گالیلۆ لە بەردەم دادگادا

نوسینی و ئامادەکردنی: شێرکۆ ڕەشید قادر

گالیلۆ لە بەردەم دادگادا، ١٦٣٣


دوای حوکمەکەی، گالیلۆ لە ژێر لێوەوە بە ورتە گوتی، ‘هەر دەجوڵێت!’

لە 22 ی حوزەیرانی 1633 لە رۆما ، پیاوێکی ریش سپی، سەرتاپا پۆشاکی سپی پۆشیبو، شەرمەزار و پەشیمان لە کردەوەکانی، لە بەردەم حەوت پیاوی کڵێسەدا چۆکی دادابو داوای بەزەیی دەکرد و پاکانەی دەنوسی. ئەم پیاوە ردێن سپییە، لە ئیمانداری و خواپەرستیدا لەوان زۆر زیاتر مەسیحی بو، بەڵام تەنها بە دڵی ئەوان کتێبەکەی نەنوسی، بۆیە لێرەدا دەیانەوێت ریسوای ئەم دنیا و ئەو دنیای بکەن. ئەم ئیختیارە، گالیلۆ گالیلەی بو، لە بەردەمیاندا گوتی:

”من، گالیلۆ گالیلەی، کوڕی ڤینچینسۆی فلۆرەنسی، تەمەنم هەفتا ساڵە، خۆم هاتوم بۆ دادگا، لەبەردەمی ئێوەدا چۆکم داداوە، ئێوەی کاردینالی  لۆرد و قەشەی گەورە، ئێوەیەک کە موحەقیقی گشتی دونیای مەسیحی هەموانن لە دژ کافرانی فاسق. لە بەردەم چاوانمدا کتێبی پیرۆز دانراوە و دەستی پیادەدەم، سوێند دەخۆم کە هەمیشە باوەڕم وابوە، لە ئایندەشدا، بە یارمەتی خودای گەورە، باوەڕم هەروا دەبێت، ئیمانم هەیە بە هەرچی بەندێک لە کاتۆلیکی پیرۆز و کڵێسەی رۆما تەبەننای دەکات، فێری خەڵکی دەکات و بانگی  بۆ دەدات.”

لەم بەروارەدا، دو دونیا بە یەکدا هاتن، دونیایەک کە دەسەڵاتی تەواوی بەسەر هەمو کایەکانی کۆمەڵدا هەبو، دنیایەکی تریش کە تازە بە تازە وەک فۆرمێکی مۆدێرنە خەریکی گاگۆلکە بو، دونیای یەکەم ئیمانی بە پیرۆزی ئەبەدی و ڕەهای خۆی و هەقیقەتەکانی هەبو، دونیای نوێش ئیمانی بە هەقیقەتی ماتماتیکی و تاقیکردنەوە بو. دونیای یەکەم مزگێنی بە مرۆ دەبەخشی لەسەر بنەمای گوێڕایەڵی دەرسەکانی پیاوانی کڵێسە، دونیای دوەم بانگەوازی کۆنترۆڵی سروشتی بۆ خزمەتی مرۆ دەکرد لەسەر عەرد. دونیای یەکەم کتێبە پیرۆزەکانی لەو دیو دەروازەکانی کڵێسەوە توند گرتبو، بە جۆرێک خەڵکی عەوام بۆی نەبو ڕاستەوخۆ بیخوێننەوە، دونیای دوەم بانگەوازی بیرکردنەوەی ئازادی دەکرد و دەیگوت مرۆ مافی خۆیەتی ئەم کتێبانە بە چاوانی خۆی ببنینێ و بە ئەقڵی خۆی هەڵیان سەنگێنێ. دونیای یەکەم دونیای دوەمی پێ قبوڵ نەبو، سەرتاپا ڕەتی کردەوە. کاتێک ئەم دو دنیایە ڕوبەڕوی یەکتر بونەوە، پاڵەوانی دونیای یەکەم پیاوانی بەدەسەڵاتی کڵێسە و پاڵەوانی دوەم، هەرچەندە بە سیما و ڕواڵەت و بە فیعلی گالیلۆ بو، بەڵام لە ناوەڕۆکدا بریتی بو لە گۆڕینی پێگەی دونیا خۆی، بە واتایەکی تر دونیا چیتر لە حاڵەتی وەستاندا نیە، چیتر عەرشی گەردون نیە و مرۆفیش چیتر ئەو مەخلوقە پیرۆزە ئەبەدییە نیە کە سەدان ساڵە پێمان دەڵێن، بەڵکو وەک هەر کائینێکی تر لەم گەردونەدا بونی هەیە و لە هیچیان زیاتر نیە. بەمجۆرە پەیامی دونیای دوەم پەیامی نوێی گالیلۆ بو کە خۆی لە سیمای سیستەمی نوێی کۆپەرنیکۆسی، مۆدڵی چەقە – خۆریدا نمایش کردبو. ئاکامی ئەم ململانێیە تراژیدیایەکی گەورە بو، دونیای یەکەم لە سایەی هەڕەشە و گوڕەشەی ئەشکەنجەدا چۆکی بە دونیای دوەم دادا، گالیلۆ بە روکەش دۆڕاندی، سازشیکرد، پاکانەی نوسی و گوتی من هەڵەبوم، زۆر هەڵە بوم، هەرگیز زەوی بە دەوری خۆردا ناسوڕێتەوە، مۆدڵی کۆپەرنیکۆس جگە لە فەرزیەیەکی ماتماتیکی هیچ هەقیقتێک لەخۆناگرێت، من چیتر دەرسەکانی سیستەمی چەقە – خۆری ناڵێمەوە و بانگەشەی لە نێو خەڵکدا ناکەم، زەوی جێگیرە، کۆسمۆلۆژیای ئەرستۆیی و ئەسترۆنۆمی پەتلیمۆسی راستییەکی رەهایە. گالیلۆ حوکمی دەست بەسەری هەتا هەتایی درا. کە هەستایە سەرپێ بۆ ئەوەی رەوانەی دەست بەسەری یەکجارەکی بکەن، لە پەنجەرەکەوە پشیلەیەکی بینی دەجوڵایەوە، گالیلۆ لە ژێر لێوەوە ورتەیەکی کرد و وەک دەڵێن گوتی،” هەر دەجوڵێت.” بەڵێ گالیلۆ هەرگیز بە دڵ و بە رۆح سازشی نەکرد، لای وی عەرد هەر دەجوڵێت و پەشیمانی لە دوا نییە. گالیلۆ سێ ساڵ دەست بەسەر بو، دوایی ناردیانەوە بۆ ماڵی خۆی، بەڵام هەرگیز بۆی نەبو بچێتە دەرەوە، یان خەڵکی هاموشۆی بکەن، دوایی چاوانی لەدەستدا و بوە بنیادەمێکی نابینا و بە هۆی لاوازی و سیحەتی خراپەوە لە 1642 دا، لە ژورێکی تەنها و بۆ یکجاری ماڵئاوایی لە هەمو دۆستان و نەیارانی کرد. پاپا ئوربانی هەشتەم مۆڵەتی نەدا بە فەرمی بنێژرێت و گۆڕی بۆ هەڵبەستن، تەنانەت رازی نەبو ناویش لەسەر گۆڕەکەی بنوسن، ئیتر لە گۆشەیەکی کڵێسەیەکی فلۆرەنسادا بێ ناو و بێ ناونیشان ناشتیان. بە داخەوە پیاوانی کڵێسە لەو سەردەمانەدا ئاینی خودا و پەیامی پیرۆزی ئیلاهییان بەکارهێنا بۆ بەرژەوەندی خۆیان، هەقیقەتێکی کۆپەرنیکۆسی هیچ مەترسییەکی بۆ ئایینی ئاسمانی نەبو، بەڵام پاسەوانانی کڵێسە لەسەر روی عەرد لێی ترسان و تۆقین، هەر بۆیەش گالیلۆیان راپێچی دەست بەسەری کرد. گالیلۆ شەڕەکەی دۆڕاند، بەڵام مرۆڤایەتی و زانستی نوێ جەنگەکەیان بردەوە. بەمجۆرە کڵێسە دەنگی ئازاد و بیرکردنەوەی سەربەستی کپکرد، ئیتاڵیا کە ناوەندی یەکەمی رێنیسانس و شۆڕشی زانستی بو بە ئاراستەی بێدەنگی هەنگاوی هەڵگرت، زانست لێرە بارگەی لێ پێچایەوە و بەرەو باکوری ئەوروپا و وڵاتی ئنگلستان جوڵەی کرد، لێرە، لە وڵاتی ئنگلیز، لە ساڵی 1642، هەمان ساڵی مردنی گالیلۆ، یەکێک لە بلیمەترین زاناکانی مێژوی مرۆڤایەتی لەدایکبو، ئەو ئنسانە نیوتن بو. نیوتن نەک هەر پەیامەکەی گالیلۆی بەرزکردەوە و ژیاندەوە، بەڵکو، بە پشت بەستن بە یاسای گالیلۆ لەمەڕ جوڵە، توانی گەورەترن پەنهانی هێزی گەردون بۆ بەشەرییەت بە فۆرمێکی ماتماتیکی واڵا بات، ئەو هێزەش بریتی بو لە هێزی کێشکردنی گەردونی و یاسای دوجای پێچەوانەیی. هەم گالیلۆ و هەم نیوتن دو ئیمانداری گەورە و لە خواترس بون، هەرگیز رۆژێک لە دژی ئایین قسەیان نەکردوە، بەڵکو پیاوانی کڵێسە کتێبی پیرۆزیان خستەگەڕ بۆ سزادانی زانست و رابەرانی. ساڵان هات و ساڵان چو، کڵێسەی کاتۆلیکی، دوای چەندین جار پێداچونەوە، سەرەنجام، لە ساڵی 1995 دا، بە فەرمی داوای لێبوردنی لە گالیلۆ کرد و ڤاتیکان لە بەردەم کۆمەڵگای جیهانی و زانستدا گوتیان لە پرسی گالیلۆدا هەڵەیەکی گەورەیان کردوە.

 




زانستی فیزیا لە ئاستی دوورییە گەردوونییە جیاوازەکاندا.

نوسین و ئامادەکردنی:د. پێشواز عەبدولکەریم

ئایا بۆچی دەبێت بۆ دونیایی وردی گەردیلە و تەنۆلکە سەرەتاییەکان فیزیایەکی جودا لە فیزیای دونیای زەبەلاحی ئەستێرە و گەلە ئەستێرەکان بونی هەبێت؟ ئەگەر ئێمە بۆ ساتێك ئاوڕێك بدەینەوە لە مێژووی زانستی فیزیا، ئەوا دەبینین کەسەرەتا توانیومانە مامەڵە لەگەڵ ئەو دونیایەدا بکەین کە ڕاستەوخۆ بەبێ یارمەتی هیچ تەکنەلۆژیایەك لێکدانەوە بۆ دیاردەکان و سەرچاوەی جوڵە و خولگەی تەنەکانی ناوی بکەین. ئەم دونیایەش بە نزیکەی لەو تەنۆلکانەوە دەست پێدەکات کە دەتوانرێت بە چاوی ئاسایی ببینرێت، تا دەگاتە خۆر و هەسارەکانی نێو کۆمەڵەی خۆر، ئەم دونیایەش ناونراوە دونیای ماکرۆسكۆپیك. فیزیای کلاسیکی نیوتن نمونەیەکی بەرچاوی ئەم دونیا ماکرۆسکۆپیکەیە.

گەردوون لە پێوەرە گەورەکاندا

دواتر وردەوردە لەگەڵ گەشەکردنی تەکنەلۆژیادا مرۆڤ توانی ئاشنا ببێت بە دونیایەکی دیکە کە پێشتر نەدەتوانرا ڕاستەوخۆ مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. ئەم دونیایەش بریتی بوو لە دونیایی شتە وردەکان، یاخود مایکرۆسکۆپیکی ئەتۆم و تەنۆلکە بوندیادییەکان. لەم دونیایەشدا چەندین دیاردەی سەرنج ڕاکێش و سەرسوڕهێنەر بەدی کرا کە فیزیایی نیوتن دەستەواستان بوو لە ئاست لێکدانەوەیاندا. بۆ نمونە دیاردەی کارۆڕووناکی، تیشکدانەوەی تەنی ڕەش بە گەرمی، شەبەنگی گەردیلەکان و چەندینی تریش. زیاتر وردبونەوەش لەم دونیایە ئێمەی بە فیزیایەکی نوێ ئاشناکرد کە بە میکانیکی کوانتەم ناسراوە. فراوان کردنی فیزیایی کلاسیکی بەمەوە نەوەستا بەڵکو هاوکاتی میکانیکی کوانتەم لقێکی زۆر گرنگ و نوێی زانستی فیزیا سەری هەڵدا، کە ئەویش بریتی بوو لە تێوری ڕێژەیی ئاینشتاین.

گەردوون لە پێوەری مایکرۆسکۆپیکیدا (پێوەری شتە وردەکان)

ئاینشتاین ئەو ڕاستییەی بەدی کرد کە فیزیایی کلاسیکی نیوتن تەنها لە سنوری خێراییە کەمەکان و هێزی کێشکردنی لاوازدا ڕاستە. بۆ نمونە بە پێی فیزیایی کلاسیکی نیوتن زەمان و مەکان جودا لەیەکدی دوو بڕی پەتین و بەهیچ شێوەیەك پشت بە گۆشەنیگای تێڕوانین و دۆخی جوڵەی تێبینیکەرەکان نابەستن، وە هیچ سنورێك بۆ زیاد بوون لە خێرای تەنەکاندا نی یە. بەڵام دواتر لە گەڵ لەدایكبوونی تێورییەك بۆ لێکدانەوەی دیاردەکانی کارەبا و موگناتیس و بڵاوبونەوەی شەپۆلەکانی کارۆموگناتیسی، لەلایەن ماکسوێڵەوە، ئەوە ڕونببوەوە کە وا خێرای بڵاوبونەوەی شەپۆلی کارۆموگناتیسی یەکان کە ڕوناکیش لەخۆ دەگرێت، نەگۆڕە و بە هیچ شێوەیەك پشت بە دۆخ و خێرایی تێڕوانین نابەستێت. ئەم خاڵە جەوهەرییەبوو کە وا ئاینشتاین درکی پێکرد، وە توانی تێۆری ڕێژەی کلاسیکی نیوتن فراوان بکات و هەموو دیاردە میکانیکی و کارۆموگناتیسی یەکان لە خۆ بگرێت، کە تێیدا زەمان و مەکان دوو بڕی ڕێژەیین بەڵام خێرای ڕوناکی بڕێکی پەتیی یە. دواتر توانی تێوری ڕێژەی فراوانتربکات، لە دوتوێی تێۆری ڕێژەیی گشتیدا، بە شێوەیەك کە تاودان و هێزی کێشکردنیش لەخۆ بگرێت. لە ڕۆژگاری ئەم ڕۆدا تێۆری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تەنها تێۆرییە کە زاناکن پشتی پێدەبەستن لە لێکدانەوەی دیاردەکان و جوڵەی تەنەکان لە دونیایی زەبەلاحی ماکرۆسکۆپی گەردونیدا.

دواجار و بۆ جارێکی تر ئاشنای دونیایەکی زۆر گەورەتر بووین لە ئاستی جیهانی زەبەلاحی گەردوونیدا، ئەویش بریتی بوو لە تێبینی کردن و هەستکردن بە بوونی جیهانێکی زۆر گەورە و بەرفراوانتر لە ئەودی و کۆمەڵەی خۆرەوە. بۆ نمونە بۆ مان دەرکەوت کە وا ملێۆنەها گەلە ئەستێرە بوونی هەیە کە ئێمە و ئە وئاسمانەی پێیی ئاشنانین تەنها یەك گەلە ئەستێرەیە لە نێو ژمارەیەکی بێ پایاندا. دواتر لەم جیهانەشدا زانستی فیزیا جارێکی تریش توشی سەرسوڕمان هات. بۆ نمونە لە ئاستێکی گەورەی دورییەکانی دەرەوەی گەلە ئەستێرەکان ئەوە ڕونبووەوە کە وا خێرای خولانەوەی ئەستێرەکانی لێواری هەموو گەلە ئەستێرە بینراوەکان زۆر لەوە زیاتر بوو کە بتوانرێت بە بوونی مادەی بینراوی نێو گەلە ئەستێرەکان لێکدانەوەی بۆ بکرێت. بۆ لێکدانەوەی ئەم دیاردە گەردونیەش گریمانەی مادەی تاریك کردا. دواتر دەرکەوت کە وا کشانی گەردوون لە جیاتی ئەوەی وردە وردە خاو ببێتەوە کشانەکەی خێرا تر دەبێت، بۆ ئەم مەبەستەش گریمانەی بونی وزەی تاریکیان کرد. بەم شێوەیەش لە ئێستادا تەنها لە سەدا پێنجی گەردوونی بینراو لە مادە و وزەیەك پێكدێت کە وا ئێمە پێی ئاشناین، لە سەدا نەوەد و پێنج و بگرە زیاتریشی لە مادەی تاریك و وزەی تاریك پێك دێت.

پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە، جگە لە دونیایی مایکرۆسکۆپیك کە فیزیایی کوانتەم میکانیك تیایدا باڵا دەستە وە دونیایی ماکرۆسکۆپی گەردوونی کە تێوری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تیایدا باڵادەستە، ئایا یەکخستنی ئەم دوو دنیا جیاوازەی فیزیا لە دوتوێی تێۆریی یەکی نوێدا دەتوانێت لێکدانەوە بۆ مادە و وزەی تاریك بکات؟ یاخود نەخێر ئەم دونیا نوێیەی مادە و وزەی تاریك پێویستی بە لێکدانەوە و فیزیایەکی تەواو نوێ هەیە؟ بۆ نمونە بونی هێزی ژمارە پێنج بەدەر لە هێزی کێشکردن، هێزی کارۆموگناتیسی، هێزی لاوازی ناوکی و هیزی بەهیزی ناوکی. ئەوەی دوەمیان تۆزێك بێزارکەر دەبێت و لەوەش ناچێت ئاڕاستەیەکی ڕاست بێت!!!، چونکە ئەو کات لەباتی دوو فیزیای جیاواز سێ جۆر فیزیای بۆ سێ دونیایی جیاواز بوونی دەبێت.

لە کۆتایدا ئەوەی گرنگە بوترێت ئەوەیە، هەموومان ئەو ڕاستیە باش دەزانین کە وا هەموو دونیایی ماکرۆسکۆپیك لە ئەنجامی یەکگرتنی تەنۆلکە و گەردیلەکانی دونیایی مایکرۆسکۆپیكەوە دروستبووە، بۆیە لۆژیك ئەوەیە کە وا هەوڵ بدرێت کوانتەم میکانیك فراوانتر بکرێت بۆ ئەوەی بتوانرێت لەسەر ئاستی هەموو دورییەکانی گەردوون لێکدانەوەی پێبکرێت. یەکێك لەو هەوڵانەی لەئێستادا لە ئارادایە بریتیە لە بابەتی ئینترۆپیك گرافیتی، کە بریتی یە لە تێۆرییەکی نوێی هێزی کێشکردن. ئەم تێورییە نوێیە دەڵێت گرافیتی لە ئاستی مایکرۆسکۆپیکدا بوونی نییە، تەنها، بەچەشنی پلەی گەرمی کەچۆن لە ئەنجامی جوڵەی تەنۆلکەکانی هەر ناوەندێك بەرهەم دێت، ئەوا گرافیتیش لە ئەنجامی ڕیزبوونەوەی زانیاری دونیایی وردی مایکرۆسکۆپیك سەرچاوە دەگرێت. ئەم تێوریی یە نوێیە دەڵێت مادەی تاریکمان پێویست نییە بۆ لێکدانەوەی جوڵەی تەنەکانی نێو گەلەئەستێرەکان.

