زانستی فیزیا لە ئاستی دوورییە گەردوونییە جیاوازەکاندا.

نوسین و ئامادەکردنی:د. پێشواز عەبدولکەریم

ئایا بۆچی دەبێت بۆ دونیایی وردی گەردیلە و تەنۆلکە سەرەتاییەکان فیزیایەکی جودا لە فیزیای دونیای زەبەلاحی ئەستێرە و گەلە ئەستێرەکان بونی هەبێت؟ ئەگەر ئێمە بۆ ساتێك ئاوڕێك بدەینەوە لە مێژووی زانستی فیزیا، ئەوا دەبینین کەسەرەتا توانیومانە مامەڵە لەگەڵ ئەو دونیایەدا بکەین کە ڕاستەوخۆ بەبێ یارمەتی هیچ تەکنەلۆژیایەك لێکدانەوە بۆ دیاردەکان و سەرچاوەی جوڵە و خولگەی تەنەکانی ناوی بکەین. ئەم دونیایەش بە نزیکەی لەو تەنۆلکانەوە دەست پێدەکات کە دەتوانرێت بە چاوی ئاسایی ببینرێت، تا دەگاتە خۆر و هەسارەکانی نێو کۆمەڵەی خۆر، ئەم دونیایەش ناونراوە دونیای ماکرۆسكۆپیك. فیزیای کلاسیکی نیوتن نمونەیەکی بەرچاوی ئەم دونیا ماکرۆسکۆپیکەیە.

گەردوون لە پێوەرە گەورەکاندا

دواتر وردەوردە لەگەڵ گەشەکردنی تەکنەلۆژیادا مرۆڤ توانی ئاشنا ببێت بە دونیایەکی دیکە کە پێشتر نەدەتوانرا ڕاستەوخۆ مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. ئەم دونیایەش بریتی بوو لە دونیایی شتە وردەکان، یاخود مایکرۆسکۆپیکی ئەتۆم و تەنۆلکە بوندیادییەکان. لەم دونیایەشدا چەندین دیاردەی سەرنج ڕاکێش و سەرسوڕهێنەر بەدی کرا کە فیزیایی نیوتن دەستەواستان بوو لە ئاست لێکدانەوەیاندا. بۆ نمونە دیاردەی کارۆڕووناکی، تیشکدانەوەی تەنی ڕەش بە گەرمی، شەبەنگی گەردیلەکان و چەندینی تریش. زیاتر وردبونەوەش لەم دونیایە ئێمەی بە فیزیایەکی نوێ ئاشناکرد کە بە میکانیکی کوانتەم ناسراوە. فراوان کردنی فیزیایی کلاسیکی بەمەوە نەوەستا بەڵکو هاوکاتی میکانیکی کوانتەم لقێکی زۆر گرنگ و نوێی زانستی فیزیا سەری هەڵدا، کە ئەویش بریتی بوو لە تێوری ڕێژەیی ئاینشتاین.

گەردوون لە پێوەری مایکرۆسکۆپیکیدا (پێوەری شتە وردەکان)

ئاینشتاین ئەو ڕاستییەی بەدی کرد کە فیزیایی کلاسیکی نیوتن تەنها لە سنوری خێراییە کەمەکان و هێزی کێشکردنی لاوازدا ڕاستە. بۆ نمونە بە پێی فیزیایی کلاسیکی نیوتن زەمان و مەکان جودا لەیەکدی دوو بڕی پەتین و بەهیچ شێوەیەك پشت بە گۆشەنیگای تێڕوانین و دۆخی جوڵەی تێبینیکەرەکان نابەستن، وە هیچ سنورێك بۆ زیاد بوون لە خێرای تەنەکاندا نی یە. بەڵام دواتر لە گەڵ لەدایكبوونی تێورییەك بۆ لێکدانەوەی دیاردەکانی کارەبا و موگناتیس و بڵاوبونەوەی شەپۆلەکانی کارۆموگناتیسی، لەلایەن ماکسوێڵەوە، ئەوە ڕونببوەوە کە وا خێرای بڵاوبونەوەی شەپۆلی کارۆموگناتیسی یەکان کە ڕوناکیش لەخۆ دەگرێت، نەگۆڕە و بە هیچ شێوەیەك پشت بە دۆخ و خێرایی تێڕوانین نابەستێت. ئەم خاڵە جەوهەرییەبوو کە وا ئاینشتاین درکی پێکرد، وە توانی تێۆری ڕێژەی کلاسیکی نیوتن فراوان بکات و هەموو دیاردە میکانیکی و کارۆموگناتیسی یەکان لە خۆ بگرێت، کە تێیدا زەمان و مەکان دوو بڕی ڕێژەیین بەڵام خێرای ڕوناکی بڕێکی پەتیی یە. دواتر توانی تێوری ڕێژەی فراوانتربکات، لە دوتوێی تێۆری ڕێژەیی گشتیدا، بە شێوەیەك کە تاودان و هێزی کێشکردنیش لەخۆ بگرێت. لە ڕۆژگاری ئەم ڕۆدا تێۆری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تەنها تێۆرییە کە زاناکن پشتی پێدەبەستن لە لێکدانەوەی دیاردەکان و جوڵەی تەنەکان لە دونیایی زەبەلاحی ماکرۆسکۆپی گەردونیدا.

دواجار و بۆ جارێکی تر ئاشنای دونیایەکی زۆر گەورەتر بووین لە ئاستی جیهانی زەبەلاحی گەردوونیدا، ئەویش بریتی بوو لە تێبینی کردن و هەستکردن بە بوونی جیهانێکی زۆر گەورە و بەرفراوانتر لە ئەودی و کۆمەڵەی خۆرەوە. بۆ نمونە بۆ مان دەرکەوت کە وا ملێۆنەها گەلە ئەستێرە بوونی هەیە کە ئێمە و ئە وئاسمانەی پێیی ئاشنانین تەنها یەك گەلە ئەستێرەیە لە نێو ژمارەیەکی بێ پایاندا. دواتر لەم جیهانەشدا زانستی فیزیا جارێکی تریش توشی سەرسوڕمان هات. بۆ نمونە لە ئاستێکی گەورەی دورییەکانی دەرەوەی گەلە ئەستێرەکان ئەوە ڕونبووەوە کە وا خێرای خولانەوەی ئەستێرەکانی لێواری هەموو گەلە ئەستێرە بینراوەکان زۆر لەوە زیاتر بوو کە بتوانرێت بە بوونی مادەی بینراوی نێو گەلە ئەستێرەکان لێکدانەوەی بۆ بکرێت. بۆ لێکدانەوەی ئەم دیاردە گەردونیەش گریمانەی مادەی تاریك کردا. دواتر دەرکەوت کە وا کشانی گەردوون لە جیاتی ئەوەی وردە وردە خاو ببێتەوە کشانەکەی خێرا تر دەبێت، بۆ ئەم مەبەستەش گریمانەی بونی وزەی تاریکیان کرد. بەم شێوەیەش لە ئێستادا تەنها لە سەدا پێنجی گەردوونی بینراو لە مادە و وزەیەك پێكدێت کە وا ئێمە پێی ئاشناین، لە سەدا نەوەد و پێنج و بگرە زیاتریشی لە مادەی تاریك و وزەی تاریك پێك دێت.

پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە، جگە لە دونیایی مایکرۆسکۆپیك کە فیزیایی کوانتەم میکانیك تیایدا باڵا دەستە وە دونیایی ماکرۆسکۆپی گەردوونی کە تێوری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تیایدا باڵادەستە، ئایا یەکخستنی ئەم دوو دنیا جیاوازەی فیزیا لە دوتوێی تێۆریی یەکی نوێدا دەتوانێت لێکدانەوە بۆ مادە و وزەی تاریك بکات؟ یاخود نەخێر ئەم دونیا نوێیەی مادە و وزەی تاریك پێویستی بە لێکدانەوە و فیزیایەکی تەواو نوێ هەیە؟ بۆ نمونە بونی هێزی ژمارە پێنج بەدەر لە هێزی کێشکردن، هێزی کارۆموگناتیسی، هێزی لاوازی ناوکی و هیزی بەهیزی ناوکی. ئەوەی دوەمیان تۆزێك بێزارکەر دەبێت و لەوەش ناچێت ئاڕاستەیەکی ڕاست بێت!!!، چونکە ئەو کات لەباتی دوو فیزیای جیاواز سێ جۆر فیزیای بۆ سێ دونیایی جیاواز بوونی دەبێت.

لە کۆتایدا ئەوەی گرنگە بوترێت ئەوەیە، هەموومان ئەو ڕاستیە باش دەزانین کە وا هەموو دونیایی ماکرۆسکۆپیك لە ئەنجامی یەکگرتنی تەنۆلکە و گەردیلەکانی دونیایی مایکرۆسکۆپیكەوە دروستبووە، بۆیە لۆژیك ئەوەیە کە وا هەوڵ بدرێت کوانتەم میکانیك فراوانتر بکرێت بۆ ئەوەی بتوانرێت لەسەر ئاستی هەموو دورییەکانی گەردوون لێکدانەوەی پێبکرێت. یەکێك لەو هەوڵانەی لەئێستادا لە ئارادایە بریتیە لە بابەتی ئینترۆپیك گرافیتی، کە بریتی یە لە تێۆرییەکی نوێی هێزی کێشکردن. ئەم تێورییە نوێیە دەڵێت گرافیتی لە ئاستی مایکرۆسکۆپیکدا بوونی نییە، تەنها، بەچەشنی پلەی گەرمی کەچۆن لە ئەنجامی جوڵەی تەنۆلکەکانی هەر ناوەندێك بەرهەم دێت، ئەوا گرافیتیش لە ئەنجامی ڕیزبوونەوەی زانیاری دونیایی وردی مایکرۆسکۆپیك سەرچاوە دەگرێت. ئەم تێوریی یە نوێیە دەڵێت مادەی تاریکمان پێویست نییە بۆ لێکدانەوەی جوڵەی تەنەکانی نێو گەلەئەستێرەکان.

بۆ زیاتر تێگەشتن لەم بابەیە تەماشای ئەم ڤیدیۆیە بکەن:

https://www.youtube.com/watch?v=hByJBdQXjXU

سوپاس…




هیچی دی نەما لەودیو فیزیاوە؟

نووسەر : ڕیک لویس

وەرگێڕان بە دەستکارییەوە :ژیار فەزڵەدین

سەرچاوە : گۆڤاری “Philosophy Now”، ژمارەی ١١٧، بەفرانباری ٢٠١٧

میتافیزیک دێرینترین و چەقترین وەتەری فەلسەفەیە. کاتێک بۆ یەکەمینجار فەلسەفەی یۆنانی لە بەندەرەکانی میلیتۆس لە ئەنادۆڵەوە ٢٥٠٠ ساڵ پێش ئێستا کەوتە ڕێ، گەورەترین پرسیارەکانی کە لەلایەن کەسانێکی وەک تاڵیس و ئاناکسیماندەرەوە لەبارەیانەوە بیردەکرایەوە بریتی بوو لەوەی: ئایا حەقیقەتی پشتینی ئەم گەردوونە چییە؟ ئەوەی کە لەپشت ڕووکەشە دەرکەوتووەکەی ڕۆژانەی جیهانمانە؟ تاڵیس وای بۆدەچوو کە هەموو شتەکان لە قووڵایی خۆیاندا لە ئاو پێکهاتوون. وەک ئەوەی چۆن کاتێک هەرشتێک زۆر دەگوشیت ئاوی لێ دەچۆڕێت. ئاناکسیماندەر بەپێچەوانەوە بوو؛ ئەو دەیوت حەقیقەتی پشتەکی بریتییە لە توخمێکی نەبینراوە بە ناوی “ئاپێریۆن”ـەوە. وە بەم شێوە فەلسەفەی ڕۆژئاوا دەستی پێکرد، بە کۆمەڵێک قەبڵاندن کە نەدەتوانرا بە ڕاستەوخۆیی بپشکنرێت بەڵام کە دەتوانێت کەم تا زۆر بە سەرکەوتوویی ئەو دیاردانە لێکبداتەوە کە بە ڕاستەوخۆیی دەتوانین بیانبینین. دیمۆکریتۆس (٤٦٠-٣٧٠ پ.ز) وای دانا کە سادەیی بوونی لێکدانەوەکان دەکرێت تێکهەڵکێش بکرێت لەگەڵ ئەو جیاوازییەی کە لە جیهانی دەرەوەدا بەدی دەکرێت ئەگەر ئێمە گریمانەی ئەوە بکەین کە هەموو شتەکان پێکهاتوون لە کۆمەڵێک ڕێکخستنی کۆمەڵە تەنۆلکەیەکی بەش نەکراو کە پێیان دەوترێت “ئەتۆم”.سەدەیەک دوای ئەوە ئەبیکۆر هاوڕابوو لەگەڵ ئەم بۆچوونەدا بەڵام ئەوەی زیاد کرد بۆی کە لەبری ئەوەی کە تەنها ئەم ئەتۆمانە بەشێوەیەکی ماتماتیکی پێشبینیکراو لە دەوروبەردا هەڵدەسووڕێنەوە، هەندێک جار ئەم ئەتۆمانە بەشێوەیەکی پێشبینی نەکراو لە بۆشایی دا لادان دەکەن – وە ئەم لادانە (کە پێی دەوترا “کلانیمێن”) بە سەرچاوەی ویستی ئازاد دادەنرا و بە بەزێنەری فەلسەفەی جەبری دادەنرا.

ئەم تێڕوانینانە هیچ ناونیشانێکی تایبەتیان نەبوو هەتا ئەو کاتەی کۆکەرەوەکانی کارەکانی ئەرستۆ ئەو نووسینانەی ئەرستۆیان کۆکردەوە لەبارەی ئەوان لە بەرگە کتێبێک دا بەناوی “میتافیزیک”، کە بە واتای “ئەودیو فیزیک/پاش فیزیک” دێت، لەواچێ لەبەر ئەوەی کە ناوی بەرگی پێشووی ئەم کتێبە “فیزیک” بوو.

