری خۆردا دەسوڕێنەوە، تەنەکان دەکەونە خوارەوە چونکە فەزا سیمایەکی چەماوەیی هەیە.
چۆن بتوانین وەسفی ئەم سیما چەماوەییەی فەزا بکەین؟ گەورەترین ماتماتیکناسی سەدەی نۆزدە ، کارل فرێدرێک گاوس، کە بە ‘ئەمیری ماتماتیکناسان’ ناسراوە، فۆرمولایەکی ماتماتیکی دارشت کە وەسفی روتەختی بەرز و نزمی دو رەهەندی کرد، نمونەی ئەمەش بریتییە لە روی گردەکان. پاشان داوای لە قوتابییەکی زۆر بەهرەمەندی خۆی کرد کە ئەم چەمکە بخاتە فۆرمێکی گشتییەوە بە جۆرێک کە فەزا بە شێوەیەکی سێ رەهەندی یان زیاتر لەخۆبگرێت. قوتابیەکە، کە بێرنارد رەیمان بو، نامەیەکی دکتۆرای زۆر نایابی بەرهەمهێنا. سەرەتا تەواو بێ بایەخ و بێ سود هاتە بەرچاو. دەرەنجامی نامەکەی رەیمان ئەوە بو کە خاسیەتی فەزای چەماوە بریتییە لە بابەتێکی ماتماتیکی تایبەت کە ئەمڕۆ بە چەماوەی رەیمان ناسراوە و بە حەرفی R ئیشارەی بۆ دەکرێت. دوایی ئاینشتاین هاوکێشەیەکی نوسی کە دەڵێت R یەکسانە بە وزەی مادە و بەس. هاوکێشەکە نیو دێڕە و هیچی تر. وێنایەک، کە فەزا دەچەمێتەوە، بوە هاوکێشیەک.
بەلام لە کرۆکی ئەم هاوکێشەیەدا، گەردونێک گەورەبوە. ئا لێرەدا دەوڵەمەندی سیحرییانەی تیورییەکە دەروازەیەکمان بۆ ئاواڵە دەکات کە کۆمەڵە وێنەیەکی راستی و خەیاڵی ئەفسوناوی یەک لە دوی یەک، کە چەند پێشبینییەک دەکەن کە دەڵێی لارولەنجەی کابرایەکی شێتە، بەڵام هەمو ئەمانە دەرکەوت کە راستن.
سەرەتا هاوکێشەکە وەسفی فەزامان بۆ دەکات کە چۆن بە دەوری ئەستێرەیەکدا دەچەمێتەوە. بە هۆی ئەم چەمانەوەوە، نەک هەسارەکان بە دەوری ئەستێرەکەدا دەسوڕێنەوە، بەڵکو روناکێس چیتر بە هێڵێکی راست ناجوڵێت، بەڵکو لادان لە رەوتەکەیدا ڕودەدات. ئاینشتاین پێشبینی ئەوەی کرد کە خۆر دەبێت بە هۆی لادانی رۆناکی. لە ساڵی 1919 دا. ئەم لادانە پێوانەیەکی بۆ ئەنجامدرا و پێشبینییەکەی ئاینشتاینی پاسادان کرد و سەلماندی کە راستە. بەڵام هەر فەزا بە تەنها نەبو کە دەچەمێتەوە، بەڵکو زەمەنیش دەچەمێتەوە. ئاینشتاین پێشبینیکرد کە زەمەن لە تەبەقەکانی سەرەوەی فەزادا خێراتر دەجوڵێت وەک لە سنورەکانی نزیک عەرد. ئەمەش دیسان پێوانەکرا و پرسەکە راست دەرچو، خۆ ئەگەر ئنسانێک لەسەر روی دەریا بژی و لەگەڵ برا دوانەکەی یان خوشکە دوانەکەی خۆی کە لەسەر چیایەک دەژی، بە یەکتر بگەن، ئەوا سەیردەکات کە براکەی یان خوشکەکەی لە خۆی تۆزێک پیرترە. ئەمەش تەنها سەرەتایە.
کە ئەستێرەیەکی زەبەلاح دەسوتێت و هەمو پێکهاتەی توخمی هایدرۆجینەکەی تەواودەبێت. ئەوەی دەمێنێتەوە بە گەرما و وزەی سوتانی توخمەکەی بەردەوام نابێت و لە سایەی کێشی خۆیدا هەرەس دەهێنێت و هەتا دەگاتە خاڵێک کە ئیتر فەزا تا مەودایەکی وەها دەچەمێنێتەوە کە بە دەکەوێتە چاڵێکی راستییەوە. ئەمەش ئەو جاڵە بە شۆرەتانەن کە چاڵە ڕەشەکان ناسراون. کاتێک قوتابی زانکۆ بوم، ئەمانە ئەو حسابەیان بۆ دەکرا کە بەدەگمەن دەکرێت پێشبینی بکرێن کە رۆژێک دێت وەک تیورییەک دەبنە مایەی تێگەیشتن لە لایەن خەڵکەوە. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا سەرنجیان دەدەین و بە سەدان لە ئاسماندا دێنە بەرچاومان، بە وردیش لە لایەن فەلەکناسانەوە دەخوێندرێن.