بۆ زیاتر تێگەشتن لەم بابەیە تەماشای ئەم ڤیدیۆیە بکەن:

https://www.youtube.com/watch?v=hByJBdQXjXU

سوپاس…




فیزیای گریكی و فیزیای مۆدێرن

نوسینی:د.عیرفان مستەفا

فیزیای گریكی و فیزیای مۆدێرن هه‌ریه‌كه‌یان نه‌ریتێكی تایبه‌تی بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌ سروشت و هه‌ریه‌كه‌یان به‌رهه‌می پرسیار گه‌ڵێكی جیاوازن كه‌ عه‌قڵی گریكی و عه‌قڵی ئه‌ورپی هیگڵ وته‌نی له‌ ساتی هوشیاربوونه‌وه‌ی به‌ خۆی له‌ خۆی كردوونی. سروشتناسی گریكی پرسیاره‌كه‌ی له‌ باره‌ی بنه‌ماكانی په‌یدابوونی گه‌ردوونه‌ و بیركردنه‌وه‌كه‌شی گه‌رانه‌ به‌شوێن هه‌موو ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چییه‌و له‌ چییه‌وه‌ هاتووه‌. واته‌ بنه‌مای په‌یدابوونی هه‌موو ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ چییه‌؟ ئه‌رستۆ به‌ دۆزینه‌وه‌ی چوار هۆكاره‌كه‌ی بوون ئه‌م به‌دواداچوونه‌ ده‌گه‌ینێته‌ لوتكه‌. فیزیای مۆدێرن هه‌ر له‌ بنچینه‌وه‌ گرنگی به‌وه‌ نه‌داوه‌ كه‌ په‌یدابوون چییه‌، به‌ڵكو گرنگی به‌وه‌ داوه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن هه‌یه‌ و چۆن كار ده‌كات. واته‌ر پرسیاری فیزیای مۆدێرن له‌ باره‌ی ئه‌و بنچینه‌یه‌وه‌ نییه‌ كه‌ په‌یدابوون هه‌یه‌تی و له‌ ڕیگه‌یه‌وه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ په‌یدا ده‌بێت، به‌ڵكو پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن كارده‌كات. مه‌سه‌له‌ی بنچینه‌ نه‌ك له‌ فیزیای مۆدێرندا به‌ڵكو له‌ هه‌موو زانسته‌ مۆدێرنه‌كاندا لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ باره‌یه‌وه‌ وه‌لانراوه‌. مۆدرێنیته‌ بوونی خۆی له‌سه‌ر ئه‌وه‌ دامه‌زراندووه‌ كه‌ نابێت پرسیار له‌ باره‌ی په‌یدابوونی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ بكرێت به‌ڵكو ده‌بێت پرسیار له‌ باره‌ی ئه‌وه‌وه‌ بكرێت ئه‌وه‌ی هه‌یه‌ چۆن هه‌یه‌ چۆن كارده‌كات. له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی پرسیاری گریكیه‌كان له‌ باره‌ی بنچینه‌و ریشه‌ن ده‌توانین به‌ قوڵتر وه‌سفی بكه‌ین به‌ڵام ناتوانین به‌ وردتر و پێشكه‌وتوو تر هتد وه‌سفی بكه‌ین. فیزیای مۆدێرن یان راستر فیزیای ئه‌ورپی وردتره‌و به‌ گوێره‌ی خۆی له‌ پێشكه‌وتندایه‌، به‌ڵام له‌به‌ر ئه‌وه‌ی بیركردنه‌وه‌كه‌ مه‌حكومه‌ به‌ پرسیاری چۆن و كاركردنی ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌ ناكرێت بڵێین قووڵه‌. یان هه‌ر ئه‌سڵه‌ن ناتوانین قسه‌ له‌سه‌ر قووڵی فیزیای مۆدێرن بكه‌ین به‌ڵكو قسه‌ له‌سه‌ر وردی له‌ حساباتا ده‌كه‌ین چونكه‌ ئه‌وعه‌قڵه‌ی كه‌ بیر له‌ كاركردنی ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ هه‌یه‌، عه‌قڵێ حسابییه‌و جیاوازه‌ له‌وعه‌قڵه‌ی كه‌ ئه‌رستۆ بیری پێكردووه‌ته‌وه‌. بۆیه‌ ده‌كرێت بڵین سروشتناسی گریكی قووڵه‌ به‌ڵام سروشتناسی ئه‌ورپی ورده‌. گه‌ر بشیان خه‌ینه‌ ناو به‌راورده‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌ڵێین فیزیای گریكی قووڵتره‌ له‌ فیزیای ئه‌ورپی به‌ڵام فیزیای ئه‌ورپی وردتره‌ له‌ فیزیای گریكی. كاتێك هایدگه‌ر وتی زانست بیر ناكاته‌وه‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌بوو كه‌ زانست حیسابات ده‌كات، گالیلێ و نیوتن به‌ عه‌قڵێكی حسابی بیر له‌ سروشت ده‌كه‌نه‌وه‌ حساباتیان له‌گه‌ڵ سروشت هه‌یه‌ به‌ڵام عه‌قڵی گریكی عه‌قڵێكه‌ بیرده‌كاته‌وه‌ و له‌ حساباتدا كۆڵه‌واره‌.

هایدگه‌ر كه‌ ده‌ڵێ زانست بیر ناكاته‌وه‌ مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ بوو كه‌ زانست قوڵ نییه‌ چونكه‌ قووڵی خاسیه‌تی بیركردنه‌وه‌یه‌ نه‌ك خاسیه‌تی حسابكردن. خاسیه‌تی حسابكردن ئاڵۆزییه‌. موعاده‌له‌یه‌ك ئاڵۆزه‌ یان ئاڵۆز نییه‌ نه‌ك قووڵه‌ یان سه‌تحییه‌. بیركردنه‌وه‌ ده‌توانین به‌وه‌ وه‌سفی بكه‌ین قووڵ و جه‌وهه‌رییه‌ یان سه‌تحی ورواڵه‌تییه‌. بۆیه‌ ده‌توانین بڵێین له‌ به‌ر ئه‌وه‌ی پرسیاری گه‌ردوون چییه‌ پرسیارێكی گریكییه‌ بیركردنه‌وه‌ی گریكیش بۆ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌و پرسیاره‌ قووڵ رۆشتووه‌ به‌ڵام ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ بواری پرسیاره‌كه‌ی خۆی ده‌رده‌چێت و ده‌یه‌وێت وه‌ڵامی پرسیاری چۆن بداته‌وه‌ ئه‌وه‌ ده‌كه‌وێته‌ هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌وه‌. ئه‌و هه‌ڵانه‌ی كه‌ له‌ لایه‌ن فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ له‌ فیزیای گریكی گیراون هه‌موویان ده‌كه‌ونه‌ ناوبواری پرسیاری چۆنه‌وه‌ واته‌ بواری پرسیاری گه‌ردون و چۆنه‌ وچۆن كارده‌كات. گه‌ر فیزیای گریكیش له‌ دوای فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ بهاتایه‌ ئه‌وه‌ فیزیای گریكی له‌و شوێنه‌دا هه‌ڵه‌ی له‌ فیزیای مۆدیرن ده‌گرت كه‌ له‌ بواری پرسیاری چۆن ده‌رچووه‌وهاتووه‌ته‌ ناو پرسیاری چییه‌وه‌. فیزیای مۆدیرن له‌ لێكدانه‌وه‌ بۆ په‌یدابوونی گه‌ردوون هه‌میشه‌ له‌ دڵه‌ راوكێدایه‌و كێشه‌ی هه‌یه‌ چونكه‌ له‌ بواره‌ی كاركردنی نه‌ریتی بیركردنه‌وه‌ی خۆی ده‌رچووه‌و هاتووه‌ته‌ ناو بواری كاركردنی نه‌ریتی بیركردنه‌وه‌ی گریكییه‌وه‌. بۆیه‌ چۆن فیزیای گریكی له‌ وه‌ڵامدانه‌ی پرسیاری چۆندا كه‌وتووه‌ته‌ هه‌ڵه‌ی گه‌وره‌وه‌ ئه‌وه‌ فیزیای مۆدێرنیش له‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری په‌یدابووندا كه‌وتووه‌ته‌ هه‌ڵه‌وه‌و ئه‌وه‌ش ده‌زانین له‌ لایان زانایانی فیزیای مۆدێرنه‌وه‌ كه‌ چۆن ناچاربوون به‌وه‌ی بچنه‌ ناو تیۆلۆجیاوه‌و باس له‌ بوونی خواو نه‌بوونی خوا بكه‌ن. گریكییه‌كان كه‌ له‌ په‌یدابوونی گه‌ردوونیان كۆڵیووه‌ته‌وه بوونی خوا ونه‌بوونی نه‌بووه‌ته‌ پرسیار له‌لایان. فیزیا مۆدێرن كه‌ دێته‌ ناو بواری كاركردنی فیزیای گریكییه‌وه‌ زانست به‌ره‌و میتۆس ده‌بات به‌ هه‌مان شێوه‌ی عه‌قڵی گریكی به‌ چوونی بۆ ناو بواری فیزیای مۆدێرن كه‌ بواری وه‌ڵامدانه‌وه‌ی پرسیاری چۆنه‌، ئه‌ویش كه‌و تووه‌ته‌ ناومیتۆسه‌وه.




بیرۆکەی کونی ڕەش

نوسینی: ستیڤین هۆوکینگ
وەرگێرانی: کەیوان ئومێد

لەساڵی١٩٦٧دا وێرنەر ئیسرائیل ئەنجامێکی گرنگی بەدەست هێنا، کاتێک کە نیشانیدا کە ئەگەر پاشماوەی ئەستێرەیەک کە ناخولێتەوە بەتەواوی گۆیی نەبێت، ئەوا خاڵە ناکۆتا چڕەکەی دەکرێ لەلایەن چاودێرێکی دەرەکییەوە ببینرێت. ئەمەش مانای پککەوتنی بیردۆزی ڕێژەی گشتیە لە خاڵە چڕی ناکۆتاکاندا کە لە داڕمانی ئەستێرەکانەوە دروستدەبن، ئەمەش دەبێت هۆی لەناوبردنی توانای ئێمە بۆ پێشبینی کردنی داهاتووی بەشەکانی دیکەی گەردوون.

کونەڕەشەکان

لەسەرەتادا ، زۆربەی خەڵکی، بە ئیسرائیل خۆیشیەوە، وا بیریاندەکردەوە کە چونکە ئەستێرە ڕاستەقینەکان بەتەواوی گۆیی نین، داڕمانیان دەبێتە هۆی دروستبوونی خاڵی ناکۆتا چڕی بینراو ،وە نەمانی توانای پێشبینیکردن. بەڵام لێکدانەوەیەکی جیاواز پێشکەشکرا لەلایەن ڕۆجەر پێنڕۆس و جۆن ویلەرەوە : ئەوان پێشنیاریان کرد کە پاشماوەی ئەستێرەی نەخولاوەوەی داڕماو بەخێرایی دەگۆڕێن بۆ شێوەی گۆیی. ئەوان پێشنیار یانکرد کە سانسۆری گەردوونی هەیە : سروشت خۆ داپۆشێکە و چڕیە ناکۆتاکان دەشارێتەوە لە کونی ڕەشدا، کە لەوێدا ناتوانرێت ببینرێن.
دەکرێ هەمان ئەو بیردۆزەی کە بۆ بونیادی هۆ و ئەنجامی خاڵە ناکۆتا چڕەکان دانرابوو بۆ کونە ڕەشەکانیش بەکاری بێت، بەتایبەتی دەوروبەری کونەڕەشەکە هەمیشە زیاد دەکات. کاتێک دوو کونی ڕەش بەریەک دەکەون و دەبن بە یەکدانە، ڕووبەری کونە ڕەشە تازەکە زیاترە لە کۆی ڕووبەری هەردوو کونە ڕەشەکە پێش یەکگرتن. ئەم تایبەتمەندییە کە ستیفن و جیم باردین و براندۆن کارتەر دۆزییانەوە مانای ئەوەی دەبەخشی کە ڕووبەر وەک ئینترۆپی کونی ڕەش وایە. ئەمەش پیوانەی ئەوەیە کە کونی ڕەش دەکرێ چەند ئاستی جیاوازی لە ناوەوە هەبێت کە دەرەوەی کونە ڕەشەکە لە ئاستانەدا وەک یەک بن. بەڵام نەدەکرا کە ڕووبەرە بەڕاستی ئینترۆپی بێت، لەبەرئەوەی کە ئەگەر کونی ڕەش ئینترۆپی هەبێت ئەوا پلەی گەرمیشی دەبێت وە تیشکیش دەداتەوە. هەموان وا بیریان دەکردەوە کە کونی ڕەش بەتەواوی ڕەشە و ڕووناکی و هیچ شتێکی تریش ناداتەوە.

ئەو تیشکدانەی لە کونە ڕەشەکە دەردەچێ وزە دەبات لە کونە ڕەشەکە، بۆیە کونە ڕەشەکە بارستاییەکەی وون دەکات و کرژدەبێتەوە . سەرەنجام کونە ڕەشەکە بەتەواوی نامێنێت. ئەمەش کێشەیەکی دروست کرد لە بنچینەی فیزیادا. ئەژمارکردنەکانی من پێشنیاری ئەوەی دەکرد کە تیشکدانەکە بەتەواوی تیشکدانی گەرمی بوو وە هەڕەمەکیش بوو. وە دەبێت هەر وابێت ئەگەر سنووری کونە ڕەشەکە بریتی بێت لە ئینترۆپییەکەی. کەواتە چۆن چۆن دەکرێ ئەو تیشکەی کە لە کونەکەوە دەرچووە و ماوەتەوە زانیاری تێدابێت لەسەر پێکهاتەی کونە ڕەشەکە؟بەڵام ناشکرێ زانیارییەکە ونبێت چونکە ئەمەش ناگونجێ لەگەڵ کوانتەم میکانیک.

تیشکدانی هۆوکینگ

سەرچاوە:کتێبی My Brief History Book by Stephen Hawking




یاسای هەبڵ

وەرگێران و ئامادەکردنی: شێرکۆ ڕەشید قادر

مێژوی فەلەک بریتییە لە مێژوی لە یەکتردورکەوتنەوەی ئاسۆکان.

ئەدوین هەبڵ(1889 – 1953)

یاسای هەبڵ

یەکێک لەو فەلەکناسە هەرە مەزنانەی لە سەدەی بیستەمدا کە بازدانێکی زۆر مەزنی بە کۆسمۆلۆژیا دا و توانی سەرتاپا دیدی خەڵک سەبارەت بە پەرەسەندنی گەردون بگۆڕێت، پیاوێکی ئەمەریکی بە پیشە پارێزەربو.  فەلەکناسی ئەمەریکی ئەدوین هەبڵ یەکەم کەس بوو کە دەرکی بەو هەقیقەتە کرد کە گالاکسییەکانی ئەو دیو سنورەکانی ئەو گالاکسییەی ئێمە داگیرمان کردووە لێمان دوردەکەونەوە. خۆ هەتا زیاتر لە ئێمەوە دوربن، ئەوا خێراتر لێمان دوردەکەونەوە، ئەمەش پێی دەگوترێت یاسای هەبڵ. ئەم جوڵە گالاکسییانە بوون بە سەرەتای سەهەڵدانی بەڵگە لەمەڕ ئەو چەمکەی کە گەردون لە پرۆسەی گەورەبوندایە، ئەم هزرەی هەبڵ بە جۆرێک گەشەی کرد کە تەواو بوو بە هۆی گۆڕانی دیدی مرۆ لە بەرانبەر گەردون و چارەنوسی گەردون.

کاتێک، لە سەدەی شازدەهەمدا، کۆپەرنیکۆس ئەو سیستەمەی پێشکەشکرد کە زەوی بە دەوی خۆردا دەسوڕێتەوە، ئەمە بۆ خۆی بوو بە هۆی بڵاوبونەوەی دودڵی و گومان لای خەڵک، چونکە مرۆ لەسەر ئەو کلتورە ڕاهاتووە کە ئەو زەوییەی لەسەری دەژی چەقی پڕاوپڕی گەردونە. بەڵام لە ساڵی 1920 دا، هەبڵ کۆمەڵێک پێوانی تەلەسکۆپی ئەنجامدا کە بوون بە هۆی دروستکردنی نائارامی زیاتر. هەبڵ ئەوەی خستەڕوو کە سەراپای گەردون دیاردەیەکی ستاتیک و نەگۆڕ نییە، بەڵکو لە گەرەبوندایە.

هەبڵ دیاردەیەکی زۆر سەرنجڕاکێشی لە مێژوی کۆسمۆلۆژیدا دۆزییەوە، توانی دوری هەندێک لە گالاکسییەکان لەو گالاکسییەوە بپێوێت کە لە مێژودا بە ڕێچکەی شیری ناسراوە و سیستەمی خۆری خۆمان بەشێکە لێی. جگە لەمەش هەبڵ بۆی دەرکەوت کە ئەم گالاکسییانە بە خێراییەکی نسبی لە ئێمە دوردەکەونەوە، ئەو ڕاستییەشی خستەڕو کە هەتا گالاکسییەکان دوربن، ئەوا خێرایی دورکەوتنەوەیان زیاترە، بەمجۆرە یاسایەکی گەڵاڵەکرد کە بە یاسای هەبڵ ناسراوە و دەڵێت: هەتا گالاکسییەکە دورتربێت، ئەوا خێرایی دورەکەوتنەوەی گالاکسییەکە ڕاستەوانە دەگۆڕێت لەگەڵ دوررەکەی لە ئێمەوە. واتە ڕێژەی خێرایی بۆ دوری هەمیشە هەمان ژمارەیە و بە نەگۆڕی هەبڵ ناودەبرێت. فەلەکناسان، لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەم بەهایەیان دۆزیوەتەوە یاخود پێواوە و زۆر نزیکە لە 72 کیلۆمەتر بۆ چرکە لەسەر مێگاپارسێک(مێگاپارسێک دەکاتە یەک ملیۆن پارسێک، یاخود 3262000 ساڵی ڕوناکی. بەمجۆرە گالاکسییەکان بە بەردەوامی بەم بڕە لە ئێمە دور دەکەونەوە.

مشتومڕی گەورەی سەدەی بیتسەم

بەر لە سەدەی بیستەم، فەلەکناسان بە دەگمەن لە گالاکسیەکەی خۆمان، ئەو گالاکسییەی کە سیستەمی خۆری لەخۆدەگرێت، تێدەگەیشتن. سەدان ئەستێرەیان لە نێو ئەم گالاکسیەدا ژماردبو، سەرنجیان دابو کە زۆرێک لەمانە تەڵخ دەنوێنن و ناویان نابون هەورییەکان(نیبیولا nebulae ). هەندێک لەم هەورییانە بریتی بون لە هەوری گازی کە پەیوەست بون بە لەدایکبون و مردنی ئەستێرەکانەوە. بەڵام هەندێکیان جیاوازبون، لە باتی ئەم وێنەیە، سیمایەکی لولخواردو spiral یان شێوەی هێلکەیی وایان لەخۆگرتبو، کە لە هەورییەکان ڕێکوپێکتر بن. لە ساڵی 1920، دو فەلەکناسی بەناوبانگ سەبارەت بە بناوانی ئەم هەورییانە کەوتنە ئاخاوتن و مشتومڕێکی گەرم هاتەئاراوە. یەکەمیان هارلۆ شاپلی بو کە گوتی هەمو شتێک لە ئاسماندا بەشێكە لە ڕێچکەی شیری، واتە گالاکسییەکەی ئێمە، کە سیستەمی خۆریشی تێدایە،دوەمیش هێبەر کێرتیس Heber Curtis بو، پێشنیازی ئەوەی کرد کە هەندێک لە هەورییەکان گالاکسی دەرەکیین و دەکەونە سنورەکانی دەرەوەی ڕێچکەی شیری(واتە گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆمان). هەبڵ ئەوەی دەرخست کە هەورییە لولخواردوەکان بە ڕاستی گالاکسی دەرەکین. بەمجۆرە دەروازەیەکی نوێ و شۆڕشگێڕانە لە بەردەم توێژینەوەی گەردوندا ئاواڵەبو.