جۆرج بێرکلی یەکێک بووە لەو میتافیزیکناسانەی کە باوەڕی بە شێوە هەبووە بەڵام بە ماددە نەبووە، هەر بۆیەش بانگەشەیەکی سەیری کرد کە یەم بیرومۆچوونە ڕەنگاوڕەنگانەی بریتین لە فەلسەفەیەکی ناسراو لەلایەن بیرکردنەوەی باوەوە. ئایدیاڵیزمی بێرکلی زۆر ناسراوە، بەڵام زۆرکات ئەوە فەرامۆش دەکرێت کە ئەویش هاوشێوەی ئەبیکۆر و دیمۆکریتۆس باوەڕی بە ئەتۆم هەبوو – هەرچەند وەک دیارە ئەو شێوازێکی تایبەتی خۆی هەبوو لەبارەی ماهییەتیانەوە. بەلای سپینۆزاشەوە خودا و سروشت هاوشێوە بوون، وە سپینۆزاش کۆمەڵێک کلیلی بەنرخی پێداوین لەبارەی چارەسەرکردنی کۆمەڵێک مەتەڵ کە بوون بە گرفت لەڕێی زانستی ئەمڕۆدا.

بۆ چەند هەزار ساڵێک میتافیزیک هێندە بنچینەیی بوو لە فەلسەفەدا کە لای زۆرێک لە خەڵکی ئەم چیرۆکە باوەڕپێکراو بوو. زۆرینەی تیۆر و گفتوگۆ فەلسەفییە گەورەکانی سەردەمەکان بەشێوەیەک لە شێوەکان بەشیک بوون لە میتافیزیک. میتافیزیک لەبارەی بونیادی قووڵاییەکانی گەردوونە، لەبارەی ئەوەی شتەکان لە ڕاستیدا چۆنن، بەپێچەوانەی ئەوەی کە وا دەردەکەون. بەڵام ئەم پرسیارە پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆشی هەیە بە لایەنەکانی دیکەی میتافیزیکەوە. ئایا خودا بوونی هەیە؟ وە ئەگەر بوونی هەیە ئەوە بە کام سیفاتانەوە؟ ئایا چۆن پەیوەندی هەیە لەنێوان ڕوح و جەستە دا؟ ئایا ئێمە ئازادی هەڵبژاردنمان هەیە یاخود هەموو ژیانمان لە پێشیندا دیاریکراوە؟

بەڵام لەم سێ  سەدەیەی کۆتاییدا کۆمەڵێکی زۆر ئامێری زانستی نوێ داهاتووە کە پەردەی لاداوە لەبارەی کۆمەڵێک لایەنی گەردوون کە پێشتر بۆمان شاراوە بوون. فەیلەسووفان لەپێشوودا وایان گریمان دەکرد کە هەموو شتەکان لە ئەتۆم پێکهاتبن – ئەمە گفتوگۆیەکی میتافیزیکی بوو بۆ نزیک دوو هەزار ساڵ. بەڵام لەماوەی ئەم سەد ساڵەی کۆتاییدا بونیادی ئەتۆم زۆر باشتر ناسرا بەهۆی پاڵپشتی فیزیای تیۆری و تاقیکاری، و ئێستا تەنانەت دەتوانین وێنەیان بگرین بەهۆی بەکارهێنانی ئیلیکترۆن مایکرۆسکۆپی بەهێزەوە. ئایا ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە هەموو ئەو گفتوگۆیانەی کە لەبارەی تیۆری ئەتۆمەوە هەبوون لە جیهانی میتافیزیکەوە بەرەو جیهانی فیزیک گوازرانەوە؟ وە ئەگەر وەهایە، ئایا ئەمە ئەوە دەگەیەنێت کە چارەنووسی هەموو گفتوگۆ میتافیزیکیەکانی دیکەش لە داهاتوودا بەم شێوە دەبێت؟ بۆ نموونە گرفتی دوانەیی جەستە و رۆح بەم ئاقارە گەشتووە لەلای فیزیکناسانی هاوشێوەی دانیاڵ دانێت، بەڵام هەمان شت ڕاست نییە لای دەیڤید چالمەرس. بڕیار دان لەبارەی ئەوانەوە هێشتا جێگای مشتوومڕە، بەڵام لەواچێ پرسی دیکەی میتافیزیکی هەبن کە بەهۆی زانستەوە چارەسەر بکرێت. بۆیە لێرەدا ئەم پرسیارە دێتە پێش؛ ئایا دەکرێت میتافیزیک لەم نزیکانەدا ببێت بە کۆمەڵە زانیارییەکی مێژوویی کۆن هاوشێوەی کیمیاگەری؟

بێگومان کۆمەڵە پرسێک – هاوشێوەی بوونی ئەتۆمەکان – بێگومان بەتەواوی کەوتووە سنووری زانستی تاقیکارییەوە، بۆشاییەک کە تیایدا دەکرێت لەکۆتاییدا وەڵامی کۆتاییمان لەبارەیانەوە دەست بکەوێت. بەڵام کۆمەڵێک ئاڕاستەی جیاوازی دیکەش هەیە. لەم کۆتاییانەدا زۆرێک لە فەیلەسووفان لەگەڵ کۆمەڵێک زانای هاوشێوەی ستیڤن هاوکینگ دا دەکەوتنە گفتوگۆ لەبارەی ئەوەی ئایا هێشتا جیهان پێویستی بە فەلسەفە ماوە. هاوکینگ جاڕی ئەوەی لێداوە کە “فەلسەفە مردووە”، وە فیزیا لە ئێستادا هەموو ئەو کارە دەکات کە فەلسەفە لەپێشوودا ئەنجامی دەدات. ئەمەش پاڵپشتانی فەلسەفە بە رەددێکی توند دێنە پێش – ئەویش ئەوەیە کە فیزیازانە گەردوونناسەکانی ئەمڕۆ خۆیان بۆخۆیان بوون بە کۆمەڵێک میتافیزیکناسانی بچووک، گریمانەی بوونی کۆمەڵێک شتی هاوشێوەی سترینگی بان هاوتایی ” supersymmetric stings” و وزەی تاریک “dark energy” و گەردوونە تەریبەکان “parallel universe” دەکەن کە لەودیو سنووری توانای تیلیسکۆپەکانتانەوەیە! بۆیە لەم ڕوانگەیەوە بێت، میتافیزیک کۆنەپۆشی نییە – بەڵکو بە پێچەوانەوە، مۆدەی نوێشە. وە ئێمە هەرچەنو زیاتر بڕوانین لەو شوێنانەی لە گەردووندا هێشتا بۆمان بە تاریکی ماونەتەوە وە بەدوای وەڵامدا بگەڕێین لەبارەی سروشتی گەردوون و پێگەی ئاگایی تایدا، ناونیشانەکانی وەک “فەیلەسووف” و “زانا” وا دەردەکەون کە کەمتر جێ بایەخ بن وەک لە خودی پرسەکان خۆیان.

 




فیزیای گریكی و فیزیای مۆدێرن

نوسینی:د.عیرفان مستەفا

فیزیای گریكی و فیزیای مۆدێرن هه‌ریه‌كه‌یان نه‌ریتێكی تایبه‌تی بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ سروشت و هه‌ریه‌كه‌یان به‌رهه‌می پرسیار گه‌ڵێكی جیاوازن كه‌ عه‌قڵی گریكی و عه‌قڵی ئه‌ورپی هیگڵ وته‌نی له‌ ساتی هوشیاربوونه‌وه‌ی به‌ خۆی له‌ خۆی كردوونی. سروشتناسی گریكی پرسیاره‌كه‌ی له‌ باره‌ی بنه‌ماكانی په‌یدابوونی گه‌ردوونه‌ و بیركردنه‌وه‌كه‌شی گه‌رانه‌ به‌شوێن هه‌موو ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چییه‌و له‌ چییه‌وه‌ هاتووه‌. واته‌ بنه‌مای په‌یدابوونی هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ چییه‌؟ ئه‌رستۆ به‌ دۆزینه‌وه‌ی چوار هۆكاره‌كه‌ی بوون ئه‌م به‌دواداچوونه‌ ده‌گه‌ینێته‌ لوتكه‌. فیزیای مۆدێرن هه‌ر له‌ بنچینه‌وه‌ گرنگی به‌وه‌ نه‌داوه‌ كه‌ په‌یدابوون چییه‌، به‌ڵكو گرنگی به‌وه‌ داوه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن هه‌یه‌ و چۆن كار ده‌كات. واته‌ر پرسیاری فیزیای مۆدێرن له‌ باره‌ی ئه‌و بنچینه‌یه‌وه‌ نییه‌ كه‌ په‌یدابوون هه‌یه‌تی و له‌ ڕیگه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ په‌یدا ده‌بێت، به‌ڵكو پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن كارده‌كات. مه‌سه‌له‌ی بنچینه‌ نه‌ك له‌ فیزیای مۆدێرندا به‌ڵكو له‌ هه‌موو زانسته‌ مۆدێرنه‌كاندا لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ باره‌یه‌وه‌ وه‌لانراوه‌. مۆدرێنیته‌ بوونی خۆی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ دامه‌زراندووه‌ كه‌ نابێت پرسیار له‌ باره‌ی په‌یدابوونی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ بكرێت به‌ڵكو ده‌بێت پرسیار له‌ باره‌ی ئه‌وه‌وه‌ بكرێت ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن هه‌یه‌ چۆن كارده‌كات. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی پرسیاری گریكیه‌كان له‌ باره‌ی بنچینه‌و ریشه‌ن ده‌توانین به‌ قوڵتر وه‌سفی بكه‌ین به‌ڵام ناتوانین به‌ وردتر و پێشكه‌وتوو تر هتد وه‌سفی بكه‌ین. فیزیای مۆدێرن یان راستر فیزیای ئه‌ورپی وردتره‌و به‌ گوێره‌ی خۆی له‌ پێشكه‌وتندایه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بیركردنه‌وه‌كه‌ مه‌حكومه‌ به‌ پرسیاری چۆن و كاركردنی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ناكرێت بڵێین قووڵه‌. یان هه‌ر ئه‌سڵه‌ن ناتوانین قسه‌ له‌سه‌ر قووڵی فیزیای مۆدێرن بكه‌ین به‌ڵكو قسه‌ له‌سه‌ر وردی له‌ حساباتا ده‌كه‌ین چونكه‌ ئه‌وعه‌قڵه‌ی كه‌ بیر له‌ كاركردنی ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌یه‌، عه‌قڵێ حسابییه‌و جیاوازه‌ له‌وعه‌قڵه‌ی كه‌ ئه‌رستۆ بیری پێكردووه‌ته‌وه‌. بۆیه‌ ده‌كرێت بڵین سروشتناسی گریكی قووڵه‌ به‌ڵام سروشتناسی ئه‌ورپی ورده‌. گه‌ر بشیان خه‌ینه‌ ناو به‌راورده‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌ڵێین فیزیای گریكی قووڵتره‌ له‌ فیزیای ئه‌ورپی به‌ڵام فیزیای ئه‌ورپی وردتره‌ له‌ فیزیای گریكی. كاتێك هایدگه‌ر وتی زانست بیر ناكاته‌وه‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌بوو كه‌ زانست حیسابات ده‌كات، گالیلێ و نیوتن به‌ عه‌قڵێكی حسابی بیر له‌ سروشت ده‌كه‌نه‌وه‌ حساباتیان له‌گه‌ڵ سروشت هه‌یه‌ به‌ڵام عه‌قڵی گریكی عه‌قڵێكه‌ بیرده‌كاته‌وه‌ و له‌ حساباتدا كۆڵه‌واره‌.

هایدگه‌ر كه‌ ده‌ڵێ زانست بیر ناكاته‌وه‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ بوو كه‌ زانست قوڵ نییه‌ چونكه‌ قووڵی خاسیه‌تی بیركردنه‌وه‌یه‌ نه‌ك خاسیه‌تی حسابكردن. خاسیه‌تی حسابكردن ئاڵۆزییه‌. موعاده‌له‌یه‌ك ئاڵۆزه‌ یان ئاڵۆز نییه‌ نه‌ك قووڵه‌ یان سه‌تحییه‌. بیركردنه‌وه‌ ده‌توانین به‌وه‌ وه‌سفی بكه‌ین قووڵ و جه‌وهه‌رییه‌ یان سه‌تحی ورواڵه‌تییه‌. بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی پرسیاری گه‌ردوون چییه‌ پرسیارێكی گریكییه‌ بیركردنه‌وه‌ی گریكیش بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ قووڵ رۆشتووه‌ به‌ڵام ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ بواری پرسیاره‌كه‌ی خۆی ده‌رده‌چێت و ده‌یه‌وێت وه‌ڵامی پرسیاری چۆن بداته‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌وه‌. ئه‌و هه‌ڵانه‌ی كه‌ له‌ لایه‌ن فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ له‌ فیزیای گریكی گیراون هه‌موویان ده‌كه‌ونه‌ ناوبواری پرسیاری چۆنه‌وه‌ واته‌ بواری پرسیاری گه‌ردون و چۆنه‌ وچۆن كارده‌كات. گه‌ر فیزیای گریكیش له‌ دوای فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ بهاتایه‌ ئه‌وه‌ فیزیای گریكی له‌و شوێنه‌دا هه‌ڵه‌ی له‌ فیزیای مۆدیرن ده‌گرت كه‌ له‌ بواری پرسیاری چۆن ده‌رچووه‌وهاتووه‌ته‌ ناو پرسیاری چییه‌وه‌. فیزیای مۆدیرن له‌ لێكدانه‌وه‌ بۆ په‌یدابوونی گه‌ردوون هه‌میشه‌ له‌ دڵه‌ راوكێدایه‌و كێشه‌ی هه‌یه‌ چونكه‌ له‌ بواره‌ی كاركردنی نه‌ریتی بیركردنه‌وه‌ی خۆی ده‌رچووه‌و هاتووه‌ته‌ ناو بواری كاركردنی نه‌ریتی بیركردنه‌وه‌ی گریكییه‌وه‌. بۆیه‌ چۆن فیزیای گریكی له‌ وه‌ڵامدانه‌ی پرسیاری چۆندا كه‌وتووه‌ته‌ هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌وه‌ ئه‌وه‌ فیزیای مۆدێرنیش له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری په‌یدابووندا كه‌وتووه‌ته‌ هه‌ڵه‌وه‌و ئه‌وه‌ش ده‌زانین له‌ لایان زانایانی فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ كه‌ چۆن ناچاربوون به‌وه‌ی بچنه‌ ناو تیۆلۆجیاوه‌و باس له‌ بوونی خواو نه‌بوونی خوا بكه‌ن. گریكییه‌كان كه‌ له‌ په‌یدابوونی گه‌ردوونیان كۆڵیووه‌ته‌وه بوونی خوا ونه‌بوونی نه‌بووه‌ته‌ پرسیار له‌لایان. فیزیا مۆدێرن كه‌ دێته‌ ناو بواری كاركردنی فیزیای گریكییه‌وه‌ زانست به‌ره‌و میتۆس ده‌بات به‌ هه‌مان شێوه‌ی عه‌قڵی گریكی به‌ چوونی بۆ ناو بواری فیزیای مۆدێرن كه‌ بواری وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری چۆنه‌، ئه‌ویش كه‌و تووه‌ته‌ ناومیتۆسه‌وه.