بەڵام ئەمە هێشتا هەمو شتێک نییە. لەوانەیە سەرتاپای فەزا گەورە ببێت و بچێتەوە یەک. لەوەش زیاتر، هاوکێشەکەی ئاینشتاین ئەوە دەخاتەڕو کە فەزا ناتوانێت بە سەقامگیری بمێنێتەوە، پێویستە کە بکشێت یان گەورە ببێت. لە ساڵی 1930 دا، لە سایەی تێڕامان و وردونەوەوە، گەورەبون یان کشانی گەردون بە راستی بەدیکرا. هەر هەمان هاوکێشە دیسانەوە پێشبینیکرد کە کشانی گەردون لە بناواندا هۆکەی دەگەڕێتەوە بۆ تەقینەوەی گەردونێکی ئێجگار بچکۆلەی لە ئاسابەدەر گەرم: ئەو شتەی ئەمڕۆ بە بیگ بانگ ناوی دەبەین. دیسانەوە، یەکەم جار کەس باوەڕی بەم شتانە نەکرد، بەڵام هێدی هێدی سەلماندنەکان کەڵەکەبون، هەتا شەبەنگی باکگراوندی کۆسمۆیی ، کە بریتییە لە پاشماوەی ئەو تیشکەی راستەخۆ دوای ساتەوەختی رودانی بیگ بانگ پەخشبوە، لە ئاسماندا دۆزرایەوە و زانایان دوای ڕامان دیاردەکەیان تۆمارکرد. ئەو پێشبینییەی لە هاوکێشەکەی ئاینشتایندا هاتوە دەرکەوت راستە. ئنجا لەوەش زیاتر ، هێشتا تیورییەکە ململانێی ئەوە دەکات کە فەزا وەک روی دەریایەک دەجوڵێت. کاریگەری ‘شەپۆلەکانی کێشکردن’ لە ئاسماندا لەسەر ئەستێرە دوانەییەکان بینراوە و تەنانەت هێمایەکیشە بۆ پێشبینییەکانی تیورییەکە سەبارەت بە وردەکارییەکەی بە جۆرێک کە یەک بۆ سەد بلێونە.
بە کورتی، تیورییەکە وەسفی دونیایەکی فرە رەنگ و ناوازە دەکات کە گەردون دەتەقێتەوە، فەزا هەرەس دەهێنێت و دەبێت بە چاڵێک(یان کونێک) کە نە بنی هەیە و نە زەمەن و ئەمە لە نزیک هەسارەکان خاودەبێتەوە و دوری بێ سنوری فەزای نێوان ئەستێرەکان وەک روی دەریا شەپۆل دەدات و شاڵاو دەهێنێت….هەمو ئەمانە، هێدی هێدی لە کتێبەکەوە سەریان هەڵدا کە مشک گازی لە سوچەکانی گرتبو، ئەمانە حیکایەتگەلێک نین گەلحۆیەک لە کاتی خڵەفاندا بیان گێڕێتەوە، یاخود وڕێنەیەک نین لە سایەی گەرمای خۆری کالابریای سەر کەنارەکانی دەریای ناوەراست دروست ببن، ئەمانە راستین.
باشترە ئەگەر بڵێین هێمایەکن بۆ راستی، کەمتر لێڵن یان رۆژانە دوبارە ببنەوە و ئیزعاجمان بکەن. واقیعێک کە دەڵێی هەر لە هەمان ئەو شتەیە کە هەمان پێکهاتەی خەونەکانمانن، بەڵام هیچ نەبێت زۆر راسترن لەو خەونانەی دەیان بینین و بە تەمێک داپۆشراوە.
هەمو ئەمانە دەرەنجامی تێگەیشتنی بەرایین: واتە فەزا و کایەی کێشکردن هەمان شتن. هاوکێشەیەکی سادەش، کە لێرەدا ناچارم بیخەمە بەرچاوتان، هەرچەندە زۆر دڵنیام کە ناتوانن جارێ واڵای بکەن و لێی تێ بگەن. دور نییە هەر کەسێک ئەمە دەخوێنێتەوە دەتوانێت ڕەچاوی سادەیی جوانی ئەم هاوکێشەیە بکات:
Rab − ½ R gab = Tab
ئەمە تەواو.
بێگومان، خۆشت دەبێت ماتماتیکی رەیمان بخوێنیت و ئەزمی بکەیت بۆ ئەوەی تەواو ببیتە پسپۆر لە کۆمەڵێک تەکنیکدا کە دەسەڵاتت بەسەر ئەم هاوکێشەیەدا بشکێت و لێی حاڵی ببیت و بەکاری بهێبیت. بەڵام توانا و هیمەتێکی کەمترت پێویستە بۆ ئەوەی ڕەچاوی ئەو جوانییە بکەیت کە چوار مۆسیقار دادەنیشن و بیتهۆڤن دەژەنن. لە هەردو حاڵەتدا، خەڵاتەکە برتییە لە جوانییەکی لە ئاسابەدەر، چاوێکی نوێ کە سەیری دونیای پێ بکەین.




گراڤیتی(هێزی راکێشان)

زۆر بەمان زانیاریەکی  کەمیش بێت لەسەر گراڤیتی ئەازنین،بەلام زۆر جار  خۆمان سەر لە خۆمان تێک ئەیەین کە ئاخۆ پەیوەندی گراڤیتی(هێزی راکێشان) لەگەل بارستایی تەن چۆنە،ئایا چی کاریگەریەک هەیە لەسەر هێزی راکێشان بە هۆی بارستای تەنەوە.،زۆرجار لەوانەیە وەلامی ئەم پرسیارەتان وەر گرتبێت بەلام بێگومان وەلامەکان زۆربەیان ئالۆزن و زیاتر سەرلێ شێواوی دروست ئەکەن،بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی کە شارەزایی باشیان لە زانستی فیزیک نەبێت ..لەم ڤیدوۆ ئەنیمەیشنەدا بەشێوەیەکی سادە و سەرنج راکێش وەڵامی ئەو پرسیارانە دراوەتەوە

وەرگێران و ژێرنوس :ئاکام موحەمەد