           

هەبڵ ئەو تەلسکۆپە هەرە زەبەلاحەی بەکارهێنا کە لە مێژودا بە تەلەسکۆپی هووکەر ناسراوە و تیرەکەی سەد ئینج(دو سەد و پەنجا سم) بوو. ئەم تەلەسکۆپە لەسەر چیای ویلسن بوو. هەبڵ کەوتە پێوانی ئەو تروسکە ڕوناکییەی لە ئەنجامی تروکەی ئەستێرەکانی ئەندرۆمێدا Andromeda سەرەتاتکێیان لەگەڵ مرۆڤی سەر زەوی دەکرد، ئەندۆرمێدا لە رۆژگاری ئەمڕۆدا بە گالاکسییە لولخواردوەکان spiral galaxy ناسراون و زیاتر هاوشێوەی ڕێچکە شیرییەکانن. ئەم ئەستێرانە، کە چاوانیان دەتروکاند، بە ئەستێرە گۆڕاوە سێفیەدەکان called Cepheid variable stars ناودەبرێن، ئەو بڕە زەمەنەییەی کە چاوتروکاندنەکە دەیخاینێت پێوەرێکە بۆ گەشاوەیی ناوەکی ئەستێرەکە، بەمجۆرە کاتێک بۆمان دەردەکەوێت کە چۆن ڕوناکییەکەی دەگۆڕێت، چەند گەشاوەیە، ئەوا بەم پرۆسەی گەشانەوەیە دەتوانین ئەو لوغزە حل بکەین کە چەند دورە. بەم میتۆدە، هەبڵ توانی دوری گالاکسی ئەندرۆمێدا بدۆزێتەوە، دورییەکەی زۆر لە قەبارەی گالاکسییەکەی خۆمان، ڕێچکە شیرییەکان، دورتربو، بەم شێوەیە هەبڵ گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە هەر دەبێت لە دەرەوەی سنورەکانی گالاکسییەکەی ئێمەدا بێت. ئەمەش بو بە هۆی خامۆشکردنی مشتومڕە مەزنەکە، جگە لەمەش، ئەو بیرۆکەیە هاتە ئاراوە کە پێویستە گالاکسی تر لە دەرەوەی گالاکسییەکەی ئێمەدا بونی هەبێت.

پاشان هەبڵ کەوتە کەتەلۆگکردنی دورییەکانی زۆر لە گالاکسییەکان، بۆی دەرکەوت کە ئەو ڕوناکییەی لەو گالاکسییانەوە پەخشدەبن ڕەنگ سورن. بناوانی ئەم بیرکردنەوەی هەبڵ دەگەڕێتەوە بۆ دیاردەی دۆپڵەر(یاخود شیفتی دۆپڵەر)، ساکارترین نمونەش کە ئاماژەیەک یاخود هاوشێوەیەک بێت بۆ ئەم دیاردەیە بریتییە لەوەی کاتێک ئامبولانس(ئیسعاف) لێمان نزیک دەبێتەوە شوتەکەی زیاددەکات و کاتێکیش لێمان دوردەکەوێتەوە شوتەکەت خاودەبێتەوە، هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ شەپۆلی ئەو تیشکانەی کە لامان ناسراون، چونکە هێڵەکانی شەبەنگەکان، هەتا سورتر دیاربن، ئەوە هێمایە بۆ دورکەوتنەوە، خۆ ئەگەر شین باو بنوێنن ئەوە ئاماژەیە بۆ نزیکبونەوە. لای هەبڵ شتێکی سەیربو کە هەمو گالاکسییەکان دوردەکەونەوە، تەنها بڕێکی زۆر کەم نەبێت کە بە ئاڕاستەی ئێمە نزیک دەبنەوە، هەبڵ گوتی هەتا دورتر بڕوانیت، گالاکسییەکان خێراتر دوردەکەونەوە.

هەبڵ ئەوەشی بەدیکرد کە گالاکسییەکان نەک هەر لە ئێمە دوردەکەونەوە، بەڵکو لە یەکتریش دوردەکەونەوە، هەبڵ گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە گەردون خۆی لە خۆیدا بە جۆرێک لە فراوانبوندایە کە هەر دەڵێیت میزڵدانێکی زەبەلاحە و هەوای تێدەکرێت. گالاکسییەکانیش وەکو پەڵەیەک وان لەسەر ڕوی میزڵدانەکە، هەتا هەوای زیاتر تێبکرێت، ئەم پەڵە گالاکسییانە لە یەکتر دوردەکەونەوە.

چەندە دور و چەندە خێرا؟

هەتا ئەمڕۆش فەلەکناسان ئەستێرە گۆڕاوەکانی سیفەید Cepheid variable stars بەکاردەهێنن بۆ نەخشەکێشانی فراوانبونی گەردونی دەڤەری local universe’s expansion.  . پێوانی نەگۆڕی هەبڵێ بە شێوەیەکی ورد ئامانجێکی گەورەبوە. بۆ ئەوەی ئەم کارە بکەین، پێویستە بزانین کە شتەکە چەند دورە و خێراییەکەی یان بڕی سورییەکەی چەندە. پێوانی پلەی سوری یاخود لادانی سوری ڕوناکی ئەم هەسارانە ئەوەندە ئەرکێکی گران نییە، ئەویش لە هێڵە شەبەنگییەکانەوە دەتوانرێت بپێورێت لەگەڵ ئەو درێژی شەپۆلەدا بەراورد بکرێت کە لە تاقیگەدا زانراوە. جیاوازییەکە بڕی سوری ڕوناکی گالاکسییەکەمان پێدەڵێت.

گەلێک میتۆدی جیاواز هەیە بۆ دۆزینەوەی دورییەکان. ئەستێرە سێفییەدەکان بۆ ئەو گالاکسییانەی کە نزیکن و دەتوانیت ئەستێرە تاکەکان لە یەکتر جیابکەیتەوە، بەڵام ئەوانەی کە دورترن، تەکنیکی تر پێویستە. ئەگەر هەمو تەکنیکەکان یەکبخرێن، ئەوا دەتوانرێت پەیژەیەکی پێوانەیی بنیات بنرێت، بەڵام چونکە هەر تەکنیکە و تایبەمەندی خۆی هەیە، ئەوا هەتا ڕۆژگاری ئەمڕۆش نایەقینییەکی زۆر لە وردەکاری ئەم ئامێرە پەیژەییە پێوانەکارییەدا هەیە.

لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا نەگۆڕی هەبڵ تا ڕادەیەکی باش و ورد زانراوە و وردییەکشی دەگاتە لە سەدا 10. هۆکاری ئەم ئەنجامە نایابانەش بە پلەیەکی زۆر دەگەڕێتەوە بۆ ئەو وێنە و ڕامانانەی بە هۆی تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵەوە بەدەستهاتون، ئەمە جگە لە پاشماوەکانی تیشکی باکگراوندی مایکرۆیڤی کە هێشتا و دوای ئەو بلیونەها ساڵە لە ئارادا هەن. فرانبونی گەردون لەگەڵ بیگ بانگ، ئەو تەقینەوە مەزنەی کە لەگەڵ خۆیدا گەردونی خوڵقاند، دەستپێکردوە. ئیتر لەو کاتەوە گالاکسییەکان لە یەکتر دوردەکەونەوە. یاسای هەبڵ تەمەنی گەردون سنوردار دەکات، چونکە بە بەردەوامی لە گەورەبون یان کشاندایە. خۆ ئەگەر مرۆ بە دوی پرۆسەی گەورەبونی گەردوندا بە ئاڕاستەی دواوە هەنگاو هەڵبگرێت و بگەینە سەرەتاکەی، ئەوا دەتوانین بزانین کە ئەم زەمەنە چەندە، بە حوکمی یاساکەی هەبڵ دەگاتە 14 بلیۆن ساڵ پێش ئێستا. خۆشبەختانە ئەم ڕێژەی گەورەبونەی گەردون هەتا ئێستا بەس نییە بۆ ئەوەی هەرەس بهێنێ، گەردون زۆر نایابانە لە حاڵەتی هارمۆنی و هاوسەنگیدایە.

تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵ

بێگومان ئەمە گەورەترین تەلەسکۆپی فەزاییە. وێنەی ڕێچکە شیرییەکان، گالاکسییە دورەکان و ئەڵقەکانی دەوری ئەستێرەکان هەمیشە لاپەرەی یەکەمی ڕۆژنامەکانی نێو دونیایان لە بیست ساڵی ڕابردودا داگیرکردوە. لە ساڵی 1990 دا، لە کەشتی ئاسمانی دیسکەڤەرییەوە هەڵدراوە، قەبارەکەی دو ئەوندەی پاسی دوقاتی جاران دەبێت، سیازدە مەتر درێژە و چوار مەتر پان، بارستاییەکەشی نزیکەی یازدە تەنە. تەلەسکۆپێکی ئەسترۆنۆمی لەسەرە کە کە پانی ئاوێنەکەی 2.4 مەترە و چەندەها کامێرای ورد و کەشفکەری ئەلکترۆنی لەخۆگرتوە، توانای وێنەگرتنی وێنەی زۆر ورد و شەفافی هەیە. قودرەتی کەشتییەکەی هەبڵ لەوەدایە کە دەکەوێتە سەرو چینەکانی ئەتمۆسفیرییەوە، هەر بۆیەش وێنەکانی لێڵ نین. ئێستا باوەڕی فەلەکناسان وایە کە کەشتییەکە کۆن بوە و چارەنوسی دیارنییە. ناسا دواجار ئامێرەکانی نۆژەن کردوەتەوە، بەڵام کاتێک ناسا پرۆگرامەکەی بۆ دواجار لە کاردەخات، دورنییە بیڕوخێنێت و بە ئاراستەی دەریا نوقمی بکات.

 




حەوت کورتە وانەی فیزیک: وانەی سێیەم

نوسینی:كارلۆ رۆڤیللی
وەرگێرانی بەدەسکاریەوە:شێرکۆ رەشید قادر
وانەی سێیەم: تەلاری گەردون

لە نیوەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا، کاتێک ئاینشتاین وەسفی میکانیزمی کارکردنی فەزا و زەمەنی گەردونی کرد، نیەڵز بۆر و شاگردە لاوەکانی گیرۆدەی هاوکێشە سەیرەکانی سروشتی کوانتەمی مادە بوبون. لە نیوەی دوەمی سەدەی بیستەمدا، بە پشت بەستن بە بناغەی ئەم فیزیکە نوێیانە، فیزیکناسان دو تیوری نوێیان بە فراوانی لە کایەی جیاجیای سروشتدا واریکرد:  لە بونیاتی گەورەی سروشتەوە هەتا بونیاتی بچکۆلەی تەنۆلکە بنەڕەتییەکان. لەم وانەیەدا باسی یەکەم و لە وانەی داهاتوشدا باسی دوەم دەکەم.

ئەم وانەیە بە زۆری لە دایەگرامی سادە پێکهاتوە. هۆکاری ئەمەش ئەوەیە کە بەر لە تاقیکردنەوە، پێوانەکاری، ماتماتیک و هەمو کورتکردنەوە تۆکمەکان، زانست لە سەرو هەمو شتێکەوە بریتیە لە وێناگەری واتە روئیا. زانست لەگەڵ روئیادا دەست پێدەکات. فکری زانستی بە قودرەتی بینینێک جۆشکراوە کە جیاوازە لەوەی لەوەبەر سەیری شتەکانی پێ کرابێت. لێرەدا دەمەوێت پوختەیەکی کورتی هێڵە گشتییەکانی گەشتی هەردو روئیاکەتان پێشکەش بکەم.

seven-physics-lesson-lesson-3-1ئەمە ئەوە نیشان دەدات کە چۆن هەزار ساڵە گەردون بە چەمک کراوە: عەرد دەکەوێتە ژێرەوە، ئاسمانیش لە سەرەوە. بیست و شەش سەدە لەمەوبەر، گەورەترین شۆڕشی زانستی لەسەر دەستی ئەناکسیماندەر بەرپابو، ئەویش کاتێک ویستی ئەو پرسە حل بکات کە چۆن دەشێت خۆر، مانگ و ئەستێرەکان بە دەوری ئێمەی عەردا دەسوڕێنەوە. ئەناکسیماندەر ئەو وێنەیەی سەرەوەی گەردونی لابرد و ئەمەی خوارەی لەبری دانا.

seven-physics-lesson-lesson-3-2

بەمجۆرە ئاسمان، نەک هەر لە سەرەوە، بەڵکو لە هەمو لایەکەوە دەوری عەردی داوە، عەردیش وەک بەردێکی گەورە بە فەزادا هەڵواسراوە، بە بێ ئەوەی بکەوێتە خوارەوە. دوای ئەمە(لەوانەیە پارمەندیس یان فیساگۆرس بوبێت.) بۆیان دەرکەوت کە شێوەی گۆیی ماقوڵترین فۆرمە بۆ عەرد بۆ ئەوەی بەو جۆرە لە ئاسماندا بمێنێتەوە و بە هەمو ئاراستەکانیشدا یەکسانە، ئنجا ئەرستۆ هات و مشتومڕێکی زانستییانەی تۆکمە و قانعانەی داڕشت بۆ پشتراستکردنەوەی سیمای گۆیی هەر دوک عەرد و ئاسمانی دەوری عەرد کە بوەتە روتەختێک بۆ ئەوەی تەنە ئاسمانییەکان لەسەر خولگەکانیان بە دەوری عەردا بسوڕێنەوە. سەرەئەنجامی وێنەکەی گەردون بەمجۆرەی لێهات:

seven-physics-lesson-lesson-3-3

ئنجا ئەم گەردونە، هەروەک ئەرستۆ لە کتێبەکەیدا، لەمەڕ تەنەکانی ئاسمان، وەسفی دەکات، بو بەو گەردونەی کە بە درێژایی سەدەکان و هەتا چەرخەکانی ناوەراست وەک خەسڵەتی شارستانیەتی ناوچەکانی دەریای ناوەڕاست مایەوە. ئەمە هەر سیمای ئەو دونیایەیە کە دانتێ و شکسپێر لە قوتابخانەکان خوێندویانە.

کۆپەرنیکۆس هەنگاوی ئایندەی هەڵگرت و ئەو قۆناغەی بنیاتنا کە بە شۆڕشی گەورەی زانستی ناسراوە. لای کۆپەرنیکۆس دونیا نوێکەی خۆی زۆر لەوەی ئەرستۆ جیاواز نەبو:

seven-physics-lesson-lesson-3-4

بەڵام لە هەقیقەتدا جیاوازی سەرەکی لە نێوانیاندا هەبو. کۆپەرنیکۆس ئایدیاکەی لە یۆنانی کۆنەوە وەرگرت و پیشانیدا کە زەوی چەقی گەردون نییە و هەمو هەسارەکان بە دەوریدا سەما بکەن، بەڵکو لە بری عەرد خۆر چەقی گەردونە. بەمجۆرە هەسارەکەی خۆمان واتە عەرد، بو بە یەکێک لە هەمو هەسارەکانی تر و بە خێراییەکی بەرز بە دەوری تەوەری خۆیدا دەخولێتەوە و لەهەمان کاتیشدا بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە.

دیسان گەشەکردنی ماریفەتمان هەر بەردەوام بو. لەگەڵ پێشکەوتنی ئامرازەکاندا، هەر زو بۆمان دەرکەوت کە سیستەمی خۆری بۆ خۆی تەنها یەکێکە لە ژمارەیەکی بێشوماری سیستەمی تر و خۆریش جگە لە ئەستێرەیەک، وەک چەندەها ئەستێرەی تر هیچی تر نییە. نەک هەر ئەوە، بەڵکو نوقتەیەکی زۆر بچکۆلەیە لە نێو هەورێکی زۆر گەورە کە بلیونەها ئەستێرە لەخۆدەگرێت، کە ئەویش بە گالاکسی ناودەبرێت.

seven-physics-lesson-lesson-3-5

لە ساڵانی 1930 یەکاندا، دوای ئەوەی فەلەکناسانی تایبەت بە گازییەکان( ئەو هەورە سپییانەی دەکەونە نێو ئەستێرەکانەوە)، پێوانێکی وردیان کرد، بۆیان دەرکەوت کە گالاکسی خۆشی بریتیە لە نوقتەیەک تۆز لە نێو هەورێکی گەورەی گەلە گالاکسیدا، ئەم گەلە گالاسییانە ئەوەندە دورن تەنانەت بە بەهێزترین تەلەسکۆپیش ناتوانین ئەوسەریان ببینین. بەمجۆرە دونیا بوە مەملەکەتێکی بێ سنوری بێ کەنار.

ئەم وێنەیەی خوارەوە تابلۆ و نیگار نییە، بەڵکو وێنەیەکی فۆتۆگرافییە کە تەلەسکۆپی گەورەی فەزایی هەبڵل گرتویەتی، سیمایەکی قوڵاییەکانی ئاسمانمان نیشان دەدات کە هەرگیز لەوەبەر دیمەنی وەهامان نەبینیوە، تەنانەت ئەگەر گەورەترین تەلەسکۆپیشمان بەکاربهێنایە. خۆ ئەگەر تەنها بە چاو سەیری بکەین جگە لە پەڵەیەکی زۆر تاریکی ئاسمان هیچی تر بەدی ناکەین. بەڵام لە چاوی تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵڵەوە ئەم تۆزوخۆڵە لە دورییەکی زۆرەوە وەک نوقتەگەلێک بەدەردەکەوێت. ئەگەر هەر خاڵێکی رەش لە وێنەکەدا بگریت بریتییە لە گالاکسییەک کە سەدان بلیۆن خۆری لەوەی لەمەڕ خۆمان لەخۆدەگرێت. دوای سەرنج و وردبونەوە، لە چەند ساڵی رابردودا دەرکەوتوە کە زۆربەی ئەم خۆرانە هەسارەی خۆیان هەیە و بە دەوریاندا دەسوڕێنەوە. بەمجۆرە لە گەردوندا، هەزاران بلیۆن بلیۆن بلیۆن هەسارەی تری وەکو عەرد بونیان هەیە. خۆ ئەگەر بە هەر ئاراستەیەکدا سەیربکەین، ئەوا بەمجۆرە دەردەکەوێت:

seven-physics-lesson-lesson-3-6

بەڵام، لە هەمبەر ئەم رێکوپێکە ناکۆتاییە، بەوجۆرە نییە کە دێتە بەرچاو. هەروەک لەوەبەر لە دەرسی یەکەمدا باسم کرد ، فەزا تەخت نییە بەڵکو چەماوەییە. پێویستە وێنای پێکهاتەی ئەم گەردونە بکەین، بە شلپەی گالاکسییەکانیەوە، کە ئەو شەپۆلانە، بە هەمان شێوەی شەپۆلەکانی دەریا، دەیان جوڵێنێت، هەندێک جار وەها دەخرۆشێت کە چاڵێک دروستدەکەن، کە بە چاڵە رەشەکان ناسراون. بەمجۆرە با بگەڕێینەوە بۆ ئەو وێنەیەی کە لەوەبەر کێشابومان، بۆ ئەوەی ئەو کەندڕە گەورانەی گەردون نمایش بکەین کە لە لایەن ئەم شەپۆلانەوە دروستکراون:

seven-physics-lesson-lesson-3-7

دواجار، ئێستا دەزانین کە ئەم گەردونە زەبەلاحە، گەورە و لاستیکییە بە گالاکسییەکان رازاوەتەوە و پازدە بلیون ساڵیشە لە پرۆسەی دروستبوندایە و لە بناواندا لە هەورێکی رەشی بچکۆلەی ئیجگار گەرم و چڕەوە لەدایکبوە. بۆ پیشاندانی ئەم تەرزە، چیتر پیویستمان بە وێنە کێشانی ئەم گەردونە نییە، بەڵکو پێویستە سەرتاپای وێنە بکێشین و بنوسینەوە. لە راستیدا گەردون ئەم شێوەی ئەم وێنەیەی هەبوە:

seven-physics-lesson-lesson-3-8

هەروەک لە وێنەکەدا دەبینین گەردون وەک تۆپێکی بچۆلە دەستی پێکرد و دوایی بە جۆرێک تەقییەوە کە ئەو فۆرمە گەردونییەی ئێستا لەخۆدەگرێت. ئەمە سیمای هەنوکەیی گەردونە، بەو مەودا هەرە گەورەییەی کە دەیزانین.