موون ئیلوژن

https://youtu.be/puNnqEqVaPA




حەوت کورتە وانەی فیزیک: وانەی سێیەم

نوسینی:كارلۆ رۆڤیللی
وەرگێرانی بەدەسکاریەوە:شێرکۆ رەشید قادر
وانەی سێیەم: تەلاری گەردون

لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا، کاتێک ئاینشتاین وەسفی میکانیزمی کارکردنی فەزا و زەمەنی گەردونی کرد، نیەڵز بۆر و شاگردە لاوەکانی گیرۆدەی هاوکێشە سەیرەکانی سروشتی کوانتەمی مادە بوبون. لە نیوەی دوەمی سەدەی بیستەمدا، بە پشت بەستن بە بناغەی ئەم فیزیکە نوێیانە، فیزیکناسان دو تیوری نوێیان بە فراوانی لە کایەی جیاجیای سروشتدا واریکرد:  لە بونیاتی گەورەی سروشتەوە هەتا بونیاتی بچکۆلەی تەنۆلکە بنەڕەتییەکان. لەم وانەیەدا باسی یەکەم و لە وانەی داهاتوشدا باسی دوەم دەکەم.

ئەم وانەیە بە زۆری لە دایەگرامی سادە پێکهاتوە. هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە بەر لە تاقیکردنەوە، پێوانەکاری، ماتماتیک و هەمو کورتکردنەوە تۆکمەکان، زانست لە سەرو هەمو شتێکەوە بریتیە لە وێناگەری واتە روئیا. زانست لەگەڵ روئیادا دەست پێدەکات. فکری زانستی بە قودرەتی بینینێک جۆشکراوە کە جیاوازە لەوەی لەوەبەر سەیری شتەکانی پێ کرابێت. لێرەدا دەمەوێت پوختەیەکی کورتی هێڵە گشتییەکانی گەشتی هەردو روئیاکەتان پێشکەش بکەم.

seven-physics-lesson-lesson-3-1ئەمە ئەوە نیشان دەدات کە چۆن هەزار ساڵە گەردون بە چەمک کراوە: عەرد دەکەوێتە ژێرەوە، ئاسمانیش لە سەرەوە. بیست و شەش سەدە لەمەوبەر، گەورەترین شۆڕشی زانستی لەسەر دەستی ئەناکسیماندەر بەرپابو، ئەویش کاتێک ویستی ئەو پرسە حل بکات کە چۆن دەشێت خۆر، مانگ و ئەستێرەکان بە دەوری ئێمەی عەردا دەسوڕێنەوە. ئەناکسیماندەر ئەو وێنەیەی سەرەوەی گەردونی لابرد و ئەمەی خوارەی لەبری دانا.

seven-physics-lesson-lesson-3-2

بەمجۆرە ئاسمان، نەک هەر لە سەرەوە، بەڵکو لە هەمو لایەکەوە دەوری عەردی داوە، عەردیش وەک بەردێکی گەورە بە فەزادا هەڵواسراوە، بە بێ ئەوەی بکەوێتە خوارەوە. دوای ئەمە(لەوانەیە پارمەندیس یان فیساگۆرس بوبێت.) بۆیان دەرکەوت کە شێوەی گۆیی ماقوڵترین فۆرمە بۆ عەرد بۆ ئەوەی بەو جۆرە لە ئاسماندا بمێنێتەوە و بە هەمو ئاراستەکانیشدا یەکسانە، ئنجا ئەرستۆ هات و مشتومڕێکی زانستییانەی تۆکمە و قانعانەی داڕشت بۆ پشتراستکردنەوەی سیمای گۆیی هەر دوک عەرد و ئاسمانی دەوری عەرد کە بوەتە روتەختێک بۆ ئەوەی تەنە ئاسمانییەکان لەسەر خولگەکانیان بە دەوری عەردا بسوڕێنەوە. سەرەئەنجامی وێنەکەی گەردون بەمجۆرەی لێهات:

seven-physics-lesson-lesson-3-3

ئنجا ئەم گەردونە، هەروەک ئەرستۆ لە کتێبەکەیدا، لەمەڕ تەنەکانی ئاسمان، وەسفی دەکات، بو بەو گەردونەی کە بە درێژایی سەدەکان و هەتا چەرخەکانی ناوەراست وەک خەسڵەتی شارستانیەتی ناوچەکانی دەریای ناوەڕاست مایەوە. ئەمە هەر سیمای ئەو دونیایەیە کە دانتێ و شکسپێر لە قوتابخانەکان خوێندویانە.

کۆپەرنیکۆس هەنگاوی ئایندەی هەڵگرت و ئەو قۆناغەی بنیاتنا کە بە شۆڕشی گەورەی زانستی ناسراوە. لای کۆپەرنیکۆس دونیا نوێکەی خۆی زۆر لەوەی ئەرستۆ جیاواز نەبو:

seven-physics-lesson-lesson-3-4

بەڵام لە هەقیقەتدا جیاوازی سەرەکی لە نێوانیاندا هەبو. کۆپەرنیکۆس ئایدیاکەی لە یۆنانی کۆنەوە وەرگرت و پیشانیدا کە زەوی چەقی گەردون نییە و هەمو هەسارەکان بە دەوریدا سەما بکەن، بەڵکو لە بری عەرد خۆر چەقی گەردونە. بەمجۆرە هەسارەکەی خۆمان واتە عەرد، بو بە یەکێک لە هەمو هەسارەکانی تر و بە خێراییەکی بەرز بە دەوری تەوەری خۆیدا دەخولێتەوە و لەهەمان کاتیشدا بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە.

دیسان گەشەکردنی ماریفەتمان هەر بەردەوام بو. لەگەڵ پێشکەوتنی ئامرازەکاندا، هەر زو بۆمان دەرکەوت کە سیستەمی خۆری بۆ خۆی تەنها یەکێکە لە ژمارەیەکی بێشوماری سیستەمی تر و خۆریش جگە لە ئەستێرەیەک، وەک چەندەها ئەستێرەی تر هیچی تر نییە. نەک هەر ئەوە، بەڵکو نوقتەیەکی زۆر بچکۆلەیە لە نێو هەورێکی زۆر گەورە کە بلیونەها ئەستێرە لەخۆدەگرێت، کە ئەویش بە گالاکسی ناودەبرێت.

seven-physics-lesson-lesson-3-5

لە ساڵانی 1930 یەکاندا، دوای ئەوەی فەلەکناسانی تایبەت بە گازییەکان( ئەو هەورە سپییانەی دەکەونە نێو ئەستێرەکانەوە)، پێوانێکی وردیان کرد، بۆیان دەرکەوت کە گالاکسی خۆشی بریتیە لە نوقتەیەک تۆز لە نێو هەورێکی گەورەی گەلە گالاکسیدا، ئەم گەلە گالاسییانە ئەوەندە دورن تەنانەت بە بەهێزترین تەلەسکۆپیش ناتوانین ئەوسەریان ببینین. بەمجۆرە دونیا بوە مەملەکەتێکی بێ سنوری بێ کەنار.

ئەم وێنەیەی خوارەوە تابلۆ و نیگار نییە، بەڵکو وێنەیەکی فۆتۆگرافییە کە تەلەسکۆپی گەورەی فەزایی هەبڵل گرتویەتی، سیمایەکی قوڵاییەکانی ئاسمانمان نیشان دەدات کە هەرگیز لەوەبەر دیمەنی وەهامان نەبینیوە، تەنانەت ئەگەر گەورەترین تەلەسکۆپیشمان بەکاربهێنایە. خۆ ئەگەر تەنها بە چاو سەیری بکەین جگە لە پەڵەیەکی زۆر تاریکی ئاسمان هیچی تر بەدی ناکەین. بەڵام لە چاوی تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵڵەوە ئەم تۆزوخۆڵە لە دورییەکی زۆرەوە وەک نوقتەگەلێک بەدەردەکەوێت. ئەگەر هەر خاڵێکی رەش لە وێنەکەدا بگریت بریتییە لە گالاکسییەک کە سەدان بلیۆن خۆری لەوەی لەمەڕ خۆمان لەخۆدەگرێت. دوای سەرنج و وردبونەوە، لە چەند ساڵی رابردودا دەرکەوتوە کە زۆربەی ئەم خۆرانە هەسارەی خۆیان هەیە و بە دەوریاندا دەسوڕێنەوە. بەمجۆرە لە گەردوندا، هەزاران بلیۆن بلیۆن بلیۆن هەسارەی تری وەکو عەرد بونیان هەیە. خۆ ئەگەر بە هەر ئاراستەیەکدا سەیربکەین، ئەوا بەمجۆرە دەردەکەوێت:

seven-physics-lesson-lesson-3-6

بەڵام، لە هەمبەر ئەم رێکوپێکە ناکۆتاییە، بەوجۆرە نییە کە دێتە بەرچاو. هەروەک لەوەبەر لە دەرسی یەکەمدا باسم کرد ، فەزا تەخت نییە بەڵکو چەماوەییە. پێویستە وێنای پێکهاتەی ئەم گەردونە بکەین، بە شلپەی گالاکسییەکانیەوە، کە ئەو شەپۆلانە، بە هەمان شێوەی شەپۆلەکانی دەریا، دەیان جوڵێنێت، هەندێک جار وەها دەخرۆشێت کە چاڵێک دروستدەکەن، کە بە چاڵە رەشەکان ناسراون. بەمجۆرە با بگەڕێینەوە بۆ ئەو وێنەیەی کە لەوەبەر کێشابومان، بۆ ئەوەی ئەو کەندڕە گەورانەی گەردون نمایش بکەین کە لە لایەن ئەم شەپۆلانەوە دروستکراون:

seven-physics-lesson-lesson-3-7

دواجار، ئێستا دەزانین کە ئەم گەردونە زەبەلاحە، گەورە و لاستیکییە بە گالاکسییەکان رازاوەتەوە و پازدە بلیون ساڵیشە لە پرۆسەی دروستبوندایە و لە بناواندا لە هەورێکی رەشی بچکۆلەی ئیجگار گەرم و چڕەوە لەدایکبوە. بۆ پیشاندانی ئەم تەرزە، چیتر پیویستمان بە وێنە کێشانی ئەم گەردونە نییە، بەڵکو پێویستە سەرتاپای وێنە بکێشین و بنوسینەوە. لە راستیدا گەردون ئەم شێوەی ئەم وێنەیەی هەبوە:

seven-physics-lesson-lesson-3-8

هەروەک لە وێنەکەدا دەبینین گەردون وەک تۆپێکی بچۆلە دەستی پێکرد و دوایی بە جۆرێک تەقییەوە کە ئەو فۆرمە گەردونییەی ئێستا لەخۆدەگرێت. ئەمە سیمای هەنوکەیی گەردونە، بەو مەودا هەرە گەورەییەی کە دەیزانین.

ئایا هیچی تر هەیە؟ ئایا لەوەبەر هیچی تر هەبو؟ لەوانەیە، بەڵێ، لە وانەکانی تردا قسەی لەسەر دەکەم. ئایا گەردونی تر کە هاوشێوەی یەکتر بن بونیان هەیە؟ یان جیاوازتر؟ ئێمە نازانین.




بوارەکان بنچینەیین

وەرگێڕانی: هیوا ئەبوبەکر

لە پێکدادەری تەنۆلکەکاندا،ئەلیکترۆنێک و پۆزترۆنێک بەریەکدەکەون لە وزەیەکی زۆربەرزدا. لەمەشەوە تەنۆلکەکان یەکتر لەناودەبەن و دواتریش دوو تەنۆلکەی نوێ مون ودژە مون لە ئەنجامی بەریەککەوتنەکەوە دەردەکەون. لێرەدا دوو خاڵی بەرچاو هەیە لەم ڕوداوەدا، کە ملیۆنەها جار ڕویداوە لە پێکدادەری بەهێڵی ئەلیکترۆن و پۆزترۆن کە کاریکردوە بە درێژایی ساڵانی نەوەدەکان لە سێرن. یەکەم ، مون 200 جار قورسترە لە ئەلیکترۆن، لەمەشەوە بە شێوەیەکی دراماتیکی دەبینین کە بارستایی پارێزراونیە (واتە جوڵە وزە ئەلیکترۆنکە گۆڕدراوە بۆ بارستای مون، دوبارە) )، کەواتە بارستایی بڕێکی بنچینەیی نیە.

دووەم خاڵی گرنگ ئەوەیە کە تەنۆلکەکانی وەک ئەلیکترۆن و مون دەتوانن پەیداببن و لەناوبچن لەمەشەوە کەواتە ئەمانە بنچینەی نین. لەڕاستیدا وادەردەکەوێت کە هەموو تەنۆلکەکان ئەم سیفەتانەیان هەبێت . کەواتە چی بنچینەییە؟ لەوەڵامی ئەم پرسیارەدا، فیزیازانەکان پێناسەی هەندێک شت دەکەن کە پێیان دەڵێن بوار. بوار هەموو فەزای پڕکردووە و بوار دەتوانێت بلەرێتەوە بە ڕێگەیەک کە هاوشێوەی لەرینەوەی شەپۆلی سەر دەریاچەیەکە. ئەو شوێنەی کە بوار تێیدا دەلەرێتەوە ئەو شوێنەیە کە وزەی تێدایە، و ئەو بڕە وزە بچوکە ئەوەیە کە ئێمە ناوی دەبەین بە تەنلۆکە.

وەکو وێناکردنێک بۆ بوار، دەریاچەیەک بهێنە پێش چاوت. لەکاتێکدا بەردە چەوێک دەکەوێتە ناو دەریاچەکەوە، شەپۆل لە شوێنی کەوتنی بەردەکەوە بەهەموو لایەکدا دەڕوات. ئەو شەپۆلە وزەی تێدایە. دەتوانین وەسفی ئەو گورزە سنوردارەی وزەی شەپۆلەکە بکەین وەکو تەنۆلکە. دەتوانین چەند بەردێک لەهەمان کاتدا هەڵبدەینە ناو دەریاچەکەوە و چەند شەپۆلێک (تەنۆلکەیەک) دروست بکەین. ئەوەی کە لێرەدا بنچینەییە تەنۆلکەکە (شەپۆلەکە) نیە بەڵکو خودی دەریاچەکەیە (بوارەکە).

untitled

زیاد لەمانەش، شەپۆلکان (تەنۆلکەکان) سیفەتی جیاوازیان دەبێت ئەگەر دەریاچەکە لە ئاو یان شەربەتێکی خەست پێکهاتبێت. بوارە جیاوازەکان ڕێگە بەدروست بونی جۆرە جیاوازەکانی تەنۆلکەکان دەدەن.

بۆ باسکردنی تەنۆلکەیەکی ناسراوی وەکو ئەلیکترۆن لە بیردۆزی بواری کوانتەمیدا، فیزیازانەکان ڕێگەی گونجاو بەکاردەهێنن بۆ وروژاندنی بواری ئەلیکترۆن. فیزیازانەکان دەڵێن کە ئەلیکترۆن بریتیە لە دۆخێکی تەنۆلکەیی بواری ئەلیکترۆن ( دۆخێک کە بەباشی دیاریکراوە پێش ئەوەی ئەلیکترۆنکە دروست بوبیت). وەسفکردنی بواری کوانتەمی تەنۆلکەکان یەک بۆ دەرکەوتنی زۆر گرنگی هەیە: هەموو ئەلیکترۆنەکان بە تەواوی هەمان سیفەتی خۆییان هەیە (بارگە و بادران و بارستایی بۆ هەر ئەلیکترۆنێک بەتەواوی هاوتایە لەگەڵ ئەلیکترۆنەکانی تردا). زیاد لەمەش ئەو چونیەکیە خۆییەی لە فەزادا هەیە ، پێویستی بە وەیە کە بۆ هەر تەنۆلکەیەک دژە تەنۆلکەیەک هەبێت بە بارگە و بادرانی پێچەوانەوە. بەڵام هەندێک لە تەنۆلکە هاوبارگەکانی وەکو فۆتۆن هەڵسوکەوت دەکەن وەکو دژە تەنۆلکەکەی. کەواتە بە پێی بیردۆزی بواری کوانتەمی دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە نە بارستای تەنەکان و نە وزەی تەنەکانیش هیچیان بنچینی نین لە گەردوندا بەڵکو ئەوەی بنچینییە ئەو بوارەیە کە بوەتە هۆی پەیدابونی بارستای و وزەی تەنەکان لە ئەنجامی لەرینەوەکەیەوە.

وەرگیراوە لە: physics of 21th century




حەوت کورتە وانەی فیزیک: وانەی یەکەم

نوسینی:كارلۆ رۆڤیللی
وەرگێرانی بەدەسکاریەوە:شێرکۆ رەشید قادر
جوانترین تیۆری

ئاینشتاین، لە تافی لاویدا، ساڵێکی تەمەنی خۆی بە تەمەڵی و بێ هیچ ئامانجێک گوزەراند. بەڵام زەحمەتە ئنسان بتوانێت بگاتە مەبەستێک ئەگەر بڕێک لە ژیان و کاتی
خۆی بە فیڕۆ نەدات، بە داخەوە زۆر لە دایکان و باوکانی هەرزەکاران ئەم راستییە فەرامۆش دەکەن. ئاینشتاین ئەو کاتە لە پاڤیا بو. لە ئەڵمانیا دەستبەرداری خوێندنەکەی بو چونکە بەرگەی نەگرت و وەدوی ماڵەوەیان کەوت. ئەمە سەرەتای سەدەی بیستەم بو، لە ئیتالیاش سەرەتای دەسپێکی شۆڕشی پیشەسازی بو. بابی، کە ئەندازیاربو، لە دەشتاییەکانی پادوادا، بنکەی کارەبایی دادەمەزراند. هەر لێرە بو کە ئاینشتاین کەوتە خوێندنەوەی کانت و جار جارەش، بۆ خۆشی و بێ ئەوەی ناونوس کرابێت یان بیر لەوە بکاتەوە کە بچێتە تاقیکردنەوەوە، دەچوە زانکۆی پاڤیا. ئا بەمجۆرە زانایانی گەورە دروست دەبن.
دوای ئەمە، چووە زانکۆی زوریخ و لە خوێندنی فیزیکدا قوڵبوەوە. دوای چەند ساڵێکی کەم، لە 1905 دا، سێ پەیپەری(نامەی زانستی) نارد بۆ نایابترین و بەشۆرەترین ژورناڵی زانستی ئەو سەردەمە کە ناوی ئەناڵێن دێر فیزیک بو. هەر یەک لەم پەیپەرانە بۆ خۆی شایانی خەڵاتی نۆبڵ بون. یەکەمیان ئەوە دەخاتەڕو کە ئەتۆم لە راستیدا بونی هەیە. دوەمیشیان بناغەی داڕشت بۆ میکانیکی کوانتەم. سێیەمیش، یەکەم تیوری خۆی، کە تیوری نسبی ( کە ئێستا بە نسبیەتی تایبەتی ناسراوە.)بو پێشکەشکرد، ئەو تیورییەی ئەوەمان بۆ رۆشندەکاتەوە کە چۆن زەمەن بۆ هەمو کەسێک وەک یەک گوزەر ناکات: تەنانەت دو مرۆڤی دوانەی وەک یەکیش لە تەمەندا جودان ئەگەر یەکێکێان بە خێراییەک سەفەربکات.
ئاینشتاین لە شەو و رۆژێکدا بوە زانایەکی سەر زوبانان و لە چەندەها زانکۆی جیاجیاوە پۆستی کار و پرۆفیسۆریان پێشکەشکرد. بەڵام شتێک ناڕەحەتی کرد: سەرباری ئەوەی یەکسەر ناوبانگی پەیداکرد، تیوری نسبی لەگەڵ تیوری هێزی کێشکردنی نیوتندا کۆک نەبو، بە تایبەتی لەمەڕ کەوتنەخوارەی شتەکان. ئەمەی کاتێک بۆ دەرکەوت کە سەرقاڵی نوسینی گوتارێک بو لەمەڕ کورتەی تیورییەکەی و ئنجا کەوتە خوردبونەوە لەوەی ئەگەر یاسای ” کێشکردنی گشتی”، بەو جۆرەی لە لایەن بابی فیزیک، ئیسحاق نیوتن، خۆیەوە فۆرمولە کراوە، پێویستی بە پێداچونەوە هەیە بەو مەبەستەی لەگەڵ چەمکی نوێی نسبیەتدا بەراورد بکرێت. ئاینشتاین خۆی لە پرسەکەدا غەرقکرد. دە ساڵی رەبەقی خایاند کە یەکلایی بکاتەوە، دە ساڵی خوێندنی چڕوپڕ، هەڵە، هەوڵدان، سەر لێ تێکچون، گوتاری هەڵە، ئایدیای نایاب و ئایدیای بە هەڵە تێگەیشتن.
دوا جار، لە ساڵی 1915 دا، پەیپەرێکی زانستی بە چاپ گەیاند کە تەواوی حلەکەی خستەڕوو: تیورییەکی نوێی کێشکردن کە بە نێوی تیوری گشتی نسبی بڵاوی کردەوە، کە شاکاری هەرە گەورەی ئاینشتاین بو، بە گوتەی لێڤ لانداو، فیزیکناسی گەورەی روسی ”جوانترین تیورییە”.
لە راستیدا گەلێک شاکاری رەها هەن کە بە خرۆشەوە هەستمان دەجوڵێنن: وەکو ريکیومی Requiem موزارت، ئۆدێسەی هۆمیرۆس و کینگ لیری شەکسپیر. بۆ ئەوەی بلیمەتی ئەمانە بزانین، ئەوا پێویست دەکات کە مرۆڤ لەبەر دەستیاندا شاگردبێت، بەڵام پاداشەکەی جوانییەکی بێگەرد و پوختە، نەک هەر ئەمە بەڵکو بیناییمان لەبەردەم وێنایەکی نوێێ ئەم دونیایەدا دەکاتەوە. زێرەکەی ئاینشتاین، کە بریتییە لە تیوری گشتی نسبی، نمونەی شاکارێکی ئەم پلەیەیە.
لە بیرمە کاتێک بۆ یەکەم جار کەوتمە ئەوەی شتیك لە تیوری نسبی بزانم، ئای چەندە خرۆشابوم. هاوین بو لە کەنارەکانی دەریای کۆندۆفۆری، لە کالابریا بوم، دوا ساڵی خوێندنی زانکۆم بو. کاتێک ئنسان لە مەکتەب دورە، لە پشوی هاویندا بە باشترین شێوە دەکەوێتە خوێندن، ئەو کاتە کتێبک یاریدەدەرم بو کە مشک گازی لە سوچەکانی گرتبو، چونکە شەوانە بەکارم دەهێنا بۆ گرتنی کونەکانی ئەم مەخلوقە نەگبەتانەی لەو خانوە وێرانەدا بون کە دەتگوت بۆ هیپی دروستکراوە و لە بەرزاییەکی ئەمبریادا بو، ئێمەش چوبوینە ناوی بۆ ئەوەی لە بێزاری دەرسەکانی زانکۆی بۆلۆننا رابکەین و رزگارمان بێت. ساتە نا ساتێک چاوم لەسەر کتێبەکە بەرزدەکردەوە و سەیری بریسکەی دەریام دەکرد، لە راستیدا لای من دەتگوت چەماوەیی فەزا و زەمەن بەو جۆرە دەبینم کە ئاینشتاین تەسەوری دەکرد. هەروەک سیحر: دەتگوت هاوڕێیەک هەقیقەتێکی سەیری پەنهان بە گوێمدا دەچرپێنێت، لە ناکاو چارشێو لەسەر سیمای واقیع لادەچێت و نیزامێکی سادەتر و قوڵتر خۆی نمایش دەکات. لەو رۆژەوە کە بۆمان دەرکەوتوە عەرد خڕە و وەک دێوانە دەخولێتەوە، لەوە گەیشتوین کە واقیع بەو جۆرە نییە کە دێتە بەرچاومان: هەمو جارێک کە شتێکی تازە بەدی دەکەین، دەبێتە ئەزمونێکی عاتیفی قووڵ. پەچەیەکی تریش دادەماڵێت.