ئایا هیچی تر هەیە؟ ئایا لەوەبەر هیچی تر هەبو؟ لەوانەیە، بەڵێ، لە وانەکانی تردا قسەی لەسەر دەکەم. ئایا گەردونی تر کە هاوشێوەی یەکتر بن بونیان هەیە؟ یان جیاوازتر؟ ئێمە نازانین.




حەوت کورتە وانەی فیزیک: وانەی یەکەم

نوسینی:كارلۆ رۆڤیللی
وەرگێرانی بەدەسکاریەوە:شێرکۆ رەشید قادر
جوانترین تیۆری

ئاینشتاین، لە تافی لاویدا، ساڵێکی تەمەنی خۆی بە تەمەڵی و بێ هیچ ئامانجێک گوزەراند. بەڵام زەحمەتە ئنسان بتوانێت بگاتە مەبەستێک ئەگەر بڕێک لە ژیان و کاتی
خۆی بە فیڕۆ نەدات، بە داخەوە زۆر لە دایکان و باوکانی هەرزەکاران ئەم راستییە فەرامۆش دەکەن. ئاینشتاین ئەو کاتە لە پاڤیا بو. لە ئەڵمانیا دەستبەرداری خوێندنەکەی بو چونکە بەرگەی نەگرت و وەدوی ماڵەوەیان کەوت. ئەمە سەرەتای سەدەی بیستەم بو، لە ئیتالیاش سەرەتای دەسپێکی شۆڕشی پیشەسازی بو. بابی، کە ئەندازیاربو، لە دەشتاییەکانی پادوادا، بنکەی کارەبایی دادەمەزراند. هەر لێرە بو کە ئاینشتاین کەوتە خوێندنەوەی کانت و جار جارەش، بۆ خۆشی و بێ ئەوەی ناونوس کرابێت یان بیر لەوە بکاتەوە کە بچێتە تاقیکردنەوەوە، دەچوە زانکۆی پاڤیا. ئا بەمجۆرە زانایانی گەورە دروست دەبن.
دوای ئەمە، چووە زانکۆی زوریخ و لە خوێندنی فیزیکدا قوڵبوەوە. دوای چەند ساڵێکی کەم، لە 1905 دا، سێ پەیپەری(نامەی زانستی) نارد بۆ نایابترین و بەشۆرەترین ژورناڵی زانستی ئەو سەردەمە کە ناوی ئەناڵێن دێر فیزیک بو. هەر یەک لەم پەیپەرانە بۆ خۆی شایانی خەڵاتی نۆبڵ بون. یەکەمیان ئەوە دەخاتەڕو کە ئەتۆم لە راستیدا بونی هەیە. دوەمیشیان بناغەی داڕشت بۆ میکانیکی کوانتەم. سێیەمیش، یەکەم تیوری خۆی، کە تیوری نسبی ( کە ئێستا بە نسبیەتی تایبەتی ناسراوە.)بو پێشکەشکرد، ئەو تیورییەی ئەوەمان بۆ رۆشندەکاتەوە کە چۆن زەمەن بۆ هەمو کەسێک وەک یەک گوزەر ناکات: تەنانەت دو مرۆڤی دوانەی وەک یەکیش لە تەمەندا جودان ئەگەر یەکێکێان بە خێراییەک سەفەربکات.
ئاینشتاین لە شەو و رۆژێکدا بوە زانایەکی سەر زوبانان و لە چەندەها زانکۆی جیاجیاوە پۆستی کار و پرۆفیسۆریان پێشکەشکرد. بەڵام شتێک ناڕەحەتی کرد: سەرباری ئەوەی یەکسەر ناوبانگی پەیداکرد، تیوری نسبی لەگەڵ تیوری هێزی کێشکردنی نیوتندا کۆک نەبو، بە تایبەتی لەمەڕ کەوتنەخوارەی شتەکان. ئەمەی کاتێک بۆ دەرکەوت کە سەرقاڵی نوسینی گوتارێک بو لەمەڕ کورتەی تیورییەکەی و ئنجا کەوتە خوردبونەوە لەوەی ئەگەر یاسای ” کێشکردنی گشتی”، بەو جۆرەی لە لایەن بابی فیزیک، ئیسحاق نیوتن، خۆیەوە فۆرمولە کراوە، پێویستی بە پێداچونەوە هەیە بەو مەبەستەی لەگەڵ چەمکی نوێی نسبیەتدا بەراورد بکرێت. ئاینشتاین خۆی لە پرسەکەدا غەرقکرد. دە ساڵی رەبەقی خایاند کە یەکلایی بکاتەوە، دە ساڵی خوێندنی چڕوپڕ، هەڵە، هەوڵدان، سەر لێ تێکچون، گوتاری هەڵە، ئایدیای نایاب و ئایدیای بە هەڵە تێگەیشتن.
دوا جار، لە ساڵی 1915 دا، پەیپەرێکی زانستی بە چاپ گەیاند کە تەواوی حلەکەی خستەڕوو: تیورییەکی نوێی کێشکردن کە بە نێوی تیوری گشتی نسبی بڵاوی کردەوە، کە شاکاری هەرە گەورەی ئاینشتاین بو، بە گوتەی لێڤ لانداو، فیزیکناسی گەورەی روسی ”جوانترین تیورییە”.
لە راستیدا گەلێک شاکاری رەها هەن کە بە خرۆشەوە هەستمان دەجوڵێنن: وەکو ريکیومی Requiem موزارت، ئۆدێسەی هۆمیرۆس و کینگ لیری شەکسپیر. بۆ ئەوەی بلیمەتی ئەمانە بزانین، ئەوا پێویست دەکات کە مرۆڤ لەبەر دەستیاندا شاگردبێت، بەڵام پاداشەکەی جوانییەکی بێگەرد و پوختە، نەک هەر ئەمە بەڵکو بیناییمان لەبەردەم وێنایەکی نوێێ ئەم دونیایەدا دەکاتەوە. زێرەکەی ئاینشتاین، کە بریتییە لە تیوری گشتی نسبی، نمونەی شاکارێکی ئەم پلەیەیە.
لە بیرمە کاتێک بۆ یەکەم جار کەوتمە ئەوەی شتیك لە تیوری نسبی بزانم، ئای چەندە خرۆشابوم. هاوین بو لە کەنارەکانی دەریای کۆندۆفۆری، لە کالابریا بوم، دوا ساڵی خوێندنی زانکۆم بو. کاتێک ئنسان لە مەکتەب دورە، لە پشوی هاویندا بە باشترین شێوە دەکەوێتە خوێندن، ئەو کاتە کتێبک یاریدەدەرم بو کە مشک گازی لە سوچەکانی گرتبو، چونکە شەوانە بەکارم دەهێنا بۆ گرتنی کونەکانی ئەم مەخلوقە نەگبەتانەی لەو خانوە وێرانەدا بون کە دەتگوت بۆ هیپی دروستکراوە و لە بەرزاییەکی ئەمبریادا بو، ئێمەش چوبوینە ناوی بۆ ئەوەی لە بێزاری دەرسەکانی زانکۆی بۆلۆننا رابکەین و رزگارمان بێت. ساتە نا ساتێک چاوم لەسەر کتێبەکە بەرزدەکردەوە و سەیری بریسکەی دەریام دەکرد، لە راستیدا لای من دەتگوت چەماوەیی فەزا و زەمەن بەو جۆرە دەبینم کە ئاینشتاین تەسەوری دەکرد. هەروەک سیحر: دەتگوت هاوڕێیەک هەقیقەتێکی سەیری پەنهان بە گوێمدا دەچرپێنێت، لە ناکاو چارشێو لەسەر سیمای واقیع لادەچێت و نیزامێکی سادەتر و قوڵتر خۆی نمایش دەکات. لەو رۆژەوە کە بۆمان دەرکەوتوە عەرد خڕە و وەک دێوانە دەخولێتەوە، لەوە گەیشتوین کە واقیع بەو جۆرە نییە کە دێتە بەرچاومان: هەمو جارێک کە شتێکی تازە بەدی دەکەین، دەبێتە ئەزمونێکی عاتیفی قووڵ. پەچەیەکی تریش دادەماڵێت.


بەڵام لە نێو هەمو ئەو بازدانە پێشکەوتوانەدا کە تێگەیشتنی مرۆڤ لە رەوتی مێژودا سەرکەوتنیان دەستەبەر کردوە، لەوانەیە هیچیان شان لە شانی تیورییەکەی ئاینشتاین نەدەن. بۆچی؟
یەکەم، چونکە کە مرۆڤ تێگەیشت کە چۆن(تیورییەکە) کاردەکات، ئەوا تیورییەکە سادەییەکی لە ئاسابەدەر لەخۆدەگرێت. با فکرەکە بە کورتی باس بکەم.
نیوتن هەوڵیدا هۆکاری کەوتنەخوارەوەی تەنەکان و سوڕانەوەی هەسارەکان تەفسیربکات. نیوتن تەسەوری هەبونی ‘هێزێک’ی کرد کە هەمو تەنەکان یەکتر کێش دەکەن، ئەم هێزەی ناونا ‘هێزی کێشکردن’. بێ ئەوەی هیچ شتێک لە نێوان تەنەکاندا حزوری هەبێت، چۆن ئاوا ئەم تەنانە لەو دورییەوە یەکتر کێش دەکەن؟ ئەمە شتێکی نەزانراو بو، پاشان، نیوتن، بابی گەورەی فیزیکی هاوچەرخ، وریابو کە هیچ فەرزیەیەک لەم بارەیەوە پێشکەش نەکات. نیوتن ئەوەشی وێناکرد کە تەنەکان بە بارتەقای ئاسماندا دەجوڵێن و فەزاش سندوقێکی گەورەی بەتاڵە و گەردونیشی لەخۆگرتوە، ئەم فەزایە بونیاتێکی زەبەلاحە و هەمو مادەکانیش هەر دەجوڵێن هەتا هێزێک ناچاریان دەکات ڕەوتەکەیان بگۆڕن بۆ فۆرمێکی چەماوەیی. ئەم فەزایە لە چی دروستبوە؟ ئەم سندوقە چۆن خوڵقاوە؟ نیوتن توانستی ئەم وەڵامەی نەبو. بەڵام دوای چەند ساڵێک بەر لە لەدایکبونی ئاینشتاین دو فیزیکناسی گەورەی بەریتانی، مایکل فارادای و جەیمس ماکسوێل، پێکهاتەیەکی سەرەکییان بۆ دونیاکەی نیوتن زیادکرد، ئەویش کایەی ئەلکترۆماگنێتیک بو. ئەم کایەیە قەوارەیەکی راستەقینەیە و بە هەمو شوێنێکدا بڵاوبوەتەوە، شەپۆلە رادیۆییەکان هەڵدەگرێت، فەزای تەنیوە، هەر وەک روی دەریاچە هەڵبەز و دابەز دەکات و هێزی ‘کارەبایی’ دەگوازێتەوە. هەر لە تافی لاوییەوە، ئاینتشاین سەرسام بوە بەم کایە ئەلکترۆموگناتیسییەی کە لەو وێستگە کارەباییەی بابی خۆی دروستی کردبو، رۆتەرەکان دەسوڕێنێتەوە. هەر زوش تێگەیشت کە هێزی کێشکردن، هەر وەک کارەبا، پێویستە وەک کایەیەک سەیربکرێت: ‘کایەی کێشکردن’ ‘gravitational field’ کە مورادیفی ‘کایەی کارەبایی’ە و پێویستە بونی هەبێت. ئاینشتاین مەبەستی بو لە چۆنیەتی کارکردنی ئەم ‘کایەی کێشکردن’ە تێبگات و چۆنیش دەکرێت بە هاوکێشە وەسف بکرێت.
ئا لەم ساتەدا بو کە ئاینشتاین بیرۆکەیەکی بۆ هات، بیرۆکەیەک کە تەنها هیمایە بۆ بلیمەتییەکی پوخت: کایەی کێشکردن بە پانتایی فەزادا بڵاونەبوەتەوە، بەڵکو فەزا خۆیەتی. ئەمە فکرەی تیوری نسبی گشتییە. ‘فەزاکەی’ نیوتن، کە شتەکان تێیدا دەجوڵێن، و هەر هەمان ‘کایەی کێشکردن’ە.
ئەمە ساتەوەختی رۆشنگەرییە، ساتەوەختی بە سادەکردنی دونیایە: فەزا، چیتر شتێک نییە لە مادە جودا بێت، بەڵکو یەکێکە لە پێکهاتە مادییەکانی دونیا. یەکەیەکە کە لە جوڵەدا فۆرمێکی شەپۆلئامێزی هەیە، لارولەنجە دەکات، سیمایەکی چەماوەیی لەخۆدەگرێت و خولدەدات. ئێمە لە سەرخانێکی سەختی نەبینراودا نین: ئێمە لە لە لولپێچێکی زەبەلاحی گونجاودا نقوم بوین. خۆر فەزا بە دەوری خۆیدا دەچەمەێنێتەوە و عەردیش نەک بە هۆی هێزێکی ئەفسوناوییەوە بە دەوریدا ناسوڕێتەوە، بەڵکو راستەوخۆ لە فەزادا فڕکەی دێت، لاردەبێتەوە و هەروەک هەڵماتێک بە ناو رەحەتییەکدا خل دەبێتەوە. خۆ لە چەقی رەحەتییەکەدا هیچ هێزێکی سیحراوی دروست نابێت، بەڵکو سروشتی لاری یان چەماوەیی دیواری رەحەتییەکەیە دەبێت بە هۆی ئەوەی کە هەڵماتەکە تل بێتەوە. هەسارەکان بە دەوری خۆردا دەسوڕێنەوە، تەنەکان دەکەونە خوارەوە چونکە فەزا سیمایەکی چەماوەیی هەیە.
چۆن بتوانین وەسفی ئەم سیما چەماوەییەی فەزا بکەین؟ گەورەترین ماتماتیکناسی سەدەی نۆزدە ، کارل فرێدرێک گاوس، کە بە ‘ئەمیری ماتماتیکناسان’ ناسراوە، فۆرمولایەکی ماتماتیکی دارشت کە وەسفی روتەختی بەرز و نزمی دو رەهەندی کرد، نمونەی ئەمەش بریتییە لە روی گردەکان. پاشان داوای لە قوتابییەکی زۆر بەهرەمەندی خۆی کرد کە ئەم چەمکە بخاتە فۆرمێکی گشتییەوە بە جۆرێک کە فەزا بە شێوەیەکی سێ رەهەندی یان زیاتر لەخۆبگرێت. قوتابیەکە، کە بێرنارد رەیمان بو، نامەیەکی دکتۆرای زۆر نایابی بەرهەمهێنا. سەرەتا تەواو بێ بایەخ و بێ سود هاتە بەرچاو. دەرەنجامی نامەکەی رەیمان ئەوە بو کە خاسیەتی فەزای چەماوە بریتییە لە بابەتێکی ماتماتیکی تایبەت کە ئەمڕۆ بە چەماوەی رەیمان ناسراوە و بە حەرفی R ئیشارەی بۆ دەکرێت. دوایی ئاینشتاین هاوکێشەیەکی نوسی کە دەڵێت R یەکسانە بە وزەی مادە و بەس. هاوکێشەکە نیو دێڕە و هیچی تر. وێنایەک، کە فەزا دەچەمێتەوە، بوە هاوکێشیەک.
بەلام لە کرۆکی ئەم هاوکێشەیەدا، گەردونێک گەورەبوە. ئا لێرەدا دەوڵەمەندی سیحرییانەی تیورییەکە دەروازەیەکمان بۆ ئاواڵە دەکات کە کۆمەڵە وێنەیەکی راستی و خەیاڵی ئەفسوناوی یەک لە دوی یەک، کە چەند پێشبینییەک دەکەن کە دەڵێی لارولەنجەی کابرایەکی شێتە، بەڵام هەمو ئەمانە دەرکەوت کە راستن.
سەرەتا هاوکێشەکە وەسفی فەزامان بۆ دەکات کە چۆن بە دەوری ئەستێرەیەکدا دەچەمێتەوە. بە هۆی ئەم چەمانەوەوە، نەک هەسارەکان بە دەوری ئەستێرەکەدا دەسوڕێنەوە، بەڵکو روناکێس چیتر بە هێڵێکی راست ناجوڵێت، بەڵکو لادان لە رەوتەکەیدا ڕودەدات. ئاینشتاین پێشبینی ئەوەی کرد کە خۆر دەبێت بە هۆی لادانی رۆناکی. لە ساڵی 1919 دا. ئەم لادانە پێوانەیەکی بۆ ئەنجامدرا و پێشبینییەکەی ئاینشتاینی پاسادان کرد و سەلماندی کە راستە. بەڵام هەر فەزا بە تەنها نەبو کە دەچەمێتەوە، بەڵکو زەمەنیش دەچەمێتەوە. ئاینشتاین پێشبینیکرد کە زەمەن لە تەبەقەکانی سەرەوەی فەزادا خێراتر دەجوڵێت وەک لە سنورەکانی نزیک عەرد. ئەمەش دیسان پێوانەکرا و پرسەکە راست دەرچو، خۆ ئەگەر ئنسانێک لەسەر روی دەریا بژی و لەگەڵ برا دوانەکەی یان خوشکە دوانەکەی خۆی کە لەسەر چیایەک دەژی، بە یەکتر بگەن، ئەوا سەیردەکات کە براکەی یان خوشکەکەی لە خۆی تۆزێک پیرترە. ئەمەش تەنها سەرەتایە.
کە ئەستێرەیەکی زەبەلاح دەسوتێت و هەمو پێکهاتەی توخمی هایدرۆجینەکەی تەواودەبێت. ئەوەی دەمێنێتەوە بە گەرما و وزەی سوتانی توخمەکەی بەردەوام نابێت و لە سایەی کێشی خۆیدا هەرەس دەهێنێت و هەتا دەگاتە خاڵێک کە ئیتر فەزا تا مەودایەکی وەها دەچەمێنێتەوە کە بە دەکەوێتە چاڵێکی راستییەوە. ئەمەش ئەو جاڵە بە شۆرەتانەن کە چاڵە ڕەشەکان ناسراون. کاتێک قوتابی زانکۆ بوم، ئەمانە ئەو حسابەیان بۆ دەکرا کە بەدەگمەن دەکرێت پێشبینی بکرێن کە رۆژێک دێت وەک تیورییەک دەبنە مایەی تێگەیشتن لە لایەن خەڵکەوە. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا سەرنجیان دەدەین و بە سەدان لە ئاسماندا دێنە بەرچاومان، بە وردیش لە لایەن فەلەکناسانەوە دەخوێندرێن.
بەڵام ئەمە هێشتا هەمو شتێک نییە. لەوانەیە سەرتاپای فەزا گەورە ببێت و بچێتەوە یەک. لەوەش زیاتر، هاوکێشەکەی ئاینشتاین ئەوە دەخاتەڕو کە فەزا ناتوانێت بە سەقامگیری بمێنێتەوە، پێویستە کە بکشێت یان گەورە ببێت. لە ساڵی 1930 دا، لە سایەی تێڕامان و وردونەوەوە، گەورەبون یان کشانی گەردون بە راستی بەدیکرا. هەر هەمان هاوکێشە دیسانەوە پێشبینیکرد کە کشانی گەردون لە بناواندا هۆکەی دەگەڕێتەوە بۆ تەقینەوەی گەردونێکی ئێجگار بچکۆلەی لە ئاسابەدەر گەرم: ئەو شتەی ئەمڕۆ بە بیگ بانگ ناوی دەبەین. دیسانەوە، یەکەم جار کەس باوەڕی بەم شتانە نەکرد، بەڵام هێدی هێدی سەلماندنەکان کەڵەکەبون، هەتا شەبەنگی باکگراوندی کۆسمۆیی ، کە بریتییە لە پاشماوەی ئەو تیشکەی راستەخۆ دوای ساتەوەختی رودانی بیگ بانگ پەخشبوە، لە ئاسماندا دۆزرایەوە و زانایان دوای ڕامان دیاردەکەیان تۆمارکرد. ئەو پێشبینییەی لە هاوکێشەکەی ئاینشتایندا هاتوە دەرکەوت راستە. ئنجا لەوەش زیاتر ، هێشتا تیورییەکە ململانێی ئەوە دەکات کە فەزا وەک روی دەریایەک دەجوڵێت. کاریگەری ‘شەپۆلەکانی کێشکردن’ لە ئاسماندا لەسەر ئەستێرە دوانەییەکان بینراوە و تەنانەت هێمایەکیشە بۆ پێشبینییەکانی تیورییەکە سەبارەت بە وردەکارییەکەی بە جۆرێک کە یەک بۆ سەد بلێونە.
بە کورتی، تیورییەکە وەسفی دونیایەکی فرە رەنگ و ناوازە دەکات کە گەردون دەتەقێتەوە، فەزا هەرەس دەهێنێت و دەبێت بە چاڵێک(یان کونێک) کە نە بنی هەیە و نە زەمەن و ئەمە لە نزیک هەسارەکان خاودەبێتەوە و دوری بێ سنوری فەزای نێوان ئەستێرەکان وەک روی دەریا شەپۆل دەدات و شاڵاو دەهێنێت….هەمو ئەمانە، هێدی هێدی لە کتێبەکەوە سەریان هەڵدا کە مشک گازی لە سوچەکانی گرتبو، ئەمانە حیکایەتگەلێک نین گەلحۆیەک لە کاتی خڵەفاندا بیان گێڕێتەوە، یاخود وڕێنەیەک نین لە سایەی گەرمای خۆری کالابریای سەر کەنارەکانی دەریای ناوەراست دروست ببن، ئەمانە راستین.
باشترە ئەگەر بڵێین هێمایەکن بۆ راستی، کەمتر لێڵن یان رۆژانە دوبارە ببنەوە و ئیزعاجمان بکەن. واقیعێک کە دەڵێی هەر لە هەمان ئەو شتەیە کە هەمان پێکهاتەی خەونەکانمانن، بەڵام هیچ نەبێت زۆر راسترن لەو خەونانەی دەیان بینین و بە تەمێک داپۆشراوە.
هەمو ئەمانە دەرەنجامی تێگەیشتنی بەرایین: واتە فەزا و کایەی کێشکردن هەمان شتن. هاوکێشەیەکی سادەش، کە لێرەدا ناچارم بیخەمە بەرچاوتان، هەرچەندە زۆر دڵنیام کە ناتوانن جارێ واڵای بکەن و لێی تێ بگەن. دور نییە هەر کەسێک ئەمە دەخوێنێتەوە دەتوانێت ڕەچاوی سادەیی جوانی ئەم هاوکێشەیە بکات:
Rab − ½ R gab = Tab
ئەمە تەواو.
بێگومان، خۆشت دەبێت ماتماتیکی رەیمان بخوێنیت و ئەزمی بکەیت بۆ ئەوەی تەواو ببیتە پسپۆر لە کۆمەڵێک تەکنیکدا کە دەسەڵاتت بەسەر ئەم هاوکێشەیەدا بشکێت و لێی حاڵی ببیت و بەکاری بهێبیت. بەڵام توانا و هیمەتێکی کەمترت پێویستە بۆ ئەوەی ڕەچاوی ئەو جوانییە بکەیت کە چوار مۆسیقار دادەنیشن و بیتهۆڤن دەژەنن. لە هەردو حاڵەتدا، خەڵاتەکە برتییە لە جوانییەکی لە ئاسابەدەر، چاوێکی نوێ کە سەیری دونیای پێ بکەین.