بەڵام لە نێو هەمو ئەو بازدانە پێشکەوتوانەدا کە تێگەیشتنی مرۆڤ لە رەوتی مێژودا سەرکەوتنیان دەستەبەر کردوە، لەوانەیە هیچیان شان لە شانی تیورییەکەی ئاینشتاین نەدەن. بۆچی؟
یەکەم، چونکە کە مرۆڤ تێگەیشت کە چۆن(تیورییەکە) کاردەکات، ئەوا تیورییەکە سادەییەکی لە ئاسابەدەر لەخۆدەگرێت. با فکرەکە بە کورتی باس بکەم.
نیوتن هەوڵیدا هۆکاری کەوتنەخوارەوەی تەنەکان و سوڕانەوەی هەسارەکان تەفسیربکات. نیوتن تەسەوری هەبونی ‘هێزێک’ی کرد کە هەمو تەنەکان یەکتر کێش دەکەن، ئەم هێزەی ناونا ‘هێزی کێشکردن’. بێ ئەوەی هیچ شتێک لە نێوان تەنەکاندا حزوری هەبێت، چۆن ئاوا ئەم تەنانە لەو دورییەوە یەکتر کێش دەکەن؟ ئەمە شتێکی نەزانراو بو، پاشان، نیوتن، بابی گەورەی فیزیکی هاوچەرخ، وریابو کە هیچ فەرزیەیەک لەم بارەیەوە پێشکەش نەکات. نیوتن ئەوەشی وێناکرد کە تەنەکان بە بارتەقای ئاسماندا دەجوڵێن و فەزاش سندوقێکی گەورەی بەتاڵە و گەردونیشی لەخۆگرتوە، ئەم فەزایە بونیاتێکی زەبەلاحە و هەمو مادەکانیش هەر دەجوڵێن هەتا هێزێک ناچاریان دەکات ڕەوتەکەیان بگۆڕن بۆ فۆرمێکی چەماوەیی. ئەم فەزایە لە چی دروستبوە؟ ئەم سندوقە چۆن خوڵقاوە؟ نیوتن توانستی ئەم وەڵامەی نەبو. بەڵام دوای چەند ساڵێک بەر لە لەدایکبونی ئاینشتاین دو فیزیکناسی گەورەی بەریتانی، مایکل فارادای و جەیمس ماکسوێل، پێکهاتەیەکی سەرەکییان بۆ دونیاکەی نیوتن زیادکرد، ئەویش کایەی ئەلکترۆماگنێتیک بو. ئەم کایەیە قەوارەیەکی راستەقینەیە و بە هەمو شوێنێکدا بڵاوبوەتەوە، شەپۆلە رادیۆییەکان هەڵدەگرێت، فەزای تەنیوە، هەر وەک روی دەریاچە هەڵبەز و دابەز دەکات و هێزی ‘کارەبایی’ دەگوازێتەوە. هەر لە تافی لاوییەوە، ئاینتشاین سەرسام بوە بەم کایە ئەلکترۆموگناتیسییەی کە لەو وێستگە کارەباییەی بابی خۆی دروستی کردبو، رۆتەرەکان دەسوڕێنێتەوە. هەر زوش تێگەیشت کە هێزی کێشکردن، هەر وەک کارەبا، پێویستە وەک کایەیەک سەیربکرێت: ‘کایەی کێشکردن’ ‘gravitational field’ کە مورادیفی ‘کایەی کارەبایی’ە و پێویستە بونی هەبێت. ئاینشتاین مەبەستی بو لە چۆنیەتی کارکردنی ئەم ‘کایەی کێشکردن’ە تێبگات و چۆنیش دەکرێت بە هاوکێشە وەسف بکرێت.
ئا لەم ساتەدا بو کە ئاینشتاین بیرۆکەیەکی بۆ هات، بیرۆکەیەک کە تەنها هیمایە بۆ بلیمەتییەکی پوخت: کایەی کێشکردن بە پانتایی فەزادا بڵاونەبوەتەوە، بەڵکو فەزا خۆیەتی. ئەمە فکرەی تیوری نسبی گشتییە. ‘فەزاکەی’ نیوتن، کە شتەکان تێیدا دەجوڵێن، و هەر هەمان ‘کایەی کێشکردن’ە.
ئەمە ساتەوەختی رۆشنگەرییە، ساتەوەختی بە سادەکردنی دونیایە: فەزا، چیتر شتێک نییە لە مادە جودا بێت، بەڵکو یەکێکە لە پێکهاتە مادییەکانی دونیا. یەکەیەکە کە لە جوڵەدا فۆرمێکی شەپۆلئامێزی هەیە، لارولەنجە دەکات، سیمایەکی چەماوەیی لەخۆدەگرێت و خولدەدات. ئێمە لە سەرخانێکی سەختی نەبینراودا نین: ئێمە لە لە لولپێچێکی زەبەلاحی گونجاودا نقوم بوین. خۆر فەزا بە دەوری خۆیدا دەچەمەێنێتەوە و عەردیش نەک بە هۆی هێزێکی ئەفسوناوییەوە بە دەوریدا ناسوڕێتەوە، بەڵکو راستەوخۆ لە فەزادا فڕکەی دێت، لاردەبێتەوە و هەروەک هەڵماتێک بە ناو رەحەتییەکدا خل دەبێتەوە. خۆ لە چەقی رەحەتییەکەدا هیچ هێزێکی سیحراوی دروست نابێت، بەڵکو سروشتی لاری یان چەماوەیی دیواری رەحەتییەکەیە دەبێت بە هۆی ئەوەی کە هەڵماتەکە تل بێتەوە. هەسارەکان بە دەوری خۆردا دەسوڕێنەوە، تەنەکان دەکەونە خوارەوە چونکە فەزا سیمایەکی چەماوەیی هەیە.
چۆن بتوانین وەسفی ئەم سیما چەماوەییەی فەزا بکەین؟ گەورەترین ماتماتیکناسی سەدەی نۆزدە ، کارل فرێدرێک گاوس، کە بە ‘ئەمیری ماتماتیکناسان’ ناسراوە، فۆرمولایەکی ماتماتیکی دارشت کە وەسفی روتەختی بەرز و نزمی دو رەهەندی کرد، نمونەی ئەمەش بریتییە لە روی گردەکان. پاشان داوای لە قوتابییەکی زۆر بەهرەمەندی خۆی کرد کە ئەم چەمکە بخاتە فۆرمێکی گشتییەوە بە جۆرێک کە فەزا بە شێوەیەکی سێ رەهەندی یان زیاتر لەخۆبگرێت. قوتابیەکە، کە بێرنارد رەیمان بو، نامەیەکی دکتۆرای زۆر نایابی بەرهەمهێنا. سەرەتا تەواو بێ بایەخ و بێ سود هاتە بەرچاو. دەرەنجامی نامەکەی رەیمان ئەوە بو کە خاسیەتی فەزای چەماوە بریتییە لە بابەتێکی ماتماتیکی تایبەت کە ئەمڕۆ بە چەماوەی رەیمان ناسراوە و بە حەرفی R ئیشارەی بۆ دەکرێت. دوایی ئاینشتاین هاوکێشەیەکی نوسی کە دەڵێت R یەکسانە بە وزەی مادە و بەس. هاوکێشەکە نیو دێڕە و هیچی تر. وێنایەک، کە فەزا دەچەمێتەوە، بوە هاوکێشیەک.
بەلام لە کرۆکی ئەم هاوکێشەیەدا، گەردونێک گەورەبوە. ئا لێرەدا دەوڵەمەندی سیحرییانەی تیورییەکە دەروازەیەکمان بۆ ئاواڵە دەکات کە کۆمەڵە وێنەیەکی راستی و خەیاڵی ئەفسوناوی یەک لە دوی یەک، کە چەند پێشبینییەک دەکەن کە دەڵێی لارولەنجەی کابرایەکی شێتە، بەڵام هەمو ئەمانە دەرکەوت کە راستن.
سەرەتا هاوکێشەکە وەسفی فەزامان بۆ دەکات کە چۆن بە دەوری ئەستێرەیەکدا دەچەمێتەوە. بە هۆی ئەم چەمانەوەوە، نەک هەسارەکان بە دەوری ئەستێرەکەدا دەسوڕێنەوە، بەڵکو روناکێس چیتر بە هێڵێکی راست ناجوڵێت، بەڵکو لادان لە رەوتەکەیدا ڕودەدات. ئاینشتاین پێشبینی ئەوەی کرد کە خۆر دەبێت بە هۆی لادانی رۆناکی. لە ساڵی 1919 دا. ئەم لادانە پێوانەیەکی بۆ ئەنجامدرا و پێشبینییەکەی ئاینشتاینی پاسادان کرد و سەلماندی کە راستە. بەڵام هەر فەزا بە تەنها نەبو کە دەچەمێتەوە، بەڵکو زەمەنیش دەچەمێتەوە. ئاینشتاین پێشبینیکرد کە زەمەن لە تەبەقەکانی سەرەوەی فەزادا خێراتر دەجوڵێت وەک لە سنورەکانی نزیک عەرد. ئەمەش دیسان پێوانەکرا و پرسەکە راست دەرچو، خۆ ئەگەر ئنسانێک لەسەر روی دەریا بژی و لەگەڵ برا دوانەکەی یان خوشکە دوانەکەی خۆی کە لەسەر چیایەک دەژی، بە یەکتر بگەن، ئەوا سەیردەکات کە براکەی یان خوشکەکەی لە خۆی تۆزێک پیرترە. ئەمەش تەنها سەرەتایە.
کە ئەستێرەیەکی زەبەلاح دەسوتێت و هەمو پێکهاتەی توخمی هایدرۆجینەکەی تەواودەبێت. ئەوەی دەمێنێتەوە بە گەرما و وزەی سوتانی توخمەکەی بەردەوام نابێت و لە سایەی کێشی خۆیدا هەرەس دەهێنێت و هەتا دەگاتە خاڵێک کە ئیتر فەزا تا مەودایەکی وەها دەچەمێنێتەوە کە بە دەکەوێتە چاڵێکی راستییەوە. ئەمەش ئەو جاڵە بە شۆرەتانەن کە چاڵە ڕەشەکان ناسراون. کاتێک قوتابی زانکۆ بوم، ئەمانە ئەو حسابەیان بۆ دەکرا کە بەدەگمەن دەکرێت پێشبینی بکرێن کە رۆژێک دێت وەک تیورییەک دەبنە مایەی تێگەیشتن لە لایەن خەڵکەوە. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا سەرنجیان دەدەین و بە سەدان لە ئاسماندا دێنە بەرچاومان، بە وردیش لە لایەن فەلەکناسانەوە دەخوێندرێن.
بەڵام ئەمە هێشتا هەمو شتێک نییە. لەوانەیە سەرتاپای فەزا گەورە ببێت و بچێتەوە یەک. لەوەش زیاتر، هاوکێشەکەی ئاینشتاین ئەوە دەخاتەڕو کە فەزا ناتوانێت بە سەقامگیری بمێنێتەوە، پێویستە کە بکشێت یان گەورە ببێت. لە ساڵی 1930 دا، لە سایەی تێڕامان و وردونەوەوە، گەورەبون یان کشانی گەردون بە راستی بەدیکرا. هەر هەمان هاوکێشە دیسانەوە پێشبینیکرد کە کشانی گەردون لە بناواندا هۆکەی دەگەڕێتەوە بۆ تەقینەوەی گەردونێکی ئێجگار بچکۆلەی لە ئاسابەدەر گەرم: ئەو شتەی ئەمڕۆ بە بیگ بانگ ناوی دەبەین. دیسانەوە، یەکەم جار کەس باوەڕی بەم شتانە نەکرد، بەڵام هێدی هێدی سەلماندنەکان کەڵەکەبون، هەتا شەبەنگی باکگراوندی کۆسمۆیی ، کە بریتییە لە پاشماوەی ئەو تیشکەی راستەخۆ دوای ساتەوەختی رودانی بیگ بانگ پەخشبوە، لە ئاسماندا دۆزرایەوە و زانایان دوای ڕامان دیاردەکەیان تۆمارکرد. ئەو پێشبینییەی لە هاوکێشەکەی ئاینشتایندا هاتوە دەرکەوت راستە. ئنجا لەوەش زیاتر ، هێشتا تیورییەکە ململانێی ئەوە دەکات کە فەزا وەک روی دەریایەک دەجوڵێت. کاریگەری ‘شەپۆلەکانی کێشکردن’ لە ئاسماندا لەسەر ئەستێرە دوانەییەکان بینراوە و تەنانەت هێمایەکیشە بۆ پێشبینییەکانی تیورییەکە سەبارەت بە وردەکارییەکەی بە جۆرێک کە یەک بۆ سەد بلێونە.
بە کورتی، تیورییەکە وەسفی دونیایەکی فرە رەنگ و ناوازە دەکات کە گەردون دەتەقێتەوە، فەزا هەرەس دەهێنێت و دەبێت بە چاڵێک(یان کونێک) کە نە بنی هەیە و نە زەمەن و ئەمە لە نزیک هەسارەکان خاودەبێتەوە و دوری بێ سنوری فەزای نێوان ئەستێرەکان وەک روی دەریا شەپۆل دەدات و شاڵاو دەهێنێت….هەمو ئەمانە، هێدی هێدی لە کتێبەکەوە سەریان هەڵدا کە مشک گازی لە سوچەکانی گرتبو، ئەمانە حیکایەتگەلێک نین گەلحۆیەک لە کاتی خڵەفاندا بیان گێڕێتەوە، یاخود وڕێنەیەک نین لە سایەی گەرمای خۆری کالابریای سەر کەنارەکانی دەریای ناوەراست دروست ببن، ئەمانە راستین.
باشترە ئەگەر بڵێین هێمایەکن بۆ راستی، کەمتر لێڵن یان رۆژانە دوبارە ببنەوە و ئیزعاجمان بکەن. واقیعێک کە دەڵێی هەر لە هەمان ئەو شتەیە کە هەمان پێکهاتەی خەونەکانمانن، بەڵام هیچ نەبێت زۆر راسترن لەو خەونانەی دەیان بینین و بە تەمێک داپۆشراوە.
هەمو ئەمانە دەرەنجامی تێگەیشتنی بەرایین: واتە فەزا و کایەی کێشکردن هەمان شتن. هاوکێشەیەکی سادەش، کە لێرەدا ناچارم بیخەمە بەرچاوتان، هەرچەندە زۆر دڵنیام کە ناتوانن جارێ واڵای بکەن و لێی تێ بگەن. دور نییە هەر کەسێک ئەمە دەخوێنێتەوە دەتوانێت ڕەچاوی سادەیی جوانی ئەم هاوکێشەیە بکات:
Rab − ½ R gab = Tab
ئەمە تەواو.
بێگومان، خۆشت دەبێت ماتماتیکی رەیمان بخوێنیت و ئەزمی بکەیت بۆ ئەوەی تەواو ببیتە پسپۆر لە کۆمەڵێک تەکنیکدا کە دەسەڵاتت بەسەر ئەم هاوکێشەیەدا بشکێت و لێی حاڵی ببیت و بەکاری بهێبیت. بەڵام توانا و هیمەتێکی کەمترت پێویستە بۆ ئەوەی ڕەچاوی ئەو جوانییە بکەیت کە چوار مۆسیقار دادەنیشن و بیتهۆڤن دەژەنن. لە هەردو حاڵەتدا، خەڵاتەکە برتییە لە جوانییەکی لە ئاسابەدەر، چاوێکی نوێ کە سەیری دونیای پێ بکەین.




گراڤیتی(هێزی راکێشان)

زۆر بەمان زانیاریەکی  کەمیش بێت لەسەر گراڤیتی ئەازنین،بەلام زۆر جار  خۆمان سەر لە خۆمان تێک ئەیەین کە ئاخۆ پەیوەندی گراڤیتی(هێزی راکێشان) لەگەل بارستایی تەن چۆنە،ئایا چی کاریگەریەک هەیە لەسەر هێزی راکێشان بە هۆی بارستای تەنەوە.،زۆرجار لەوانەیە وەلامی ئەم پرسیارەتان وەر گرتبێت بەلام بێگومان وەلامەکان زۆربەیان ئالۆزن و زیاتر سەرلێ شێواوی دروست ئەکەن،بەتایبەت بۆ ئەو کەسانەی کە شارەزایی باشیان لە زانستی فیزیک نەبێت ..لەم ڤیدوۆ ئەنیمەیشنەدا بەشێوەیەکی سادە و سەرنج راکێش وەڵامی ئەو پرسیارانە دراوەتەوە

وەرگێران و ژێرنوس :ئاکام موحەمەد




دوو کۆرس دەربارەی بنەڕەتەکان و تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا

نوسین و ئامادەکردنی: ئارمان خەلیل

دوو کۆرس دەربارەی بنەڕەتەکان و تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا، کە هی زانکۆیەکی بێ ئەندازە باشن و لە لایەن پرۆفیسۆرێکی ئاستبەرزەوە گوتراونەتەوە.


ئەم دوو کۆرسەی لینکەکەیانم لە خوارەوە داناوە بە گشتی بریتین لە ٤٩ وانە دەربارەی تیۆرییە بنەڕەتی و سەرەکییەکانی فیزیا کە لە لایەن پڕۆفیسۆر R. Shankar لە زانکۆی Yale گوتراونەوە و تۆمار کراون. بە گشتی ئەمانە هەمان ئەو بابەتە تیۆرییانەن کە خوێندکارێکی بەشی فیزیا لە زانکۆ دەیانخوێنێت و پێویستە وەک بنچینەی تیۆری بیانزانێت، ئەمەی لەم دوو کۆرسەدا هەیە چڕکراوەیە و وا پێویست دەکات لە سەر هەر بابەتێک خوێندکار بڕێکی زۆرتر وردەکاری وەربگرێت (هەڵبەت ئەمە لە چاو ئەو بابەتانەی خوێندکاری دەرچووی فیزیا لە زانکۆیەکی باش وەریاندەگرێت نەک بە بەراورد لە گەڵ ئەم زانکۆ بێکەڵکانەی خۆمان). بۆ نمونە لە کۆتایی کۆرسی دووەمدا بە ٧ وانە باس لە کوانتەم میکانیک کراوە (هەموو بابەتەکانی تری ئەم کۆرسەش بە هەمان شیوە بە کورتی و چڕییە) کە لە ڕاستیدا لە هەر زانکۆیەک خوێندکار پێویستە زیاد لە ٣٠ کاتژمێر کوانتەم میکانیک بخوێنێت بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە فیزیادا، بەڵام لە پاڵ ئەوەشدا کۆرسێکی بێ ئەندازە باش و ڕوون و بە کەڵکە بۆ هەموو ئەوانەی خوێندکاری فیزیان یاخود دەیانەوێ دەست بکەن بە خوێندنی فیزیا و بە دوای هەنگاوی یەکەمدا دەگەڕێن و یاخود دەیانەوێ بە گشتی و لە ئاستێکی ئەکادیمیدا شتێک بزانن دەربارەی تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا. هەڵبەت وا پێویست دەکات وەک وانەی زانکۆ کەسی فێرخواز لەگەڵ سەیرکردنی ئەم وانانە هەوڵی نووسینی تێبینی و پێداچوونەوەی دواتر و حەڵکردنی نمونە بدات کە لەو لینکانەدا هەن کە لە کۆمێنت دامناون یاخود نمونە لە هەر کتێب و سەرچاوەیەکی تری دەرەکییەوە.
جا لە ڕاستیدا ئەوەی لەو وانانەدا دەیبینن ئەوە سادەترین و یەکەم هەنگاوی فیزیایەکی ڕاستەقینەیە کە بەشی هەرە زۆری دەربڕینی ماتماتیکییە نەک قسە و قسەڵۆکی پەیجەکانی فەیسبووک و سایتەکان، بە پەیجەکەی خۆشمەوە، ئەوەی لێرە بینیوتانە و دەیبینن واتە ئەو هەواڵ و باسکردن و شتە تەنها ڕووکەشێکە و شتێکە بۆ خەڵکی بە گشتی نەک خودی زانستی فیزیا.
—-
کۆرسی یەکەم: (Fundamentals of Physics I)
٢٤ وانەیە و بە شێوەی سەرەکی ئەم بابەتانە لە خۆ دەگرێت:
-میکانیکی نیوتنی
-تیۆریی ڕێژەیی تایبەت
-کێشکردن
-ثێرمۆداینامیک
-شەپۆلەکان

لینکی وانە ڤیدیۆییەکانی کۆرسی یەکەم :
https://www.youtube.com/playlist?list=PLFE3074A4CB751B2B

کۆرسی دووەم: (Fundamentals of Physics II)
٢٥ وانەیە و بە شێوەی سەرەکی ئەم بابەتانە لە خۆ دەگرێت:
-کارەبا
-موگناتیس
-بیناییزانی
-کوانتەم میکانیک
لینکی وانە ڤیدیۆییەکانی کۆرسی دووەم:
https://www.youtube.com/playlist?list=PLD07B2225BB40E582

تیبینی: هەروەها بۆ داونڵۆدکردنی نووسراو و نمونەکانی هەردوو کۆرسەکە، پاش کردنەوەی ئەم دوو لینکەی خوارەوە لە ژێر ئەم نووسینەدا
(course materials) کلیک لەو لینکە بکەن کە ئەمەی لە سەر نووسراوە: Download all course pages

کۆرسی یەکەم:
http://oyc.yale.edu/physics/phys-200
کۆرسی دووەم:
http://oyc.yale.edu/physics/phys-201
هیوادارم سوودی هەبێت.




پۆڵ دەیڤیز: چوار هێزەکەی سروشت (بەشی یەکەم)

وەرگێڕانی: شێرکۆ ڕەشید قادر

سەرچاوەکانی گۆڕانەکان

لەو ڕۆژگارەوە مرۆ لە دونیای دەوروبەری خۆی خوردبووەتەوە، هەستی بە بوونی گۆڕان کردووە. جیهان پڕبووە لە چالاکی – جوڵەی خۆر، هەڵکردنی ڕەشەبا، هەڵفڕینی باڵندەکان، گوزەری جۆگەکان. ئنسانی کۆن سەیری ڕابوونی وەرزەکانی کردووە، خەڵک چونەتە تەمەنەوە و پیربوون و ئامرازە بەراییەکانیشیان سواون و کەڵکیان نەماوە.

بەڵام هۆکاری گۆڕان و جوڵە چی بووە؟ هەندێک شت، وەک ئاژەڵان، دیارە کە هێزی جوڵەیان لە خۆیاندا هەیە، لە کاتێکدا هەندیکی تر – وەک بەرد، تیر و پاج – پێویستیان بە هێزی پاڵنەرێکی دەرەکی هەبووە و هەیە بۆ ئەوەی بجوڵین. یەکەمجار، هیچ جوداییەک نەکراوە لە نێوان بابەتێک لە فەزادا دەجوڵێت و دەگۆڕێت. هێشتا هزرەکانی خێرایی و تاودان بە باشی بەرجەستە نەبووبوون. پێشینانمان بە دڵنیاییەوە ئەو هێزانایەن وێناکردووە کە دونیایان دروستکردووە و بوونەتە هۆی گۆڕان، بەڵام لای ئەوان ئەم هێزانە لە باری چلۆنایەتیەوە سیحرئامێز بوون و بەشێکی جیانەکراوە بوون لە خوداکان و هێزە شەیتانەکان کە حوکمیان کردوون.

هەرچەندە فەیلەسوفانی یۆنان خوێندنەوەیەکی سیستەماتیکیان لەمەڕ گۆران و جوڵەوە تەبەنناکرد، بەلام هێشتا بە تەواوی لە هۆکارەکان تێنەگەیشتبوون. ئەرستۆ باوەڕی وەها بوو کە کلیلی تێگەیشتن لە جوڵە بریتیە لە بەرهەڵستی. ئەرستۆ سەرنجیدا کە تەنێک لە ناوەندێکی ڕونی وەک هەوادا( کە چڕی نزمترە لە هی ناوەندێکی وەکو ئاو) ئازادانەتر دەجوڵێت، هەربۆیەش خێراترە. لای ئەرستۆ لە هەردوو حاڵەتەکەدا هێزێکی بزوێنەر پێویستە بۆ زاڵبون بەسەر ئەو بەربەستەی لە بەردەم جوڵەدا هەیە. هەر بۆیەش گاڵتەی بە فکری ئەتۆمیستەکان دەهات کە دەیانگوت گوایە تەنۆلکەکان ئازادانە لە بۆشاییدا void دەجوڵێن، چونکە بۆشایی هیچ توخمێکی تێدا نیە، ئەوا بەرهەڵستی لە ئارادا نیە. هەربۆیەس تەنۆلکەکان بە خێرایی ناکۆتا infinite دەجوڵێن، ئەمەش لای ئەرستۆ شتێکی ناقۆڵا و بێ مانابوو.

ئەو چەمکە هاوچەرخە ئەندازیارییەی هێز کە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا کاری پێدەکرێت هەتا سەدەی هەڤدە بە تەواوی پەرەی نەسەندبوو و کامڵ نەبووبوو، هەتا یاساکانی میکانیکی نیوتن رەزامەندی لە بەرانبەردا نیشاندا. خامەی پسپۆڕانەی نیوتن بوو کە هەستیکرد جوڵەی لەمجۆرە پێویستی بە هێز نیە. تەنێکی ماتێریالی بە خێراییەکی ڕێک  و  uniformبە ئاڕاستەیەکی جێگیر دەجوڵێت بە بێ بوونی هۆکارێک دەرەکی بۆ ئەوەی پاڵی پیوە بنێت یان ڕایکێشێت. تەنها لادان لە جوڵەی ڕێک پێویستی بە تەفسیرکردن هەیە، واتە بوونی هێزێک. لای نیوتن، هێزەکان تاودان accelerations دروست دەکەن، بۆ ئەم مەبەستەش نیوتن هاوکێشەیەکی ماتماتیکیانەی وردی پێشکەشکرد کە هەردوو دیاردەکە (هێز و تاودان) پێکەوە دەبەستێتەوە.

تیۆریەکەی نیوتن یەکسەر تەفسیری مەتەڵی جوڵەی عەردی بە دەوری خۆردا نمایاشکرد. لە تەفسیرەکەدا هیچ هۆکارێکی بینراو و بەرچاو نییە کە عەرد بە ڕەوتی خولگەکەیدا ڕاپێچ بکات یا پاڵی پێوەبنێت، واتە لەم تیۆرەی نیوتندا، هیچ شتێکی لەو جۆرە پێویست نیە. هەقیقەتی جوڵەی عەرد مەسەلەیەک نیە، بەڵکو لادانە لە ڕێکی (جوڵە بە خێراییەکی ڕێک لەسەر هێڵێکی ڕاست) و پێویستی بە تەفسیر هەیە. ڕەوتی عەرد لە فەزادا بە دەوری ئەو هێڵەی بە ئاڕاستەی خۆرە دەچەمێتەوە، ئەمە هەقیقەتێکە کە بە هۆی هێزی ڕاکێشانی خۆرەوە تەفسیر دەکرێت.

میکانیکی نیوتن هەر زوو وەک وەسفێکی سەرکەوتوو سەبارەت بە جوڵە و هێز خۆی سەپاند، بە جۆرێک کە ئێستا بناغەی هەمو کارێکی ئەندازەیی میکانیکییە. هەرچۆنێک بێت، نیوتن ئیشارە نادات بە چاوگی ئەم هێزانە کە مادەکان تاودەدەن. سەرەتا ئەم هێزانە وەها هاتنە بەرچاو کە زۆرن و دەگۆڕێن: کاریگەری ڕەشەبا یان، فشاری هەوا یاخود ئاو، پاڵنانی بەردەوامی کانزا بۆ گەورەبوون، جۆشی توندی تەقینەوە کیمیاییەکان، هێزی ڕاکێشانی لاستیکی، هێزی ماسولکەکانی مرۆ، وەزنی شتە قورسەکان و چەندەها شتی تر. هەندێک هێز وا دێنە بەرچاو کە ڕاستەوخۆ، کاتێک لەگەڵ تەنەکە تەماس دەگرن، کاردەکەنە سەر تەنەکە، وەکو کاتێک گوریسێک ڕادەکێشین، بەلام هەندێک هێزی تر، هەروەک هێزی ڕاکێشان، لە دورەوە کاریگەری خۆیان لەسەر تەنەکە هەیە.

سەرباری ئەم فرە جیاوازییە، توێژینەوە و خوێندنی ورد ئەوە دەردەخەن کە دەتوانرێت سەرتاپا چالاکییەکانی سروشت تەنها لە چوار هێزی بنەرەتیدا کورت بکرێنەوە. سەرەنجام ئەم هێزانە بەرپرسن لە هەمو چالاکییەکانی دونیا، سەرچاوەی هەمو گۆرانێکن. هەر هێزێک وێکچون و جیاوازی خۆی لەگەل هێزەکانی تردا هەیە. تێگەیشتن لە خاسیەتەکانی ئەم چوار هێزە ئەرکێکی گەورەی فیزیکناسە و سەرەتایەکی بنچینەیی لە ڕیگادا بەرەو سوپەر – هێز فەراهەم دەکات.

هێزی ڕاکێشان Gravity

لە ڕوی مێژوییەوە، هێزی ڕاکێشان یەکەم هێزە لە چوار هێزەکە کە زانستییانە مامەڵەی لەگەڵ کراوە. هەرچەندە مرۆ هەمیشە هەستی بە ڕاکێشان کردووە و هەردووک بیرۆکەی بەرزبونەوە و دابەزینی لە ژێر ڕۆشنایی ڕاکێشاندا دیوە، بەلام ڕۆڵی ڕاستەقینەی هێزی ڕاکێشان وەک هێزێکی سروشتی تا سەدەی هەڤدە بە کامڵی حسابی بۆ نەکرابوو، واتە تا نیوتن هات و تیۆری ڕاکێشانی گشتی پێشکەشکرد. هەتا ئەو دەمە ، ڕاکێشان هێزێک بوو کە وەک بەشێکی جیانەکراوەی عەرد حسابی بۆ کرابوو، پاشان تێکەڵ بە هەموو ئەو بیروڕا کۆسمۆلۆژییانە کرابوو کە نزیک بوون لەم چەمکەوە. ئەرستۆ، کە باوەڕی وابوو عەرد دەکەوێتە چەقی گەردونەوە و لای وی کاتێک تەنەکان دەکەونە سەر عەرد هۆکەی دەگەڕیتەوە بۆ ئەوەی کە ئەم تەنانە نمونەیەکن لەو پرینسیپە گشتییەی کە دەڵێت هەمو تەنەکان مەیلی گەڕانەوەیان بۆ جێگای ئەسڵی سروشتیی خۆیان لە گەردوندا هەیە. هەربۆیەش دەبینین کە تەنە عەردییەکان بەرەو عەرد دێن و دەگەڕێنەوە، لە کاتێکدا توخمە ئیسەریەکان ethereal ی ئاسمان خۆیان بە ڕەوتێکی بازنەیی بە دەوری عەردا دەسوڕێنەوە، جا لە ڕوی جیۆمەترییەوە ئەمانە کەماڵترین perfect جوڵەن.

لە چەرخەکانی ناوەڕاستدا، لەگەڵ دامەزراندنی چەمکە ئەسترۆنۆمییە زیاتر هاوچەرخەکاندا، زانرا کە هێزی ڕاکێشان تەنها تایبەت نیە بە عەرد و بەس، بەڵکو لە نێوانی خۆر و مانگ و هەسارەکان و هەمو تەنەکانی تری ئاسماندا کاردەکات و دەور دەبینێت. یەکێک لە نمایشە هەرە قایلکەرەکانی ئەم هەقیقەتە بریتیە لە تەفسیری نیوتن سەبارەت بە دیاردەی هەڵچون و داچونی(مد و جزر) مانگ. یاسای دووجای پێچەوانەیی inverse square law نیوتن سروشتی مەودا – دوری هێزی ڕاکێشان بەرجەستەدەکات. مەبەست لەمە ئەوەیە کە هەرچەندە هێزی ڕاکێشان لەگەڵ دوریدا پێچەوانە دەگۆڕێت، بەلام کاریگەریەکەی هێشتا بە پانتایی فەزادا دەڕوات و لە دورییەوە هەستی پێ دەکرێت. ئەمە شتێکە مایەی بەختەوەرییە، چونکە هێزی ڕاکێشان کتومت گەردونی وەک یەکەیەک پێکەوە ڕاگرتوە: کۆنترۆڵی هەسارەکان و ڕەوتی سوڕانەوەیان بە دەوری خۆردا دەکات، ئەستێرەکان بە گالاکسیەوە دەبەستێتەوە و بەربەستیشە لەبەردەم ئەستێرەکان کە بکەونە نێو بۆشایی بەتاڵی(vacuum) فەزاوە. لە ڕاستیدا، بە پێوەری ئەسترۆنۆمی، هێزی ڕاکێشان بە گشتی هێزێکی گەورە و باڵادەستە.