ئەدوین هەبڵڵ (1889 – 1953)

وەرگێران و ئامادەکردن:شێرکۆ رەشید قادر

هەبڵڵ، ئەو فەلەکناسە گەورە ئەمەریکییە (1889_ 1953) بو، کە بە تەنها توانی دیدی مرۆڤایەتی سەبارەت بەگەردون بگۆڕێت. هەبڵڵ سەرکەوتوانە تێروانینی ستاتیکییانە (نەگۆڕ)ی هەمو فەلەکناسانی سەبارەت بە گەردون هەڵتەکاند و ئەو تیورییە هاوچەرخ و نوێیەی پێشکەشکرد کە گەردون نەک هەر لە قەبارەدا سیمایەکی سنورداری نییە، بەڵكو هەمیشە لە کشان یان گەورەبوندایە. هەبڵڵ توانی ئەو بیروڕا باڵادەستەی سەرەتای سەدەی بیستەم ڕەت بکاتەوە کە دەیگوت ڕێچکە شیرییەکان[1] سەرتاپای گەردون پێکدەهێنن، ئەوەی دەرخست کە ئەم ڕێچکە شیرییانە(کاکێشانە) تەنها بەشێکی بچکۆلەن لە بلیۆنەها گالاکسی(یان گەلە ئەستێرە) تر کە گەردونی فراوانیان تەنیوە. هەبڵڵ یەکەم فەلەکناس بو کە زەمینەی خۆشکرد بۆ لەدایکبونی تیۆری هەرە نوێ و هاوچەرخی بیگ بانگ[2] .

هەبڵڵ: پیاوێک هەمیشە بە پایپەوە

هەبڵڵ: پیاوێک هەمیشە بە پایپەوە

منداڵی
هەبڵڵ لە ساڵی 1889 لە مارشفیڵد، لە ولایەتی میسوری، وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا، لەدایکبوە. کاتێک تەمەنی گەیشتە نۆ ساڵان، بە خاو و خێزانەوە چونە ئیلئنەس، لە ولایەتی شیکاگۆ. قامەت و باڵایەکی بەرز و ڕێک و پتەوی هەبو، هەر زو بو بە وەرزشوانی گۆڕەپان و مەیدان، لە زۆربەی موناسەبە وەرزشییەکاندا یەکەم بو. لە ساڵی 1906 دا، تۆماری بازی بەرزی لە ناوچەی ئیلینەس شکاند. هەبڵڵ، بە هەمان شێوەی وەرزش، بەهرە و خولیای لە زانستدا هەبو. دوایی چوە زانکۆی شیکاگۆ بۆ ئەوەی ماتماتیک و ئەسترۆنۆمی بخوێنێت. لێرە کەوتە ژێر کاریگەری مامۆستایەکی ئەسترۆنۆمییەوە و بو بە ئیلهامێک بۆ ئەوەی خولیای بچێتە سەر ئەسترۆنۆمی. ئەو کاتانەی سەرقاڵی خوێندن و زانکۆ نەبو، دەچو خۆی بە وەرزشەوە خەریک دەکرد ،ئەندامی تیپی باسکەی زانکۆ بو، ئەمە جگە لەوەی بەم شێوەیە لێهاتو بو، لە وەرزشی مشت – وەشێنیدا بەهرەمەند بو، بە جۆرێک ڕاهێنەرانی یاری بۆکسێن تێکۆشان قایلی بکەن بۆ ئەوەی ببێت بە بۆکسەرێکی پیشەوان، بەڵام ئەو ئەمانەی ڕەتکردەوە. ئەم دو بەهرەیەی هەبڵڵ، زانست و وەرزش، بون بە دو هۆکار کە بتوانێت لە زانکۆی ئۆکسفۆرد مەنحە وەربگرێت و بخوێنێت. بەر لەوەی مەرگ یەخەی بابی بگرێت، هەبڵڵ وەعدی پێدابو کە یاسا بخوێنێت و ببێتە پارەزێر، هەر بۆیە دەبینین، سەرباری ئەوەی لە زانستدا زۆر سەرکەوتوبو، بەڵام مەبەستی بو ئاواتی بابی بهێنێتە دی. لە ساڵی 1910 دا چوە زانکۆ. کاتێک لە تەمەنی 23 ساڵیدا گەڕایەوە بۆ ئەمەریکا، هەبڵڵ ویستی وەک پیشە ببێتە پارێزەر و بە دوی ئەم کارەدا بگەڕێت، بەڵام ژیان بە ئاڕاستەیەکی تردا جوڵا و لە قوتابخانەیەکی ئامادەیی بو بە مامۆستا و ڕاهێنەری باسکە[3] .

هەبڵڵ و تەلەسکۆپی هووکەر لە چیای ویڵسن

هەبڵڵ و تەلەسکۆپی هووکەر لە چیای ویڵسن

هەبڵڵ کاتێک لە وڵاتی ئنگلتەرا بو، کاریگەری ئنگلتەرا ئەسەرێکی باشی لەسەر ژیانی تۆمارکردبو، وەک لاوە ئنگلیزەکان خۆی دەەپۆشی، پایپی دەکێشا و بە لەهجەی ئنگلیزیش دەدوا. هەرچەندە لە نێو قوتابیەکانیدا خۆشەویست بو، خۆشیان بە هەڵسوکەوتە سەیرەکانی دەهات، بەڵام هەبڵڵ مەرامی بو، ئاواتی بو کە بگەڕیتەوە بۆ زانست. لە زانکۆی ویسکۆنۆنسن Wisconsinچو کۆرسێکی کرد لەسەر خوێندنی هەورییەکان nebulae، ئەو دیاردە ئاسمانییەی کە وەک هەور و گاز دروستبون، هەر دوایش لەم بوارەدا ناوبانگی دەرکرد. لە ساڵی 1917دا، لە زانکۆی شیکاگۆ، دکتۆرا لە ئەسترۆنۆمیدا دەستەبەردەکات. چونکە لاوێکی دانسقە، وردبین و شارەزابو لە بواری ئەسترۆنۆمیدا، لە بنکەی فەزایی بەناوبانگ و دیاری چیای ویلسۆن کاری وەرگرت، ئەم بنکەیە نزیک کالیفۆرنیا بو.

گۆڕاوەکانی سێفییەد Cepheid variables
لە ساڵی 1919 دا هەبڵڵ گەیشتە بنکەی چیای ویلسن، ئەو کاتە هێشتا تەمەنی سی ساڵ بو. لەو ڕۆژگارەدا فەلەکناسان باوەڕیان وابو کە لە گەردوندا تەنها یەک گالاکسی هەیە، ئەویش بریتییە لە ڕێچکە شێرییەکان ( وشەی گالاکسی بە بناوان لاتینە). لە ساڵەکانی دواییدا، چەند گۆڕانێک هاتنە ئاراوە، بە تایبەت لە بواری تێگەیشتن لە ڕەهەندەکانی گەردون. لەم دەورانەدا ژنێک هەبو ناوی هێنریتا سوان لیەڤیت (1868 –1921) Henrietta Swan Leavitt بو، لە بنکەی فەزایی کۆلێژی هارڤارد کاریدەکرد. لییەڤیت جۆرە ئەستێرەیەکی کەشفکرد کە بە گۆڕاوەکانی سێفییەد ناسراوە. ئەم ئەستێرانە، بە ڕیتمێکی ڕێکوپێک گەش دەبنەوە و کزدەبنەوە( لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا ئەم گۆڕاوە سێیەفیدیانە بە زەبەلاحە سورەکان ناسراون و تەمەنیان ئێجگار زۆرە.) لێڤییەت دەرکی بەوە کرد کە پەیوەندییەک هەیە لە نێوان شەوقی ئەم ئەستێرانە و خێرایی جوڵەکەیاندا. کاتێک کەوتە بەراوردکرنی شەوقی گۆڕاوەکانی سێفییەد لە خاڵگەلێکی جیاواز لە ئاسماندا، توانی پێگەی ئەم گۆڕاوانە بە نیسبەت یەکتر و بە نیسبەت زەوییەوە دیاریبکات. بۆ یەکەمجار توانی لە مێژودا دوری نێوان بەشە جیاوازەکانی گەردون بدۆزێتەوە. بەر لەوەی هەبڵڵ لەگەڵ بنکەی فەزایی چیای ویڵسۆندا بکەوێتە کارکردن و ببێت بە بەشێک لە گروپەکە، فەلەکناسێکی تر لەوێ کاریدەکرد ناوی هارلۆ شاپلیHarlow Shapley (1885 –1972) بو، ئەم فەلەکناسە کەوتبوە تاوتوێکردنی قەبارەی ڕێچکە شیرییەکانMilky Way. شاپلی، دوای ئەوەی گۆڕاوەکانی سێفییەدی خستەگەڕ بۆ ئەوەی دورریەکانیان بپێوێت، گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە پانتاییان 300000 (سێسەد هەزار) ساڵی ڕوناکییە، ئەمەش دە ئەوەندەی ئەو قەبارەیە بو کە لە ئارادا هەبو و خەڵک باوەڕی پێبو. بەڵام شاپلیش، وەک زۆربەی هەرە زۆری فەلەکناسانی ڕۆژگارەکە، باوەڕی وابو کە تەنها ڕێچکە شیرییەکان بونیان هەیە بەس، لای وی ئەم هەورە سەیرانە، کە بە نیبۆلەی ناسراون، تەنها بڵقی گازین هیچی تر.

دۆزینەوەی گالاکسی نوێ
ئەو کاتەی هەبڵڵ گەیشتە بنکەی فەزایی ویڵسۆن، تازە بە تازە تەلەسکۆپێکی گەورەی 254 سەنتیمەترییان دامەزراندبو، ئەم تەلەسکۆپە ناوی هووکەر بو، بەقودرەترین و بەهێزترین تەلەسکۆپ بو لە جیهاندا. بەمجۆرە هەبڵڵ توانی بە هۆی ئەم تەلەسکۆپە زەبەلاحەوە بە شێوەیەکی زۆر وردتر لە فەلەکناسانی پێش خۆی لە ئاسمان بڕوانێت و ڕامانەکانی خۆی تۆماربکات. دوای چەند ساڵێکی کەم و بە شێوەیەکی ئارام و هێدی هێدی کەوتە ڕامان لە ئاسمان و تۆمارکردنی سەرنج و وردبونەوەکانی، توانی دۆزینەوەی لە ئاسابەدر ئەنجام بدات. لە ساڵی 1923 دا، گۆڕاوێکی سێفییەدی لەو بڵقە گازییانەدا بەدیکرد کە بە هەورییەکانی ئەندرۆمێدا Andromedaناسراون. دوای بەکارهێنانی تەکنیکەکانی لییەڤیت، هەبڵڵ توانی ئەوە بسەلمێنێت کە ئەندرۆمێدا نزیکەی یەک ملیۆن ساڵی ڕوناکی دورە – زۆر زیاتر لە ڕێچکە شیرییەکان دورترن، بە ئاشکراش دیارە کە بۆ خۆی گالاکسییەکی سەربەخۆیە. هەبڵ لەوەش زیاتر هەنگاوی هەڵگرت و سێفییەدی تری لە هەوری تردا دۆزییەوە و سەلماندی کە گالاکسیگەلێک لەو دیو سنورەکانی ئێمەوە بونیان هەیە. لە ساڵی 1924 دا، نامەیەکی زانستی بە ناوی ” سێفییەد لە لولپێچی هەورییەکان”دا بڵاوکردەوە و باس لە کارەکانی خۆی دەکات. لە شەووڕۆژێكدا بو بە نەناوبانگترین فەلەکناسی دونیا. خەڵک زۆر بە زویی بەو هەقیقەتە ڕاهاتن کە گەردون زۆر لەوە گەورەترە کە پێشینان وێنایان کردوە و باوەڕیان پێبوە. شاپلی، بە هەواڵەکە تەزی. دوای دۆزینەوەکە، نامەیەکی بۆ هەبڵڵ نوسی و تێیدا گوتی،” نازانم بەم هەنگاوەی تۆ سەبارەت بە پرسی هەورییەکان، شادمان ببم یان بێتاقەت، لەوانەشە هەردوکیان ببم.” لە ساڵی 1926 دا، هەبڵڵ دەستیکرد بە پەرەپێدانی سیستەمی پۆلێنکردنی ئەو گالاکسییانەی کە کەشفیکرون، بە پێی ناوەڕۆک، دوری، شێوە و شەوقیان جیایدەکردنەوە. لە میانی توێژینەوەکەیدا هەقیقەتێکی سەیری تێبینیکرد، ئەویش ئەوەبو کە لە عەرد دوردەکەونەوە. هەبڵڵ ئەم دیاردەیەی بەوەدا زانی کە ئەو ڕوناکییەی ئەم ئەستێرانە دەیخەنەڕو یان پەخشی دەکەن جۆرە دیاردەیەکیان تێدابو کە بە شیفتی سور(لادانی سور) ناودەبرێن و شەپۆلی ئەم روناکییانە وەک دەرەنجامێک گەورەدەبن یان درێژدەبن، بە هەمان شێوە ئەو ئەستێرانەی نزیک دەبنەوە بە ئاڕاستەی شیفتە شینەکە دەجوڵێن.

گالاکسییەکان لە ئەنجامی بیگ بانگەوە گەورە دەبن
بیگ بانگ بریتییە لە تیورییەک سەبارەت بە دروستبونی گەردون. بە پیێ ئەم تیوریە، گەردون لە ئەنجامی خاڵێکەوە، کە چڕییەکی ناکۆتای هەبوە، هاتوەتە ئاراوە و لە نێوان دە بۆ بیست بلیۆن ساڵ لەمەوبەر ئەم پرۆسەیە ڕویداوە. هەبڵڵ یەکەم کەس نەبوە کە ئەم شیفتە سورانە لە ڕوناکی ئەستێرە دورەکانەوە تۆماربکات. لە ساڵی 1914 دا، فەلەکناسێکی ئەمەریکی بە ناوی ”ڤێستۆ سلایفەر” سەرنجیدا و هەمان دیاردەی بەدیکرد، بەڵام تێبینییەکانی نەبون بەهۆی ڕآکێشانی سەرنجی زانایان. هەبڵڵ، دوای دە ساڵ ڕامانەکانی خۆی خستە سەر کاخەز، جگە لەوەی ئەو زانیارییەشی هەبو کە گەردون لە گالکسییەک زیاتری تێدا هەیە.

گەردون لە گەورەبوندایە
هەبڵل بە هاوکاری یاریدەدەرەکەی، میڵتۆن هیوماسۆن[4] ، توانی دوری ئەو گالاکسییانە بپێوێت کە لە پرۆسەی دورکەوتنەوەدان، لە ساڵی 1927 دا ئەو فۆرمیولایەی بەرجەستەکرد کە دوایی بە یاسای هەبڵڵ ناسرا: یاساکەی هەبڵ دەڵێت کە هەتا دوری گالاکسییەکە زیاتربێت، ئەوا ئەو گالاکسییە خێراتر دوردەکەوێتەوە. هەبڵل نەیتوانی لەو دەرەنجامە ڕابکات کە ئەمە ئەوە دەگەیەنێت ئەو گەردونەی هەمیشە وەها تەبەنناکراوە کە سیمایەکی ستاتیک و نەگۆڕ لەخۆدەگرێت، لە ڕاستیدا لە پرۆسەی گەورە بون و کشاندایە. دوای دو ساڵ هەبڵل ڕێژەی ئەم گەورەبونە، یاخود وەک هەندێک دەڵێن کشانەی حسابکرد و ڕێژەکەش بە نەگۆڕی هەبڵڵ ناسراوە (H). ئەم دۆزینەوەیەی هەبڵڵ بوە یارمەتیدەرێک بۆ فەلەکناسان کە بتوانن خێرایی دورکەوتنەوەی هەر گالاکسییەک دیاری بکەن، خێراییەکەش دەکاتە [ خێرایی = نەگۆڕی هەبڵڵ Xدوری(v = H x distance) ]. لە ڕاستیدا هەبڵڵ بەهایەکی زۆر گەورەی بۆ نەگۆڕی هەبڵڵ دانابو، هۆکاری ئەمەش ئەوەبو کە هەبڵڵ ڕەچاوی ڕێچکە شیرییەکانی وەها کردبو کە لە هەمو گالاکسییەکان گەورەتربون، گەردونیش زۆر لە تەمەنی ڕاستەقینەی خۆی لاوتربو.

ئاینشتاین سەردانی هەبڵل دەکات.

ئاینشتاین سەردانی هەبڵل دەکات.

لەگەڵ ئەوەشدا هاوکێشەکەی بەهای خۆی هەر هەبو، چونکە دوای ئەوە فەلەکناسان یەک لە دوی یەک پێداچونەوە و خوێندنەوەیان بۆ نەگۆڕی هەبڵڵ دەکرد و توانیان بەکاری بهێنن بۆ حسابکردنی قەبارە و تەمەنی گەردون. دوایی بەهای نزیکەیی نیوەتیرەی گەردونیان بە بەرزترین پلە خەمڵاند، کە 18 بلیۆن (هەژدە بلیۆن) ساڵی-ڕوناکی بو و ئنجا باوەڕیشیان وابو کە تەمەنی گەردونیش لە نێوان 10 بۆ 20 (دە بۆ بیست) بلیۆن ساڵە. ئەم دۆزینەوە درامائامێزانەی هەبڵڵ هەر زو بون بە هۆی ڕاکێشانی سەرنجی فیزیکناسی بەناوبانگ ئەلبێرت ئاینشتاین. لە ساڵی 1915 دا بو کە ئاینشتاین تیورییەکەی خۆی لەمەڕ ”نسبیەتی گشتی” پێشکەشکرد، ئەم تیورییە ئەوەی پێشنیازکرد کە لە سایەی کاریگەری هێزی کێشکردنەوە، گەردون یا لە گەورەبوندایە، یاخود لە چونەیەکدا(بچوکبونەوەدا)یە.هەرچەندە لەو سەردەمەدا زۆربەی هەرە زۆری فەلەکناسان باوەڕیان وابو کە گەردون لە حاڵەتی ستاتیک(وەستان)دایە، بەڵام ئاینشتاین هیشتا ئەوەندە شارەزایی لە پرسەکانی ئەسترۆمیدا نەبو کە بتوانێت خۆی یەکلایی بکاتەوە. بەمجۆرە هات و یەکەیەکی تازەی بە ناوی هێزێ – دژە کێشکردنەوە anti-gravity force خستە دوتوێی هاوکێشەکەیەوە، ئاینشتاین ئەم زاراوە نوێیەی ناونا نەگۆڕی کۆسمۆلۆژی ”cosmological constant” . دۆزینەوەکانی هەبڵڵ هەقیقەتی تیورییەکەی ئاینشتاینی سەلماند، بەڵام خۆی، واتە ئاینشتاین، هەر مەیلی بە گەردونێکی ستاتیک هەبو، دوایی ئاینشتاین لە کۆتاییەکانی ژیانیدا ئەمەی بە گەورەترین هەڵەی ژیانی خۆی ناساند، تەنانەت هەر خۆی لە ساڵی 1931دا چو بۆ بنکەی چیای ویلسۆن و سوپاسی هەبڵڵی کرد چونکە ئەو واتە هەبڵڵ هەڵەکەی ئاشکراکردوە. لە ساڵی 1936 دا، هەبڵڵ و کتێبەکەی ”مەملەکەتی نەیبولا” وەک ئەستێرەیەکی مەزن ناسێنرا. کاتێک لە ساڵی 1941دا جەنگ بەرپابو، هەبڵڵ سوربو لەسەر ئەوەی کە بچێتە بەرەکانی پێشەوەی جەنگ، دوایی قایلیانکرد کە کەسێکی وەک وی زیاتر سودی دەبێت بۆ نیشتیمانەکەی ئەگەر بێتو وەک زانایەک لە هێڵەکانی پێشەوەی جەنگ دوربکەوێتەوە و بچێتە بەرەکانی دواوە، بەمجۆرە بوە بەرپرسی تۆپە قورسەکان و ناوەندی توێژینەوە لە ماریلاند. هەبڵڵ، بەر لە جەنگ و دوای جەنگیش، ڕۆڵێکی سەرەکی یاریکرد لە دیزاینکردن و بنیاتنانی تەلەسکۆپی هەیڵڵ (Hale) لە سەر چیای پالۆمەر، لە کالیفۆرنیا. هەیڵ Hale، ئەو تەلەسکۆپەی لە ساڵی 1948دا تەواوبو، تیرەکەی پێنچ مەتر و هەشت سانتیمەتر بو، چوار ئەوەندەی تەلەسکۆپی هووکەر بەهێزبو، جگە لەوەی هەتا چل ساڵی ئایندەش گەورەترین تەلەسکۆپ بو لە هەمو دنیادا. هەبڵڵ ئەو شەرەفەی پێ بەخشرا کە یەکەم کەس بێت تەلەسکۆپەکە بەکاربهێنێت. کاتێک ڕۆژنامەنوسێک لێێ پرسی ” چاوەڕوانی چی دەکەیت؟” لە وەڵامدا گوتی ” بەو هیوایەم شتێک بدۆزینەوە کە چاوەڕوانکراو نەبێت.”

تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵڵ HST
لەوانەیە هەبڵڵ لە هەمو کەس زیاتر تێگەیشتنی مرۆڤی سەبارەت بە گەردون فراوان کردبێت. هەر بۆیەش ئەمڕۆ شایستەی ئەوەیە بە تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵڵ خەڵک یادی بکەنەوە، ئەو تەلەسکۆپە زەبەلاحەی بە ناوی هەبڵڵ خۆیەوە دروستکراوە. ئەم تەلەسکۆپە بریتیە لە بنکەیەکی گەورەی فەزایی تێڕامان و نایابترین وێنە و دیمەنی ئاسمانمان پێشکەشدەکات. ئەو تەلەسکۆپانەی لەسەر ڕوی عەرد هەن، هەرچەندە گەورە و زەبەلاح بن، هەرگیز ناتوانن وێنەی جوان و وردمان بۆ فەراهەم بکەن، هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو هەوایەی دەوری گۆی زەوی داوە دەبێت بە هۆی گۆڕان لەو ڕوناکییەی لەو دیو سنورەکانی زەوییەوە دێن و وێنەکان و فۆتۆکان پشێوییان تێدەکەوێت. تەلەسکۆپی هەبڵڵ، کە لە ساڵی 1977 وە دەستکرا بە بنیانانی و لە نیسانی 1990وە لە فەزادا کەوتە کارکردن.ڕۆڵ و کارکردنی ئەم تەلەسکۆپە لە دەرەوەی فەزای زەویە و ئەو وێنە و فۆتۆیانەی ڕەوانەی تاقیگەکان و بنکە فەلەکییەکانی دەکات زۆر ڕونترن و وردەکارییەکی زۆر زیاتریش لەخۆدەگرن. ئامێرەکانی تەلەسکۆپی هەبڵڵ نەک هەر توانای کەشکفکردنی ڕوناکی بەرچاویان هەیە، بەڵکو قودرەتیان هەیە کە ڕوناکییەکانی ژور بنەوشەیی و ژێر بنەوشەییش کەشف بکەن.

تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵڵ

تەلەسکۆپی فەزایی هەبڵڵ

کامێراکانی دەتوانن جۆرە وردەکارییەک لە فۆتۆکانیاندا فەراهەم بکەن کە دە جار گەورەتر بێت لەو وێنانەی کە گەورەترین تەلەسکۆپی سەر عەرد بەدەستی بهێنێت. وەک دەرەنجامێک، لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا فەلەکناسان دەتوانن لە تەنە ئاسمانییە دورەکانیش بە جۆرێکی وەهاجوان وردببنەوە کە لە رۆژگاری هەبڵڵ و هاوچەرخانیدا ئەمە جگە لە خەونێک هیچی تر نەبو.

ساڵانی دوایی ژیانی هەبڵڵ.
هەبڵڵ زۆ خەڵات و پاداشی وەرگرت. لە ساڵی 1940دا مەدالیای نایابی پێ بەخشرا، لە ساڵێ 1948دا لە کۆلێژی کوین، لە زانکۆی ئۆکسفۆرد، وەک ئەندامی شەرەف هەڵبژێردرا. بەڵام ئەوەی لێرەدا مایەی سەرنجە ئەوەیە کە لەو ڕۆژگارەدا خەڵاتی نۆبڵ بۆ ئەسترۆنۆمی لە ئارادا نەبو، کاتێکێش لیژنەی نۆبڵ بڕیاریدا کە ئەسترۆنۆمی ببێت بە لقێکی فیزیا، ئەوا هەبڵڵ لە دونیا دەرچوبو، وەفاتی کردبو. هەبڵڵ، هەتا دوا ڕۆژەکانی ژیانی، سەرقاڵی کارکردن و ڕامان بو لە هەردو بنکە فەزاییەکانی چیای ویڵسۆن و چیای پالۆمار. لە ڕۆژی 28ی ئەیلولی 1953دا، جەڵتەی دەماخ لێێدا و خستی و بۆ یەکجارەکی لەم دونیایە ماڵئاواییکرد. ئەفسانەی هەبڵڵ لەمەڕ ئەسترۆنۆمی زۆر گەورەبو، توانی جیهانبینی مرۆڤایەتی سەبارەت بە گەردون و چۆنیەتی پێکهاتنی گەردون و پێگەی مرۆڤ خۆشی تێدا بگۆڕێت. دۆزینەوە و تیورییەکانی هەبڵڵ سەبارەت بە گەورەبون و کشانی گەردون زەمینەخۆشکەربون بۆ ئەوەی دوایی زانایان بتوانن تیوری بیگ – بانگ پەرەپێبدەن، ئەو مۆدڵە گەردونییەی کە هەتا ئێستاش گرنگی و هێز و دەسەڵاتی خۆی هەر ماوە و وەک تۆکمەترین تیوری کۆسمۆلۆژی سەبارەت بە بناوانی گەردون لە ئارادایە و زۆربەی فەلەکناسان و ماتماتیکناسان متمانەیان پێیەتی. بە گوێرەی ئەم تیورییە، گەردون نزیکەی دە تا بیست بلیۆن ساڵ لەمەوبەر، لە نوقتەیەکی زۆر بچکۆلە، کە پلەیەکی گەرما و چڕییەکی لە ئاسابەدەر بەرزی هەبوە، دەستیپێکردوە و لەو کاتەوە لە کشان و گەورەبوندایە.
هەبڵڵ، خۆی ئەوەندە فەلەکناسێکی وردبین و سەرنجدەرێکی وەها بلیمەت بو کە مەبەستی بو لایەنی واریکردنی تیورییانەی ڕامانەکانی خۆی بۆ خەڵکان و پسپۆڕانی ترجێبهێڵێت بۆ ئەوەی کاری تێدابکەن. ئەوەی هەبڵڵ کردی و لە توانایدا بو بەدەستی بهێنێت تەنها سەرنجدان و ڕامان بو لە ئاسمان لە چاوی تەلەسکۆپەکانەوە، هەروەک چۆن هەبڵڵ خۆی دەڵێت، ” مرۆڤ، بەهۆی هەر پێنچ هەستەکەیەوە دەتوانێت گەردونی دەوروبەری خۆی تاووتوێ بکات و ناوی بنێت سەرکەشی زانست.”


پەراوێزەکان

[1] ڕێچکە شیرییەکان، یان کاکێشان، بەو گەلە هەسارەیە دەگوترێت کە سیستەمی خۆر لەخۆدەگرێت.

[2]- لە راستیدا هەبڵڵ ئەوەندە بە چاوی بایەخەوە لەم پرسی بیگ بانگەی نەڕوانیوە، ئەو کەسێکی تاقیکار  و سەرنجدەر بوە زیاتر وەک لەوەی کە تیوریست بێت. تەنانەت کاتێک لە ساڵی ١٩١٥ دا، ئاینشتاین تیوری نسبی گشتی بڵاوکردەوە، فیزیکناسان و ماتماتیکناسان و فەلەکناسان کەوتنە شرۆڤەکردنی هاوکێشە کۆسمۆلۆژییەکان، ئەو هاوکێشانەی لە تیورییەکەدا تایبەت بون بە گەردون، هەر یەک لە دی سیتەری هۆڵەندی، فرەیدمانی ڕوسی و لێ مایترێی بەلژیکی گەیشتنە ئەو دەرنجامەی کە ئەم تیورییەی ئاینشتاین ئەوە دەردەخات کە گەردون لە کشاندایە و ستایتک نییە، کەچی هەبڵ هیچ ئاگاداری لەم پەرەسەندنە بەرچاوانەی ئەو ڕۆژگارە پڕ لە گۆڕانە نەبو.

[3]- لای جۆن گریبن، فیزیکناس و فەلکناس و مێژوناسی گەورەی زانستی بەریتانی ئەو وەسفانەی هەبڵڵ، کە زۆریان لە زاری خۆیەوە هاتون، زێدەڕۆیی تێدایە. بێگومان جۆن گریبن نایەوێت، یان لە روی نایەت، بڵێت کە فشەکەرە.

[4]- لە هاوینی 1905 دا، وەک  هەرزەکارێکی چواردە ساڵان بۆ پشوی هاوین ڕویکردە چیای ویڵسۆن، ئەو چیا بەرز و دڵڕفێنەی دەکەوێتە باکوری لۆس ئەنجلس، لە کالیفۆرنیا. ئەم مێردمنداڵە خولیای وردبونەوەی چوە سەر ئەستێرەکان و شەوانە هۆگری جوانی و ئاپورای پڕ لە ئەستێرەی ئاسمان بو. ئەو هاوینە خۆشترین کاتی لەم چیایە بەسەربرد، بە هیچ جۆرێک نەیوست بگەڕێتەوە بۆ شار بۆ تەواوکردنی خوێندن. ئەو سەردەمانە لە وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا، یاسای ولات بە جۆریک بو کە خەڵکانێک تەمەنیان چواردە ساڵان بو بواریان هەبو بە شێوەیەکی فوڵ – تایم کاربکەن. ئەم لاوە ناوی میلتۆن هیومەیسۆن بو. لەوێ لە ئوتێلێکدا کەوتە کارکردن. هەر لەو ساڵەدا بنکەی فەزایی ویلسن بنیاتنرا.

سەرچاوە:
The Great Scientists: From Euclid to Stephen Hawking. By John Farndon, (2005).Kindle Edition.




هەسارەکان

وەرگێران و ئامادەکردنی: شێرکۆ ڕەشید قادر

ئایا ژمارەی هەسارەکان لە ئاسماندا، لە ئاسمانی ناکۆتادا چەندە؟ ساڵانێک بو، سالانێکی زۆر دور نا، وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە کارێکی ئەوەندە گران و زەحمەت نەبو، هەمو کەس دەیتوانی وەڵام بداتەوە و بڵێت ژمارەی هەسارەکان تەنها نۆیە. بەڵام لە سەردەمی ئێستاماندا، ئەم مەسەلەیە مایەی مشتومڕە. فەلەکناسان بە دڵنیاییەوە دەڵێن کە لەو دیو سنورەکانی پلاتووەوە، واتە بەدەر لە سیستەمی خۆری، چەندەها تەنی ئاسمانی لە شێوەی پلاتودا هەن و بە دەوری ئەستێرە دورەکاندا دەسوڕێنەوە. فەلەکناسان گەیشتونەتە ئەو ڕاستییەی کە تەواو ناچارن ئەو پێناسە تەقلیدییەی چەندەها سەدەیە بۆ هەسارە دانراوە بگۆڕن.ss

هەر لە بەرەبەیانی مێژوەوە، مرۆ ئەو هەقیقەتەی زانیوە کە هەسارە و ئەستێرە دو دیاردەی لە یەکتر جودان. هەسارە، کە بە لاتین و ئنگلیزی بە پلانێت Planet  ناودەبرێت، لە بناواندا وشەیەکی یۆنانییە و مانای گەڕیدە یان گەڕۆک دەگەیەنێت. هەسارەکان شەوانە، وەک زەردەزیڕە، بە بارتەقای ئاسماندا هەمیشە گیزەیان دێت و بە نیسبەت ئەستێرە جێگیرەکانەوە دەجوڵێن و هەمان سوڕ دوبارە دەکەنەوە، بەڵام هەمو ڕۆژێک مەوقیعی ئەم هەسارانە بە نیسبەت ئەستێرەکانەوە تۆزێک لە جێگۆڕکێدایە، بە جۆرێک کە لە ئاسماندا ڕەوتێکی لار لەخۆدەگرن، ئەو ڕوتەختەی تێیدا دەسوڕێنەوە بە ڕوتەختی بورجەکان ناودەبرێت. هەسارەکان لە نێو هەمان ڕوتەختدا بە دەوری خۆردا دەسوڕێنەوە و هێڵێکی خەیاڵی شێوە هێلکەیی دەکێشن.