یەکێک لە سیما هەرە گرنگەکانی هێزی ڕاکێشان بریتیە لە گشتگیریەکەی universality، هیچ شتێک لە گەردوندا ناتوانێت لە دەسەڵاتەکەی ڕابکات و هەڵێت. هەمو تەنۆلکەیەک ڕوبەڕوی ڕاکێشان دەبێتەوە، یاخود بە ڕاکێشانەوە دەنوسێت. تەنانەت وزەش کاردانەوەی لە هەمبەر ڕاکێشاندا هەیە. بە هەمان شێوە، هەمو تەنۆلکەیەکیش سەرچاوەی ڕاکێشانە. لەوەش زیاتر، ئەو قووەتەی کە تەنۆلکەکان بە ڕاکێشانەوە دەنوسێنێت هەمیشە وەک خۆیەتی، ئەمەش هەقیقەتێکە، تەنانەت گالیلۆ، زانای بەناوبانگی ڕۆژگاری ڕێنیسانس، سەرنجیدا و گوتی کە هەمو تەنەکان بە یەک خێرایی دەکەونە خوار، جا بارستە و پێکهاتەیان چۆن بێت گرنگ نیە.

ssss

نیوتن (1642 – 1727): یاسای دوجای پێچەوانەیی.

هێزی ڕاکێشان لە نێوان تەنۆلکەکاندا هەمیشە هێزی یەکتر ڕاکێشان و لە یەکتر نزیکبونەوەیە. لە لایەکی ترەوە، هێزی لەیەکتر دورکەوتنەوە Repulsive gravity ، یاخود هێزی دژە – ڕاکێشان، وەک هەندێک جار وەها ناودەبرێت، هەرگیز نەبینراوە و سەرنج نەدراوە. هۆکاری ئەمەش ڕون و ئاشکرایە. ڕاکێشانی لە یەکتر دورکەوتنەوە پێویستی بە وزەی نێگەتیڤ هەیە. ئەو وزەیەی لە تەنۆلکەدا کڵۆم کراوە(خەفەکراوە) هەمیشە پۆزەتیڤە و بارستاییەکی پۆزەتیڤی پێ دەبەخشێت. تەنۆلکەکان هەمیشە هەوڵدەدەن کە یەکتر ڕابکێشن. وزەی نێگەتیڤ شتێکە کە بە هیچ جۆرێک پەی پێ نابرێت. هەرچۆنێک بێت، هەرچەندە تەنۆلکەکان ناتوانن وزەی نێگەتیڤیان هەبێت، بەلام دەشێت کایەیەک لە ئارادا هەبێت کە شتی لەمجۆرە دروست بکات، ئەمەش دەرکەوتەی قوڵی لێ دەکەوێتەوە.

لەوانەیە سەرسامترین شت لە بارەی هێزی ڕاکێشانەوە بریتی بێت لە ئەوپەری لاوازییەکەی. هێزی ڕاکێشان لە نێوان پێکهاتەکانی ئەتۆمی هایدرۆجیندا 10-39 (واتە 10 توان ناقس سی و نۆ) ی هێزی کارەبایە. ئەگەر ئەتۆمی هایدرۆجین بە هێزێکی ڕاکێشان بە یەکەوە نوسابن وەک لەوەی هێزێکی کارەبایی، ئەوا بچوکترین خوڵگەی ئەلەکترۆن گەورەتر دەبێت لەو گەردونەی لەبەرچاومانە! لە ڕاستیدا ، لە ئاستەکانی تەنۆلکە تاکەکانی ژێر – ئەتۆمیدا ، هێزی ڕاکێشان هێندە لاوازە کە فیزیکناسان مەیلی ئەوەیان هەیە کە سەراپا فەرامۆشی بکەن. هەرگیز لە هیچ یەکێک لە پرۆسەکانی تەنۆلکەدا هەستی پێ نەکراوە و تێبینی نەکراوە.

تەنانەت لە ئاست بابەتە ماکرۆسکۆبیەکانیشدا(گەورەکاندا)، کاریگەری هێزی ڕاکێشانی خۆشیان تێبینی ناکرێت. کاتێک لەسەر شەقامێک بەرەو خوار پیاسە دەکەیت، باڵەخانە گەورەکان هێزێکی ڕاکێشان واری دەکەن، بەلام هێشتا ئەوەندە بچکۆلەیە کە ناتوانرێت هەستی پێ بکرێت، لەگەڵ ئەوەشدا ئامێری زۆر هەستیار هەن کە کاردانەوەیان لە هەمبەر ئەم هێزانەدا هەیە. لە ساڵی 1774 ، سکۆتلەندییەک، کە ناوی نەڤیل ماسکەلین بوو، کاتێک بە لای چیایەکدا ڕەت بوو، بە هۆی پەخشکردنی هێزی ڕاکێشانەوە لە لایەن چیاکەوە، جۆرە لادانێکی شاقوڵی بەدیکرد. لە ساڵی 1797 دا هنری کاڤێندیش، تاقیکردنەوە بەناوبانگەکەی کرد کە تێیدا زۆر بە وریایی و وردی ئەو هێزە هەرە لاوازەی یەکترڕاکێشانی پێوا کە لە نێوان دوو تۆپی بچکۆلەدا هەن کە بە شێوەیەکی ئاسۆیی دەکەونە ئەمسەر و ئەوسەری دارێکی هەڵواسراو و لە هەر سەرێکیش گۆیەکی خڕ هەیە.

ssss

ئاینشتاین (1879 – 1955): تیۆری نسبی گشتی و تایبەتی.

وەک شتێکی سەرسام دێتە بەرچاو کاتێک دەبینین کە هێزێکی یەکترڕاکێشانی وەها لاواز هەستی پێ بکەین.چۆن هێزی لەمجۆرە ئاوا لە گەردوندا باڵادەستن؟ وەڵامەکە دەگەڕێتەوە بۆ سیمای گشتگیری universality ئەم هێزە. ئەمەش چونکە هەمو تەنلۆکەیەکی مادە هێزی ڕاکێشانی هەیە و هەتا مادەی زیاتر کەڵەکە ببێت ئەوا هێزەکە گەورەتر دەبێت. تۆ لە ژیانی ڕۆژانەدا هەست بە هێزی ڕاکێشان دەکەیت چونکە هەمو ئەتۆمێک لەسەر عەرد ڕاتدەکێشێت. کاریگەری تاکە ئەلەکترۆنێک یان تاکە پرۆتۆنێک ئەوەندە لاوازە دەشێت فەرامۆش بکرێت، بەڵام کاتێک هەمو یەکدەگرن ئەوا هێزێکی بەرچاو دروست دەکەن. خۆ ئەگەر ژمارەی تەنۆلکەکانی هێزی ڕاکێشان یەکسان بن بە ژمارەی تەنۆلکەکانی دژە – ڕاکێشان ئەوا جۆرە فەزایەکی هارمۆنی دروست دەکەن و هێزی ڕاکێشان، کە هێشتا هەر لە ئارادایە، هەرگیز دەرک پێ ناکرێت، چونکە زۆر لاواز دەبێت.

ڕاکێشان هێزێکە کە دەتوانرێت تەنها وەک کایەیەک وەسف بکرێت. هەمو تەنۆلکەیەک وەک سەرچاوەی کایەی ڕاکێشان وایە، واتە تەنۆلکەکان ئەم کایەی ڕاکێشانە پەخش دەکەن و وەکو هەورێکی نادیار دەوریان دەدەن. خۆ ئەگەر تەنۆلکەیەکی تر هەڵبدرێتە ئەم کایەی ڕاکێشانەوە ئەوا هەست بە کاریگەری هێزێک دەکات. کایەی ڕاکێشانەکە زۆر لەوە زیاترە کە تەنها وەک ڕاکێشان قسەی لەمەڕ بکرێت، چونکە دەتوانێت جۆرێک لە شەپۆلەکان دروست بکات، هەر وەک چۆن ماکسوێل کەشفی کرد کە لە کایەیەکی ئەلکترۆماگنێتیکدا شەپۆلەکان دروست دەبن و بە فەزادا دێن و دەچن. بە هەمان شێوەش ئاینشتاین بۆی دەرکەوت کە شەپۆلەکان لە کایەی ڕاکێشاندا دروست دەبن.

هەرچەندە تیۆری نیوتن لەمەڕ ڕاکێشان بۆ دوو سەد ساڵ تەواو سەرکەوتو بوو، بەلام لەبەردەم فیزیکی نوێدا بووە قوربانی، لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا شتەکە تەقیەوە. تیۆری نیوتن کە ساڵەها بوو تەفسیرێکی سەرکەوتوانەی لەمەڕ جوڵەی شێوە هێلکەیی هەسارەی مێرکۆری داڕشتبوو، بەڵام جۆرە پێچێکی بچکۆلە یاخو پاشگەزە – جوڵەیەک لە ڕەوتی هەسارەکەدا هەبوو، ئەمەش هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بوونی پشێویەکی ڕاکێشان کە سەرچاوەکەی هەسارەی تر بوو. کاتێک حساباتێکی ورد لەمەڕ ئەم پرسە تازەیە کرا، دەرکەوت کە بۆ هەر سەد ساڵێک چل و سێ چرکە[i] کەوانە لە ئەنجامدا دروست دەبێت.

لەوەش جدیتر، ئەوەبوو کە یاسای ڕاکێشانی نیوتن لەگەڵ تیۆری تازە لەدایکبووی نسبیدا دووچاری پێکدادان بووبوو. لای نیوتن، هێزی ڕاکێشان لە نێوان دوو تەندا یەکسەر بە پانتایی فەزادا دەگوازرێتەوە، بەمجۆرە ئەگەر خۆر لە پڕ نەمێنێت و لە بەرچاو ون بێت، ئەوا خولگەی عەرد یەکسەر لە سوڕانەوە دەوەستێت، ئەمە لە کاتێکدایە کە هەرچەندە پرۆسەی دیارنەمانی تیشکی خۆر هەتا دەگاتە سەر عەرد هەشت خولەک دەخاێنێت. تیۆری نسبی ئاینشتاین هەمو دیاردەیەکی فیزیکی و کاریگەری ئەو دیاردەیە قەدەغە دەکات کە لە خێرایی ڕوناکی زیاتر بێت، بێگومان ئەم تیۆرەی ئاینشتاین لە هەمبەر ئەوەی نیوتندا ڕوبەڕوی ململانێ دەبێتەوە.

کاتێک لە ساڵی 1915 دا، ئاینشتاین هەوڵیدا تیۆرەکەی گشتگیر generalize بکات بۆ ئەوەی هێزی ڕاکێشان لەخۆبگرێت، ئەمە بوو بە هۆی داڕشتنی تیۆری نسبی گشتی، ئەمەش نەک هەر پێگەی بە هاوکێشەکەی نیوتن لەمەڕ ڕاکێشان لێژکرد، بەڵکو بوو بە هۆی گۆڕینی سەرتاپای بنچینەیی چەمکی تێگەیشتنی مرۆ لە هەمبەر ڕاکێشان. لە تیۆری ئاینشتایندا، لە ڕاستیدا ڕاکێشان هیچ هێز نیە، بەڵکو نمایشی چەمانەوەی یان شێواندنی فەزا – زەمەنە spacetime . بە گوێرەی تیۆری ئاینشتاین، ڕاکێشان تەنها جیۆمەتریە و بەس.

تیۆری نیوتن لە هەمو بوار و مەبەستە پراکتیکیەکاندا وەک تیۆرێکی سەرکەوتوو دەمێنێەوە، وەکو گەشتی پاپۆڕی ئاسمانی و فڕۆکە، ئێستاش هەر سەرکەوتووە بۆ وەسفکردنی زۆر لە سیستەمە ئەسترۆنۆمیەکان. بەلام کاتێک کە کایەی هێزی ڕاکێشان چڕ دەبێتەوە، وەک نزیکبونەوە لە دیاردەکانی هەرەسهێنانی ئەستێرە نیوترۆنیەکان و چاڵە ڕەشەکان. تەنانەت لە ناوەندێکی هێزی ڕاکێشانی مامناوەندیدا، لە توانادا هەیە کە کاریگەری چەمانەوەی فەزا – زەمەن کەشف بکرێت. بۆ نمونە، پێچکردنەوەی خولگەی مێرکوری، بریتیە لە دەرەنجامی شیواندنی فەزایی خۆر.

ئەلیکترۆماگنێتیزم Electromagnetism

هەرچەندە هێزی ڕاکێشان یەکەم هێزە ئنسان توانیویەتی بە شێوەیەکی زانستی لێی تێگەیشتبێت، بەڵام هەر لە دێرزەمانەوە خەڵک ئاشنایەتی لەگەڵ هێزی ئەلیکترۆماگنێتیزمیشدا هەبووە. هێزی کارەبایی لە کاتی هەورە بروسکەدا بە شەفافی بەدی دەکرێت، یان لە هەندێک دیاردەی تری وەکو بەتاڵکردنەوەی بارگەکاندا بە ڕونی دەردەکەوێت. هێزی موگناتیسی بەرپرسە لەو کڵێشە ئاڵۆزانەی لە کاتی دەرکەوتنی ڕۆشنایی لە دەڤەرەکانی قوتبی باکوردا بەدی دەکرێن.

تالیس (624 – 546 پێشزایین)، فەیلەسوف و فەلکناسی یۆنانی، بە یەکەم زانا دادەنرێت کە دەرکی بە بوونی دیاردەی کارەبا کردووە، ئەویش کاتێک سەرنجیدا کە ئەگەر مووروو لە شتێک بخشێنی ئەوا خەسڵەتێک پەیدا دەکات کە دەتوانێت شتی ورد و سوکەڵە هەلگرێت و پێوەی بنوسێت. وشەی ئێلێکترا elektroa لە زمانی یۆنانیدا وشەیەکە بۆ مورو بەکاردێت(لە کوردیشدا تەسبیحی کارەبا هەیە). لە چەرخەکانی ناوەڕاستدا، ویلیام گیلبێرت[ii] (1544 – 1603)، کە پزیشکی تایبەتی شاژن ئەلیزابێتی یەکەم بوو، زیاتر لە مەسەلەکەی کۆڵیەوە و بۆی دەرکەوت کە گەلێک مادەی تر هەن کە هەمان خاسیەتی کارەبایان هەیە. پاشان لە ئنگلتەرە و ئەروپا، توێژینەوەی تر کرا و دەکەوت کە هەندێک مادە وەک مادەی جیاکەرە( مادەی عازلە) کار دەکەن. زانای فەرەنسی، چارلز دوفەی Charles Dufay  ئەوەی کەشفکرد کە بارگە کارەباییەکان بە دوو جۆر خۆیان دەخەنەڕو، ئێستا بەو دوو جۆرە دەوترێت پۆزەتیڤ و نێگەتیڤ.

ssss

ویلیەم گیڵبێرت (1544 – 1600): عەرد موگناتیسێکی زەبەلاحە.