هەسارە زەبەلاحەکان  – مەریخ، مارس، مشتەری و زوحەل و زەویش، هەزاران ساڵە لای مرۆڤ ناسراون. ئەمانە بە چاو دەبینرێن و لە ئەستێرەکانی دەوروپشتی خۆیان زۆر ڕۆشنتر و درەوشاوەتر خۆیان نمایشدەکەن. هەر لەو ڕۆژگارانەوە کە مرۆ لە جوڵەی ئەم هەسارانە وردبوەتەوە، دەرکی بەوە کردوە کە جوڵەیەکی پێچەوانەییش لەخۆدەگرن، ئەم جوڵەیە لە مێژودا بە پاشگەزە – جوڵە Retrograde Motion ناسراوە، ئەویش کاتێک هەسارەکە لە ڕەوتی جوڵەی سروشتی و ئاسایی خۆیدا نیمچە وەستانێک نیشاندەدات و وا دێتە بەرچاو کە ماوەیەک بە ئاڕاستەی دواوە دەگەڕێتەوە و پاشان دەکەوێتەوە سەر ڕەوتە سروشتییەکەی خۆی. هەر ئەمەش وای کردوە تەفسیری جیاوازی بۆ بکرێت، بە تایبەت لای یۆنانەکان.

لە ساڵی 1781 دا، فەلەکناسی بەریتانی، ویلیام هێرشێل William Herschel، کە بە بنەچە ئەڵمانی بوو، هەسارەی یورانەسی دۆزییەوە. ئەم هەسارەیە چونکە زۆر کز و لەسەرخۆ بوو، هارشێل وایزانی کە ئەستێرەیە، بەڵام لەبەرئەوەی خۆی فەلەکناسێکی وردبین بو، گەیشتە ئەو دەرەنجامەی کە ئەمە بێ هیچ چەندوچۆنێک هەسارەیە و بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە. هێرشێل، ناوبانگی دەرکرد و تەنانەت پادشای بەریتانیا، جۆرجی سێێەم داوەتی دەکرد بۆ کۆشکەکەی و لە گەلێک پرسی زانسیتدا ڕاوێژی پێدەکرد.
لە ساڵی 1930 دا، دۆزینەوەیپلوتۆپشتڕاستکرایەوە. هەروەک پرسەکەی نیپتۆن، فەلەکناسان و ماتماتیکناسان دەرکیان بە لادانێک کرد کە لە سیستەمی جوڵەی هەسارە دەرەکییەکاندا هەبو، ئەمەش ئاماژەبو بۆ ئەوەی کە لەم سنورانەدا هەسارەیەکی تر هەیە و هۆکاری دروستکردنی ئەم لادانەیە، ئەو کاتە ئەم هەسارەیەیان ناونابو هەسارەی X . کلاید تۆمباوگ Clyde Tombaugh، لە بنکەی فەزایی لۆوێل، لە وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا، کاتێک لە چەندەها بۆنەی جیاوازدا، سەرقاڵی بەراوردکردنی وێنەکانی

dfdsfsdf

ویلییام هەرشێڵ (1738 – 1822) لە ساڵی 1838، لە هانوڤەر، لە ئەڵمانیا لەدایکبوە. لە ساڵی 1867 دا کۆچیان کردوە بۆ ولاتی بەریتانیا و بە مۆسیقا بژێوی خۆی فەراهەمکردوە.  لە ساڵی 1872 دا خوشکەکەشی (کە ناوی کارۆلاین بو) دەهێنێت بۆ بەریتانیا، هەرچەندە لە مۆسیقادا زۆر بلیمەت بوە، بەڵام خۆی و خوشکەکەی پێکەوە خولیایان زۆر دەچێتە سەر فەلەکناسی. هارشێڵ دوایی تەلەسکۆپێکی زۆر گەورە دروست دەکات و ڕودەکاتە ڕامان و سەرنجدان لە ئاسمان. بەمجۆرە توانی سەدان ئەستێرە تۆمار بکات. هێرشێڵ تێکەڵ بە بنەماڵەی پادشای بەریتانی دەبێت و دەبێتە فەلکناسی کۆشک، هەمیشە لە خوانەکاندا پادشا جۆرجی سێیەم زۆر بە وردی گوێی لێدەگرێت، تەنانەت کاتێکە کە هەسارەی یورانەس دەدۆزێتەوە، وەک شەرەفێک بۆ پادشا جۆرجی سێێەم، هەسارەکە ناودەنێت ”جیۆرجەم سیدەم ”.

ئاسمان بوو، بۆی دەرکەوت کە تەنێک لەو دەڤەرەدا هەیە.دوای یورانەس هەسارەی تریش دۆزرانەوە. فەلەکناسان هەستیان بەو ڕاستییە کرد کە ئەم هەسارەیە، واتە یورانەس، کاتێک بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە، جۆرە لادانێک لە ڕەوتی سروشتی خۆیدا بەدی دەکرێت، بێگومان ئەمەش بە هۆی تەفسیری ماتماتتکییانەی دیاردەکەوە بو. هۆکاری ئەم پشێوییەی یورانەس بریتی بو لە هەبونی تەنێکی تری ئاسمانی لەو دیو سنورەکانی یورانەسەوە. گەلێک لە فەلەکناسان کەوتنە گەڕان، پێشبینیکردن و دیاریکردنی مەوقیعی ئەم هەسارە گەڕۆکە. هەتا لە ساڵی 1846 دا، دوای چەندەها توێژینەوەی ماتماتیکی هەر لە فەلەکناسی فەڕەنسی، جۆزێف لێ ڤێرییە و فەلەکناسی ئنگلیزی جۆن ئادامس، ئەم هەسارەیەیان دۆزییەوە و پێگەی ئاسمانییان بە وردی دیاریکرد، بەڵام لێ ڤێرییە پێش ئادام کارەکەی ڕاگەیاند و بو بە یەکەم کەس کە نازناوی دۆزەری هەسارەکەی وەرگرت. هەسارەکە ناونرا نیپتۆن.

بەمجۆرە پلوتۆ سیستەمی خۆری لە نۆ هەسارەوە کردە دە هەسارە. ئەم مەسەلەیە دوای هەفتاوپێنچ  ساڵی تر گۆڕانی بەسەردا هات، چونکە زانایایەک بە ناوی مایکل براون و لەگەڵ کۆمەڵێک لە هاوڕێکانی لە زانکۆی تەکنەلۆژیای کالیفۆرنیا بۆیان دەرکەوت کە پلوتۆ تەنها هەسارەی دەڤەرەکە نییە، بەڵکو هەسارەیەکی تریش لەو دیو سنورەکانی ئەوەوە هەیە و قەبارەکەشی لە پلوتۆ گەورەترە. ئەم هەسارەیەیان ناونا ئێرس Eris. کۆمەڵەی فەلەکناسان ئەم هەسارە تازەیان وەک مەتەڵێک سەیرکرد، بە تایبەت لە کاتێکدا کە ئەم دۆزینەوە نوێێە هەسارەی دەیەمی سیستەمی خۆری پێکدەهێنێت یان نەء.

ئەی سەبارەت بە تەنە سەهۆڵینەکانی نزیک هەسارەکانی پلوتۆ و ئێرس چ زانیارییەک یاخود زیاتر بڵێین چ شتێک لە ئارادا هەیە؟ کاتێک کە هەسارەی پلوتۆ دۆزرایەوە سەرەتا پێناسەکردنی وەک هەسارەیەک شتێکی هەروا ئاسان نەبوو. سنورەکانی دەرەوەی سیستەمی خۆری بە تەنی سەهۆڵین تەنرابو، کە گەورەترینیان بریتی بون لە ئینس و پلوتۆ. لەوەش زیات
ر، گەلێک ئەستێرەی بچکۆلەی بەردین کە هەمان قەبارەیان هەبو لە گەلێک شوێنی تر زانرابون، بۆ نمونە ئەستێرە بچکۆلەی سیرێس Ceres، کە تیرەکەی 950 کیلۆمەترە و لە ساڵی 1801 دا، کاتێک فەلەکناسان سەرقاڵی گەڕان بون بۆ هەسارەی نیپتۆن، لە نێوان مارس و مشتەریدا دۆزییانەوە.
dddd

لە ساڵی 2005 دا، لیژنەیەک لە یەکێتی فەلەکناسانی نێودەڵەتیکۆبوەوە بۆ ئەوەی سەبارەت بە چارەنوسی پلوتۆ بڕیاربدات. گەلێک لە ئەندامانی یەکێتییەکە(براون و هەندێکی تر) ویستیان پێگەی پلوتۆبەو جۆرە تەقلیدییەی پێناسکراوە، وەک هەسارەیەک بمێنێتەوە. لە دیدی ئەوانەوە پێویستە
ئێرسیش ببێتە هەسارەیەک. بەڵام هەندێک ئەندامی تر باوەڕیان وابو کە تەنە سەهۆڵینەکانی تر کە دەکەونە ئەودیو نیپتۆنەوە هەسارەی ڕاستەقینە نین. لە ساڵی   2006 دا و لە کۆنفرانسێکدا، پرسەکە چوە پرۆسەی دەنگدانەوە، ئیتر ئەوەی بڕیاردرا ئەوەبو کە پێناسەیەکی نوێ بۆ هەسارە دانرا. هەتا ئەو کاتەش مەسەلەکە یەکلایی نەبوەوە، هەندێک دوچاری سەرسوڕمان و شۆک ببون، دەیانگوت کە ئەمە وەک ئەوە وەهایە کە داوای پێناسێکی وردی شتێکی وەک کیشوەر بکەیت: بۆ نمونە، ئەگەر ئوسترالیا کیشوەرێک بێت، ئەی کەواتە گریینلاند Greenland چییە؟ یاخود پرسیارێکی وەکو ئەوروپا لە کۆتاییدا کۆتایی دێت و ئاسیالە کوێدا دەست پێدەکات؟بەڵام فەلەکناسان لەسەر کۆمەڵێک ڕێسا ڕیکەوتون.

هەسارە وەها پێناسکراوە کە بریتییە لە تەنێکی ئاسمانی و بە دەوری خۆردا دەسوڕێتەوە، ئەوەندەش زەبەلاحە کە هێزی ڕاکێشانەکەی بەسە بۆ ئەوەی شێوەیەکی گۆیی پێ ببەخشێت و دەوروبەرەکەشی چۆڵ بێت لە هەسارەی تر. بە گوێرەی ئەم ڕێسایانە، پلوتۆ بە هەسارە هەژماردناکرێت، چونکە دەوروبەرەکەی گەلێک تەنی تر لەخۆدەگرێت. پلوتۆ و ئێریس، هەروەک سیرێس، بە هەسارە گرگنەکان  dwarf planetsناسران. گەلێک تەنی بچکۆلەی تر، مانگی لێدەرچێت، وەک نەناسراو یاخود بێناو ماونەتەوە.

ddsdwqe

هەسارەکان و هەسارە گرنگەکان

ئەم پێناسانەی هەسارەکان بە تایبەت بۆ هەسارەکانی سیستەمی خۆری دانراون، بەڵام لە هەمان کاتدا دەکرێت بەسەر ئەو هەسارانەدا واری بکرێن کە دەکەونە ئەو دیو سنورەکانی سیستەمی خۆرییەوە. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا بە سەدان هەسارە ناسراون بەوەی کە هێزی ڕاکێشان دەخەنە سەر ئەستێرە خانەخوێکانیان، زۆربەی ئەم هەسارانە بریتین لە تەنی زەبەلاحی گازی، کە مشتەری نمونەیەکە لەمانە. گەلێک کەشتی ئاسمانی مەزنی وەکو کێپلەر، لە ساڵی 1990دا بەرەو بۆشایی ئاسمان لە گەشتدان و تێدەکۆشن کە هەسارەی بچکۆلەتر لە دەوروبەری ئەو ئەستێرانە بدۆزنەوە کە وەک زەوی وان.

مەسەلەیەکی تر کە لەم دواییانەدا بوەتە مایەی پرسیارکردن برتییە لە پێناسەکردنی ئەستێرە. ئەستێرە بریتییە لە تۆپێکی گازی، وەکو خۆر، ئەوەندە گەورەیە کە لە کرۆکدا دەتوانێت کارلێکی ناوکی دروست بکات و کڵپە لە ئەستێرەکە خۆی هەڵبسێنێت. بەو وزەیەی کە دروست دەبێت ئەستێرەکە دەگەشێنێتەوە.بەڵام شتێکی ڕون نییە کە ئەو هێڵە چییە یاخود کامەیە کە جیاوازی نێوان هەسارەی گەورەی گازی شێوە گۆیی وەکو مشتەری و هەسارەی بچکۆلەی شێوە ئەستیرەی کزۆڵەی وەکو گرگنە قاوەییەکان دیاری دەکات.

سەرچاوە بە دەسکارییەوە

THE BIG QUESTIONS The Universe Stuart Clark. Kindle Edition

.

 




پۆڵ دەیڤیز: چوار هێزەکەی سروشت (بەشی یەکەم)

وەرگێڕانی: شێرکۆ ڕەشید قادر

سەرچاوەکانی گۆڕانەکان

لەو ڕۆژگارەوە مرۆ لە دونیای دەوروبەری خۆی خوردبووەتەوە، هەستی بە بوونی گۆڕان کردووە. جیهان پڕبووە لە چالاکی – جوڵەی خۆر، هەڵکردنی ڕەشەبا، هەڵفڕینی باڵندەکان، گوزەری جۆگەکان. ئنسانی کۆن سەیری ڕابوونی وەرزەکانی کردووە، خەڵک چونەتە تەمەنەوە و پیربوون و ئامرازە بەراییەکانیشیان سواون و کەڵکیان نەماوە.

بەڵام هۆکاری گۆڕان و جوڵە چی بووە؟ هەندێک شت، وەک ئاژەڵان، دیارە کە هێزی جوڵەیان لە خۆیاندا هەیە، لە کاتێکدا هەندیکی تر – وەک بەرد، تیر و پاج – پێویستیان بە هێزی پاڵنەرێکی دەرەکی هەبووە و هەیە بۆ ئەوەی بجوڵین. یەکەمجار، هیچ جوداییەک نەکراوە لە نێوان بابەتێک لە فەزادا دەجوڵێت و دەگۆڕێت. هێشتا هزرەکانی خێرایی و تاودان بە باشی بەرجەستە نەبووبوون. پێشینانمان بە دڵنیاییەوە ئەو هێزانایەن وێناکردووە کە دونیایان دروستکردووە و بوونەتە هۆی گۆڕان، بەڵام لای ئەوان ئەم هێزانە لە باری چلۆنایەتیەوە سیحرئامێز بوون و بەشێکی جیانەکراوە بوون لە خوداکان و هێزە شەیتانەکان کە حوکمیان کردوون.

هەرچەندە فەیلەسوفانی یۆنان خوێندنەوەیەکی سیستەماتیکیان لەمەڕ گۆران و جوڵەوە تەبەنناکرد، بەلام هێشتا بە تەواوی لە هۆکارەکان تێنەگەیشتبوون. ئەرستۆ باوەڕی وەها بوو کە کلیلی تێگەیشتن لە جوڵە بریتیە لە بەرهەڵستی. ئەرستۆ سەرنجیدا کە تەنێک لە ناوەندێکی ڕونی وەک هەوادا( کە چڕی نزمترە لە هی ناوەندێکی وەکو ئاو) ئازادانەتر دەجوڵێت، هەربۆیەش خێراترە. لای ئەرستۆ لە هەردوو حاڵەتەکەدا هێزێکی بزوێنەر پێویستە بۆ زاڵبون بەسەر ئەو بەربەستەی لە بەردەم جوڵەدا هەیە. هەر بۆیەش گاڵتەی بە فکری ئەتۆمیستەکان دەهات کە دەیانگوت گوایە تەنۆلکەکان ئازادانە لە بۆشاییدا void دەجوڵێن، چونکە بۆشایی هیچ توخمێکی تێدا نیە، ئەوا بەرهەڵستی لە ئارادا نیە. هەربۆیەس تەنۆلکەکان بە خێرایی ناکۆتا infinite دەجوڵێن، ئەمەش لای ئەرستۆ شتێکی ناقۆڵا و بێ مانابوو.

ئەو چەمکە هاوچەرخە ئەندازیارییەی هێز کە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا کاری پێدەکرێت هەتا سەدەی هەڤدە بە تەواوی پەرەی نەسەندبوو و کامڵ نەبووبوو، هەتا یاساکانی میکانیکی نیوتن رەزامەندی لە بەرانبەردا نیشاندا. خامەی پسپۆڕانەی نیوتن بوو کە هەستیکرد جوڵەی لەمجۆرە پێویستی بە هێز نیە. تەنێکی ماتێریالی بە خێراییەکی ڕێک  و  uniformبە ئاڕاستەیەکی جێگیر دەجوڵێت بە بێ بوونی هۆکارێک دەرەکی بۆ ئەوەی پاڵی پیوە بنێت یان ڕایکێشێت. تەنها لادان لە جوڵەی ڕێک پێویستی بە تەفسیرکردن هەیە، واتە بوونی هێزێک. لای نیوتن، هێزەکان تاودان accelerations دروست دەکەن، بۆ ئەم مەبەستەش نیوتن هاوکێشەیەکی ماتماتیکیانەی وردی پێشکەشکرد کە هەردوو دیاردەکە (هێز و تاودان) پێکەوە دەبەستێتەوە.

تیۆریەکەی نیوتن یەکسەر تەفسیری مەتەڵی جوڵەی عەردی بە دەوری خۆردا نمایاشکرد. لە تەفسیرەکەدا هیچ هۆکارێکی بینراو و بەرچاو نییە کە عەرد بە ڕەوتی خولگەکەیدا ڕاپێچ بکات یا پاڵی پێوەبنێت، واتە لەم تیۆرەی نیوتندا، هیچ شتێکی لەو جۆرە پێویست نیە. هەقیقەتی جوڵەی عەرد مەسەلەیەک نیە، بەڵکو لادانە لە ڕێکی (جوڵە بە خێراییەکی ڕێک لەسەر هێڵێکی ڕاست) و پێویستی بە تەفسیر هەیە. ڕەوتی عەرد لە فەزادا بە دەوری ئەو هێڵەی بە ئاڕاستەی خۆرە دەچەمێتەوە، ئەمە هەقیقەتێکە کە بە هۆی هێزی ڕاکێشانی خۆرەوە تەفسیر دەکرێت.

میکانیکی نیوتن هەر زوو وەک وەسفێکی سەرکەوتوو سەبارەت بە جوڵە و هێز خۆی سەپاند، بە جۆرێک کە ئێستا بناغەی هەمو کارێکی ئەندازەیی میکانیکییە. هەرچۆنێک بێت، نیوتن ئیشارە نادات بە چاوگی ئەم هێزانە کە مادەکان تاودەدەن. سەرەتا ئەم هێزانە وەها هاتنە بەرچاو کە زۆرن و دەگۆڕێن: کاریگەری ڕەشەبا یان، فشاری هەوا یاخود ئاو، پاڵنانی بەردەوامی کانزا بۆ گەورەبوون، جۆشی توندی تەقینەوە کیمیاییەکان، هێزی ڕاکێشانی لاستیکی، هێزی ماسولکەکانی مرۆ، وەزنی شتە قورسەکان و چەندەها شتی تر. هەندێک هێز وا دێنە بەرچاو کە ڕاستەوخۆ، کاتێک لەگەڵ تەنەکە تەماس دەگرن، کاردەکەنە سەر تەنەکە، وەکو کاتێک گوریسێک ڕادەکێشین، بەلام هەندێک هێزی تر، هەروەک هێزی ڕاکێشان، لە دورەوە کاریگەری خۆیان لەسەر تەنەکە هەیە.

سەرباری ئەم فرە جیاوازییە، توێژینەوە و خوێندنی ورد ئەوە دەردەخەن کە دەتوانرێت سەرتاپا چالاکییەکانی سروشت تەنها لە چوار هێزی بنەرەتیدا کورت بکرێنەوە. سەرەنجام ئەم هێزانە بەرپرسن لە هەمو چالاکییەکانی دونیا، سەرچاوەی هەمو گۆرانێکن. هەر هێزێک وێکچون و جیاوازی خۆی لەگەل هێزەکانی تردا هەیە. تێگەیشتن لە خاسیەتەکانی ئەم چوار هێزە ئەرکێکی گەورەی فیزیکناسە و سەرەتایەکی بنچینەیی لە ڕیگادا بەرەو سوپەر – هێز فەراهەم دەکات.