لەسەدەی هەژدە و سەرەتای سەدەی نۆزدەدا، لە دوای تاقیکردنەوەکانی هەر یەک لە بنیامین فرانکلین(1706 – 1790) و مایکل فارادای[iii](1791 – 1867) تێڕامانێکی فراوانتر لەمەڕ کارەباوە هاتە ئاراوە. دەرکەوت کە ئەو بارگە کارەباییانەی وەک یەکن لە یەکتر دور دەکەونەوە و ئەو بارگە کارەباییانەی وەک یەک نین یەکتر ڕادەکێشن، لە هەردوو حاڵەتەکەدا هاوکێشەیەکی سادەی ماتماتیکی حوکمی ئەو هێزەی نێوانیان دەکات: هێزی کارەبایی نێوانیان بە حوکمی هەمان یاسای نیوتن، کە بە یاسای ” دووجای پێچەوانەیی” ناسراوە دەگۆڕێت، جا هەتا دوری نێوان بارگەکان زیاتر بێت، ئەوا هێزە کارەباییەکە کەمتر دەبێت. بێگومان لەوەبەر ئیشارەمان بە یاساکەی نیوتن دا، کاتێک نیوتن لەمەڕ هێزی ڕاکێشان لە نێوان تەنەکاندا دۆزییەوە. پێویستە ئەو هەقیقەتە بگوترێت کە هێزی کارەبایی لە هێزی ڕاکێشان بەهێزترە و دەتوانرێت بە ئاسانی لە ژیانی ڕۆژانەدا تێبینی بکرێت.

کارەکانی فارادای پێشنیازی بوونی کارەبایان لە ئەتۆمدا کرد، بەڵام پرسەکە کاتێک بە تەواوی سەلمێندرا کە فیزیکناس، جەی.جەی.تۆمسۆن[iv] J.J. Thompson (1856 – 1940) لە ساڵی 1890 دا ئەلکترۆنی دۆزییەوە. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەوە دەزانین کە بارگەی کارەبایی هەمیشە بە تەنۆلکەکانی مادەوە هەیە، بڕی ئەم بارگانە بە جۆرێکە کە ملکەچی سیستەمێکی ڕێکی ژمارەی تەواو و کۆلکەی یەکە بنەڕەتییەکانن، ئەمە پرسێکی سەرنجڕاکێشە. هەمو تەنۆلکەکان هەڵگری بارگە نین، بۆ نمونە، فۆتۆن و نیوترینۆ [v]neutrino ، لە ڕوی کارەباییەوە بێ بارگەن و بە نیوتراڵ ناودەبرێن. کارەبا، لەم لایەنەوە، لە هێزی ڕاکێشان جودایە. هەمو تەنۆلکەکانی مادە، بە کایەی ڕاکێشانەوە جووتن(یاخود نوساون)، بەلام تەنها تەنۆلکە بارگاوییەکان بە کایەی ئەلیکترۆماگنێتیکەوە جووتن(نوساون).

جەی. جەی. تۆمسۆن (1856 – 1940): ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

جەی. جەی. تۆمسۆن (1856 – 1940): ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

یۆنانەکان، هەروەک چۆن کارەبایان لە سروشتدا بەدی کردووە، بە هەمان شێوەش، موگناتیسی سروشتیان دیاریکردووە. لە دەوروبەری 600 ی پێشزاییندا، لەگەڵ خاسیەتەکانی ئاسن ئۆکساید(فیریوم ئۆکساید) ئاشنایەتیان پەیدا کردووە و دەرکیان پێکردووە کە ئەمانە، ئەگەر چی کەمێک لە یەکتریش دوربن، کاریگەرییەک لە هەمبەر یەکتر دروست دەکەن. لە دوای 500 ساڵی تر، چینیەکان خاسیەتی ئاڕاستەیی فیریۆم ئۆکسایدیان دۆزییەوە و بەم هۆیەوە توانیان فۆرمێکی زۆر سەرەتایی قیبلەنوما دروست بکەن. هەرچەندە ئەو قیبلەنومایەی دروستیان دەکرد تەنها بۆ مەبەستی غەیبگەری بەکاریان دەهێنا و بەڵام دوای چەندەها سەدە بووە ئامێرێک بۆ مەبەستی دەریاوانی بەکارهات.

لە کۆتایی سەدەی شازدەدا، زانایانی ئەوروپا بە چاوێکی پڕ بەها و گرنگەوە سەیری سروشتی ڕاستەقینەی موگناتیسیان کرد و بایەخیان پێدا. گیلبێرت، ئەوەی خستەڕوو کە عەرد وەک موگناتیسێکی گەورە وایە و سیفاتەکانی زۆر نزیکە لەو مۆدڵە گۆییەی خۆی لە ئۆکساید فیرۆم(ئاسن ئۆکساید) دروستی کردبوو. پاشان دەرکەوت کە موگناتیس بە دوو جۆرەوە خۆی نمایش دەکات، ئەویش جەمسەری باکور و جەمسەری باشور، واتە بە هەمان موگناتیسی گۆی عەرد، دوو تەوەری هەیە. جگە لەوەش هەر وەک کارەبا، هاوجەمسەر لە یەکتر دور دەکەونەوە، جەمسەری لێک جیاوازیش، یەکتر ڕادەکێشن. بەڵام جیاواز لە کارەبا، جەمسەرەکانی موگناتیس هەمیشە بە جووت کار دەکەن، ئەوانیش باکور و باشور. ئەگەر قاڵبێک موگناتیسمان هەبێت ، ئەوا سەرێکی باکورە و سەرەکەی تر باشورە، خۆ ئەگەر قاڵبەکە کەرت بکەین، ئەوا لە شوێنی بڕینەکە جەمسەری تازە دروست دەبێت و هەر یەک لە دوو قاڵبە نوێکە هەر یەکەیان بۆ خۆیان دەبنە دوو قاڵبی موگناتیسی تازە و هەریەکان دوو جەمسەری نوێ، باکور و باشور دروست دەکەن. ئەوەی شایانی گوتنە، ئەوەیە کە مەحاڵە و هەرگیز ناتوانرێت تاکە جەمسەرێکی موگناتیسی جیابکرێتەوە، واتە موگناتیسی تاک –جەمسەر( باکور بە تەنها یان باشور بە تەنها) بوونی نیە. ئایا دەشێت ئەوە بڵێین کە لە سروشتدا موگناتیسی تاک جەمسەر قەدەغە بێت؟ ئەگەر وایە، بۆچی؟ بێگومان لێکۆڵینەوە لە سوپەر – هێز superforce وەڵاممان لەمەڕ ئەم پرسیارە سەرنجڕاکێشە دەداتەوە.

ئەوەی دیسانەوە مایەی سەرنجدانە ئەوەیە کە هێزی نێوان جەمسەرەکانی موگناتیس ملکەچی یاسای دووجای پێچەوانییە(یاسای نیوتن بۆ راکێشان)، هەروەک چۆن لە کارەباش و هێزی ڕاکێشاندا وەهایە. بەمجۆرە هێزەکانی کارەبا و موگناتیس دور دەڕۆن. واتە کاریگەرییان بۆ دورییەکی زۆرە. بۆ نمونە، کایەی موگناتیسی عەرد بە ئاسماندا باڵ دەهاوێت. بە هەمان شێوە، خۆریش خاوەن کایەی موگناتیسی خۆیەتی و توانیویەتی سیستەمی خۆری خۆی بە نایابی ڕابگرێت.

sajvdhgas

جەیمس ماکسوێل(1831 – 1879): یەکخستنی کارەبا و موگناتیس لە هاوکێشەیەکدا.

لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا، پەیوەندییەکی قوڵ لە نێوان کارەبا و موگناتیسدا دۆزرایەوە. لە دانیمارک هانس کریستیان ئۆرستێد  Hans Christian Oersted   (1777 – 1851) کەشفیکرد کە تەزوی کارەبا کایەیەکی موگناتیسی بە دەوری خۆیدا پەخشدەکات، ئەمە لە کاتێکدا کە فارادی Faraday دەریخست کە گۆڕان لە کایەیەکی موگناتیسیدا تەزویەکی کارەبا دروست دەکات. ئەم کەشفە نوێیانە بوون بە زەمینە خۆشکردن بۆ لەدایکبوونی دینەمۆی کارەبایی electric dynamo و جینەرەیتەر generator کە ئەمڕۆ لە بواری ئەندازەییدا ڕۆڵی گرنگیان هەیە.

لە ساڵانی 1850 کاندا ماکسوێل[vi] (1831 – 1879) هەنگاوی گەورەی بەرەو پێش هەڵگرت، کاتێک توانی کارەبا و موگناتیس بخاتە دووتوێی تەنها یەک تیۆرەوە، ئەویش تیۆری ئەلیکترۆموگناتیسەوە بوو، ئەمە بۆ خۆی بازدانێکی شۆڕشگێرانە بوو لە بواری زانست و بە یەکەم تیۆری کایەی یەکگرتوو unified field theory دادەنرێت. کاتێک تیۆری کوانتەم هاتە ئاراوە و دوای گەلێک گۆڕانی گونجاو بەسەر کوانتەمدا و بۆ ئەوەی ڕۆڵی کاریگەری خۆی یاری بکات، تیۆری ماکسوێڵ، هەتا ساڵی 1967 بە سەلامەتی و بێ دەستکاری مایەوە و سەرکەوتنێکی نایاب بوو. پاشان لە ساڵی 1967 دا، هەنگاوی داهاتووی مەزن بریتی بوو لە جارێکی تر یەکخستنەوەی هێزەکان.


[i]  کەوانە – چرکە : یەک کەوانە – چرکە 1/60 ی یەک کەوانە – خولەکە و 1/3600 ی یەک کەوانە پلەیە. یەک کەوانە چرکە واتە 3.7  کیلۆمەترە.

[ii]  گیلبێرت، سەرباری ئەوەی کە پزیشکی تایبەتی شاهانە بوو لە ئنگلترە، توێژەرێکی فیزیکی بەهرەمەند بوو، هێدی هێدی کەوتە وردبونەوە لە دیاردە و خاسیەتی موگناتیسی، کە سەرەنجام گەیشتە ئەو قەناعەتەی کە عەرد موگناتیسێکی زەبەلاحە. ئەمە سەرەتای سەرهەڵدانی چەمکی هێزی ڕاکێشان بوو. دوایی کێپلەر(1571 – 1630) گوتی ئەو هێزەی کە جوڵەی بەردەوام بە هەسارەکان دەبەخشێت بۆ ئەوەی لەسەر ڕەوتی خولگەیی خۆیان بمێننەوە و لانەدەن هێزێکی زیندووە و لە خۆرەوە دێت، کاتێک هەسارەکە لە خۆرەوە نزیکە ئەم هێزە گەورەیە، بەڵام کە هەسارەکە دور دەبێت ئەم هێزە لاواز دەبێت.

[iii]  فارادای فیزیکناس و کیمیاناسی ئنگلیزی، ڕۆڵێکی مەزنی هەبوو لە خوێندن و بەرەو پێشبردنی ئەلکترۆماگنێتیزم. لە خێزانێکی کەمدەرامەت هاتۆتە دونیاوە. لە تەمەنی چواردە ساڵیدا دەبێتە شاگرد لای بەرگتێگرێک، بۆ ماوەی حەوت ساڵ لێرە بەرگ تێدەگرێت، هەر لێرەش دەکەوێتە خوێندنەوەی کتێبی زانستی و خۆی تەواو لە پرسە زانستیەکاندا قاڵدەکات. لە 1812 دا دوای گوێگرتن لە پێنچ موحازەرەی کیمیازانی ئەو کاتە دەیڤید هەمفری، داوای لێدەکات وەک یارمەتیدەر لای خۆی وەریبگرێت، بەڵام داواکەی رەتدەکاتەوە. دوای ساڵێک هەمفری خۆی دەنێرێتە شوێنی بۆ ئەوەی ببێتە یاریدەدەری. هەر زوو وەک زانایەک شۆرەت بۆ خۆی پەیدا دەکات و لە ساڵی 1821 دا یەکەم نامەی زانستی خۆی لەمەڕ سوڕانەوەی ئەلکترۆماگنێتیک بڵاوکردەوە( ئەو پرینسپەی کە ماتۆڕی کارەبایی لەسەر دروستکراوە). لە 1831 دا کورتکردنەوەی ئەلکترۆماگنێتیکی دۆزییەوە، دوایی بوو بە بنەمای ترانسفۆرمەر و جێنێرەتەر و پاشانیش بوو بە هۆی سەرهەڵەندانی تەکنەلۆژیای کارەبا.

[iv]  جەی.جەی. تۆمسۆن: لە نزیک مانچستەر، ئنگلتەرا، لەدایکبووە، بۆ خوێندن چووەتە کامبریچ. لە ساڵی 1883 دا بووە بە موحازیر. هەر زوو ناوبانگ پەیدادەکات، جگە لە دەیان داهێنانی فیزیکی و ماتماتیکی، ئەوەی ناوی بە نەمری هێشتەوە دۆزینەوەی ئەلکترۆن بوو لە ساڵی 1897 دا کاتێک سەرقاڵی کارکردن بوو لەسەر خاسیەتەکانی تیشکی کاتۆد ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

[v]  نیوترینۆ لە تەنۆلکە هەرە بنەڕەتییەکانە کە بنیاتی گەردون پێکدەهێنێت. نیوترینۆ لە نیوترۆن دەچێت، بەڵام جیاوازییەکی سەرەکی لەگەڵ نیوترۆندا هەیە، ئەویش ئەوەیە کە نیوترینۆ بارگەی کارەباییان نیە، چونکە لە ڕوی کارەباییەوە نیوتراڵن (بێ لایەنن.).

[vi]  جەیمس کلێرک ماکسوێل: ماتمیکناس و فیزیکناسی گەورەی سکۆتلەندی. بەوە ناوبانگی دەرکرد کە تیۆری ئەلکترۆماگنێتیکی داڕشت، توانی هەموو تاقیکردنەوە، ڕامانەکان و هاوکێشەکانی پێش خۆی لە یەک بۆتەدا ڕێکبخات و لە هاوکێشەیەکدا فۆرمولەیان بکات. هاوکێشەکە بە هاوکێشەی ماکسوێل ناسراوە. ماکسوێل بە یەکەم زانا دادەنرێت کە سەرەتایەکی داڕشتووە بۆ تیۆری کایەی یەکگرتوو.