هێزی ڕاکێشان Gravity

لە ڕوی مێژوییەوە، هێزی ڕاکێشان یەکەم هێزە لە چوار هێزەکە کە زانستییانە مامەڵەی لەگەڵ کراوە. هەرچەندە مرۆ هەمیشە هەستی بە ڕاکێشان کردووە و هەردووک بیرۆکەی بەرزبونەوە و دابەزینی لە ژێر ڕۆشنایی ڕاکێشاندا دیوە، بەلام ڕۆڵی ڕاستەقینەی هێزی ڕاکێشان وەک هێزێکی سروشتی تا سەدەی هەڤدە بە کامڵی حسابی بۆ نەکرابوو، واتە تا نیوتن هات و تیۆری ڕاکێشانی گشتی پێشکەشکرد. هەتا ئەو دەمە ، ڕاکێشان هێزێک بوو کە وەک بەشێکی جیانەکراوەی عەرد حسابی بۆ کرابوو، پاشان تێکەڵ بە هەموو ئەو بیروڕا کۆسمۆلۆژییانە کرابوو کە نزیک بوون لەم چەمکەوە. ئەرستۆ، کە باوەڕی وابوو عەرد دەکەوێتە چەقی گەردونەوە و لای وی کاتێک تەنەکان دەکەونە سەر عەرد هۆکەی دەگەڕیتەوە بۆ ئەوەی کە ئەم تەنانە نمونەیەکن لەو پرینسیپە گشتییەی کە دەڵێت هەمو تەنەکان مەیلی گەڕانەوەیان بۆ جێگای ئەسڵی سروشتیی خۆیان لە گەردوندا هەیە. هەربۆیەش دەبینین کە تەنە عەردییەکان بەرەو عەرد دێن و دەگەڕێنەوە، لە کاتێکدا توخمە ئیسەریەکان ethereal ی ئاسمان خۆیان بە ڕەوتێکی بازنەیی بە دەوری عەردا دەسوڕێنەوە، جا لە ڕوی جیۆمەترییەوە ئەمانە کەماڵترین perfect جوڵەن.

لە چەرخەکانی ناوەڕاستدا، لەگەڵ دامەزراندنی چەمکە ئەسترۆنۆمییە زیاتر هاوچەرخەکاندا، زانرا کە هێزی ڕاکێشان تەنها تایبەت نیە بە عەرد و بەس، بەڵکو لە نێوانی خۆر و مانگ و هەسارەکان و هەمو تەنەکانی تری ئاسماندا کاردەکات و دەور دەبینێت. یەکێک لە نمایشە هەرە قایلکەرەکانی ئەم هەقیقەتە بریتیە لە تەفسیری نیوتن سەبارەت بە دیاردەی هەڵچون و داچونی(مد و جزر) مانگ. یاسای دووجای پێچەوانەیی inverse square law نیوتن سروشتی مەودا – دوری هێزی ڕاکێشان بەرجەستەدەکات. مەبەست لەمە ئەوەیە کە هەرچەندە هێزی ڕاکێشان لەگەڵ دوریدا پێچەوانە دەگۆڕێت، بەلام کاریگەریەکەی هێشتا بە پانتایی فەزادا دەڕوات و لە دورییەوە هەستی پێ دەکرێت. ئەمە شتێکە مایەی بەختەوەرییە، چونکە هێزی ڕاکێشان کتومت گەردونی وەک یەکەیەک پێکەوە ڕاگرتوە: کۆنترۆڵی هەسارەکان و ڕەوتی سوڕانەوەیان بە دەوری خۆردا دەکات، ئەستێرەکان بە گالاکسیەوە دەبەستێتەوە و بەربەستیشە لەبەردەم ئەستێرەکان کە بکەونە نێو بۆشایی بەتاڵی(vacuum) فەزاوە. لە ڕاستیدا، بە پێوەری ئەسترۆنۆمی، هێزی ڕاکێشان بە گشتی هێزێکی گەورە و باڵادەستە.

یەکێک لە سیما هەرە گرنگەکانی هێزی ڕاکێشان بریتیە لە گشتگیریەکەی universality، هیچ شتێک لە گەردوندا ناتوانێت لە دەسەڵاتەکەی ڕابکات و هەڵێت. هەمو تەنۆلکەیەک ڕوبەڕوی ڕاکێشان دەبێتەوە، یاخود بە ڕاکێشانەوە دەنوسێت. تەنانەت وزەش کاردانەوەی لە هەمبەر ڕاکێشاندا هەیە. بە هەمان شێوە، هەمو تەنۆلکەیەکیش سەرچاوەی ڕاکێشانە. لەوەش زیاتر، ئەو قووەتەی کە تەنۆلکەکان بە ڕاکێشانەوە دەنوسێنێت هەمیشە وەک خۆیەتی، ئەمەش هەقیقەتێکە، تەنانەت گالیلۆ، زانای بەناوبانگی ڕۆژگاری ڕێنیسانس، سەرنجیدا و گوتی کە هەمو تەنەکان بە یەک خێرایی دەکەونە خوار، جا بارستە و پێکهاتەیان چۆن بێت گرنگ نیە.

ssss

نیوتن (1642 – 1727): یاسای دوجای پێچەوانەیی.

هێزی ڕاکێشان لە نێوان تەنۆلکەکاندا هەمیشە هێزی یەکتر ڕاکێشان و لە یەکتر نزیکبونەوەیە. لە لایەکی ترەوە، هێزی لەیەکتر دورکەوتنەوە Repulsive gravity ، یاخود هێزی دژە – ڕاکێشان، وەک هەندێک جار وەها ناودەبرێت، هەرگیز نەبینراوە و سەرنج نەدراوە. هۆکاری ئەمەش ڕون و ئاشکرایە. ڕاکێشانی لە یەکتر دورکەوتنەوە پێویستی بە وزەی نێگەتیڤ هەیە. ئەو وزەیەی لە تەنۆلکەدا کڵۆم کراوە(خەفەکراوە) هەمیشە پۆزەتیڤە و بارستاییەکی پۆزەتیڤی پێ دەبەخشێت. تەنۆلکەکان هەمیشە هەوڵدەدەن کە یەکتر ڕابکێشن. وزەی نێگەتیڤ شتێکە کە بە هیچ جۆرێک پەی پێ نابرێت. هەرچۆنێک بێت، هەرچەندە تەنۆلکەکان ناتوانن وزەی نێگەتیڤیان هەبێت، بەلام دەشێت کایەیەک لە ئارادا هەبێت کە شتی لەمجۆرە دروست بکات، ئەمەش دەرکەوتەی قوڵی لێ دەکەوێتەوە.

لەوانەیە سەرسامترین شت لە بارەی هێزی ڕاکێشانەوە بریتی بێت لە ئەوپەری لاوازییەکەی. هێزی ڕاکێشان لە نێوان پێکهاتەکانی ئەتۆمی هایدرۆجیندا 10-39 (واتە 10 توان ناقس سی و نۆ) ی هێزی کارەبایە. ئەگەر ئەتۆمی هایدرۆجین بە هێزێکی ڕاکێشان بە یەکەوە نوسابن وەک لەوەی هێزێکی کارەبایی، ئەوا بچوکترین خوڵگەی ئەلەکترۆن گەورەتر دەبێت لەو گەردونەی لەبەرچاومانە! لە ڕاستیدا ، لە ئاستەکانی تەنۆلکە تاکەکانی ژێر – ئەتۆمیدا ، هێزی ڕاکێشان هێندە لاوازە کە فیزیکناسان مەیلی ئەوەیان هەیە کە سەراپا فەرامۆشی بکەن. هەرگیز لە هیچ یەکێک لە پرۆسەکانی تەنۆلکەدا هەستی پێ نەکراوە و تێبینی نەکراوە.

تەنانەت لە ئاست بابەتە ماکرۆسکۆبیەکانیشدا(گەورەکاندا)، کاریگەری هێزی ڕاکێشانی خۆشیان تێبینی ناکرێت. کاتێک لەسەر شەقامێک بەرەو خوار پیاسە دەکەیت، باڵەخانە گەورەکان هێزێکی ڕاکێشان واری دەکەن، بەلام هێشتا ئەوەندە بچکۆلەیە کە ناتوانرێت هەستی پێ بکرێت، لەگەڵ ئەوەشدا ئامێری زۆر هەستیار هەن کە کاردانەوەیان لە هەمبەر ئەم هێزانەدا هەیە. لە ساڵی 1774 ، سکۆتلەندییەک، کە ناوی نەڤیل ماسکەلین بوو، کاتێک بە لای چیایەکدا ڕەت بوو، بە هۆی پەخشکردنی هێزی ڕاکێشانەوە لە لایەن چیاکەوە، جۆرە لادانێکی شاقوڵی بەدیکرد. لە ساڵی 1797 دا هنری کاڤێندیش، تاقیکردنەوە بەناوبانگەکەی کرد کە تێیدا زۆر بە وریایی و وردی ئەو هێزە هەرە لاوازەی یەکترڕاکێشانی پێوا کە لە نێوان دوو تۆپی بچکۆلەدا هەن کە بە شێوەیەکی ئاسۆیی دەکەونە ئەمسەر و ئەوسەری دارێکی هەڵواسراو و لە هەر سەرێکیش گۆیەکی خڕ هەیە.

ssss

ئاینشتاین (1879 – 1955): تیۆری نسبی گشتی و تایبەتی.

وەک شتێکی سەرسام دێتە بەرچاو کاتێک دەبینین کە هێزێکی یەکترڕاکێشانی وەها لاواز هەستی پێ بکەین.چۆن هێزی لەمجۆرە ئاوا لە گەردوندا باڵادەستن؟ وەڵامەکە دەگەڕێتەوە بۆ سیمای گشتگیری universality ئەم هێزە. ئەمەش چونکە هەمو تەنلۆکەیەکی مادە هێزی ڕاکێشانی هەیە و هەتا مادەی زیاتر کەڵەکە ببێت ئەوا هێزەکە گەورەتر دەبێت. تۆ لە ژیانی ڕۆژانەدا هەست بە هێزی ڕاکێشان دەکەیت چونکە هەمو ئەتۆمێک لەسەر عەرد ڕاتدەکێشێت. کاریگەری تاکە ئەلەکترۆنێک یان تاکە پرۆتۆنێک ئەوەندە لاوازە دەشێت فەرامۆش بکرێت، بەڵام کاتێک هەمو یەکدەگرن ئەوا هێزێکی بەرچاو دروست دەکەن. خۆ ئەگەر ژمارەی تەنۆلکەکانی هێزی ڕاکێشان یەکسان بن بە ژمارەی تەنۆلکەکانی دژە – ڕاکێشان ئەوا جۆرە فەزایەکی هارمۆنی دروست دەکەن و هێزی ڕاکێشان، کە هێشتا هەر لە ئارادایە، هەرگیز دەرک پێ ناکرێت، چونکە زۆر لاواز دەبێت.

ڕاکێشان هێزێکە کە دەتوانرێت تەنها وەک کایەیەک وەسف بکرێت. هەمو تەنۆلکەیەک وەک سەرچاوەی کایەی ڕاکێشان وایە، واتە تەنۆلکەکان ئەم کایەی ڕاکێشانە پەخش دەکەن و وەکو هەورێکی نادیار دەوریان دەدەن. خۆ ئەگەر تەنۆلکەیەکی تر هەڵبدرێتە ئەم کایەی ڕاکێشانەوە ئەوا هەست بە کاریگەری هێزێک دەکات. کایەی ڕاکێشانەکە زۆر لەوە زیاترە کە تەنها وەک ڕاکێشان قسەی لەمەڕ بکرێت، چونکە دەتوانێت جۆرێک لە شەپۆلەکان دروست بکات، هەر وەک چۆن ماکسوێل کەشفی کرد کە لە کایەیەکی ئەلکترۆماگنێتیکدا شەپۆلەکان دروست دەبن و بە فەزادا دێن و دەچن. بە هەمان شێوەش ئاینشتاین بۆی دەرکەوت کە شەپۆلەکان لە کایەی ڕاکێشاندا دروست دەبن.

هەرچەندە تیۆری نیوتن لەمەڕ ڕاکێشان بۆ دوو سەد ساڵ تەواو سەرکەوتو بوو، بەلام لەبەردەم فیزیکی نوێدا بووە قوربانی، لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا شتەکە تەقیەوە. تیۆری نیوتن کە ساڵەها بوو تەفسیرێکی سەرکەوتوانەی لەمەڕ جوڵەی شێوە هێلکەیی هەسارەی مێرکۆری داڕشتبوو، بەڵام جۆرە پێچێکی بچکۆلە یاخو پاشگەزە – جوڵەیەک لە ڕەوتی هەسارەکەدا هەبوو، ئەمەش هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بوونی پشێویەکی ڕاکێشان کە سەرچاوەکەی هەسارەی تر بوو. کاتێک حساباتێکی ورد لەمەڕ ئەم پرسە تازەیە کرا، دەرکەوت کە بۆ هەر سەد ساڵێک چل و سێ چرکە[i] کەوانە لە ئەنجامدا دروست دەبێت.

لەوەش جدیتر، ئەوەبوو کە یاسای ڕاکێشانی نیوتن لەگەڵ تیۆری تازە لەدایکبووی نسبیدا دووچاری پێکدادان بووبوو. لای نیوتن، هێزی ڕاکێشان لە نێوان دوو تەندا یەکسەر بە پانتایی فەزادا دەگوازرێتەوە، بەمجۆرە ئەگەر خۆر لە پڕ نەمێنێت و لە بەرچاو ون بێت، ئەوا خولگەی عەرد یەکسەر لە سوڕانەوە دەوەستێت، ئەمە لە کاتێکدایە کە هەرچەندە پرۆسەی دیارنەمانی تیشکی خۆر هەتا دەگاتە سەر عەرد هەشت خولەک دەخاێنێت. تیۆری نسبی ئاینشتاین هەمو دیاردەیەکی فیزیکی و کاریگەری ئەو دیاردەیە قەدەغە دەکات کە لە خێرایی ڕوناکی زیاتر بێت، بێگومان ئەم تیۆرەی ئاینشتاین لە هەمبەر ئەوەی نیوتندا ڕوبەڕوی ململانێ دەبێتەوە.

کاتێک لە ساڵی 1915 دا، ئاینشتاین هەوڵیدا تیۆرەکەی گشتگیر generalize بکات بۆ ئەوەی هێزی ڕاکێشان لەخۆبگرێت، ئەمە بوو بە هۆی داڕشتنی تیۆری نسبی گشتی، ئەمەش نەک هەر پێگەی بە هاوکێشەکەی نیوتن لەمەڕ ڕاکێشان لێژکرد، بەڵکو بوو بە هۆی گۆڕینی سەرتاپای بنچینەیی چەمکی تێگەیشتنی مرۆ لە هەمبەر ڕاکێشان. لە تیۆری ئاینشتایندا، لە ڕاستیدا ڕاکێشان هیچ هێز نیە، بەڵکو نمایشی چەمانەوەی یان شێواندنی فەزا – زەمەنە spacetime . بە گوێرەی تیۆری ئاینشتاین، ڕاکێشان تەنها جیۆمەتریە و بەس.

تیۆری نیوتن لە هەمو بوار و مەبەستە پراکتیکیەکاندا وەک تیۆرێکی سەرکەوتوو دەمێنێەوە، وەکو گەشتی پاپۆڕی ئاسمانی و فڕۆکە، ئێستاش هەر سەرکەوتووە بۆ وەسفکردنی زۆر لە سیستەمە ئەسترۆنۆمیەکان. بەلام کاتێک کە کایەی هێزی ڕاکێشان چڕ دەبێتەوە، وەک نزیکبونەوە لە دیاردەکانی هەرەسهێنانی ئەستێرە نیوترۆنیەکان و چاڵە ڕەشەکان. تەنانەت لە ناوەندێکی هێزی ڕاکێشانی مامناوەندیدا، لە توانادا هەیە کە کاریگەری چەمانەوەی فەزا – زەمەن کەشف بکرێت. بۆ نمونە، پێچکردنەوەی خولگەی مێرکوری، بریتیە لە دەرەنجامی شیواندنی فەزایی خۆر.

ئەلیکترۆماگنێتیزم Electromagnetism

هەرچەندە هێزی ڕاکێشان یەکەم هێزە ئنسان توانیویەتی بە شێوەیەکی زانستی لێی تێگەیشتبێت، بەڵام هەر لە دێرزەمانەوە خەڵک ئاشنایەتی لەگەڵ هێزی ئەلیکترۆماگنێتیزمیشدا هەبووە. هێزی کارەبایی لە کاتی هەورە بروسکەدا بە شەفافی بەدی دەکرێت، یان لە هەندێک دیاردەی تری وەکو بەتاڵکردنەوەی بارگەکاندا بە ڕونی دەردەکەوێت. هێزی موگناتیسی بەرپرسە لەو کڵێشە ئاڵۆزانەی لە کاتی دەرکەوتنی ڕۆشنایی لە دەڤەرەکانی قوتبی باکوردا بەدی دەکرێن.

تالیس (624 – 546 پێشزایین)، فەیلەسوف و فەلکناسی یۆنانی، بە یەکەم زانا دادەنرێت کە دەرکی بە بوونی دیاردەی کارەبا کردووە، ئەویش کاتێک سەرنجیدا کە ئەگەر مووروو لە شتێک بخشێنی ئەوا خەسڵەتێک پەیدا دەکات کە دەتوانێت شتی ورد و سوکەڵە هەلگرێت و پێوەی بنوسێت. وشەی ئێلێکترا elektroa لە زمانی یۆنانیدا وشەیەکە بۆ مورو بەکاردێت(لە کوردیشدا تەسبیحی کارەبا هەیە). لە چەرخەکانی ناوەڕاستدا، ویلیام گیلبێرت[ii] (1544 – 1603)، کە پزیشکی تایبەتی شاژن ئەلیزابێتی یەکەم بوو، زیاتر لە مەسەلەکەی کۆڵیەوە و بۆی دەرکەوت کە گەلێک مادەی تر هەن کە هەمان خاسیەتی کارەبایان هەیە. پاشان لە ئنگلتەرە و ئەروپا، توێژینەوەی تر کرا و دەکەوت کە هەندێک مادە وەک مادەی جیاکەرە( مادەی عازلە) کار دەکەن. زانای فەرەنسی، چارلز دوفەی Charles Dufay  ئەوەی کەشفکرد کە بارگە کارەباییەکان بە دوو جۆر خۆیان دەخەنەڕو، ئێستا بەو دوو جۆرە دەوترێت پۆزەتیڤ و نێگەتیڤ.

ssss

ویلیەم گیڵبێرت (1544 – 1600): عەرد موگناتیسێکی زەبەلاحە.

لەسەدەی هەژدە و سەرەتای سەدەی نۆزدەدا، لە دوای تاقیکردنەوەکانی هەر یەک لە بنیامین فرانکلین(1706 – 1790) و مایکل فارادای[iii](1791 – 1867) تێڕامانێکی فراوانتر لەمەڕ کارەباوە هاتە ئاراوە. دەرکەوت کە ئەو بارگە کارەباییانەی وەک یەکن لە یەکتر دور دەکەونەوە و ئەو بارگە کارەباییانەی وەک یەک نین یەکتر ڕادەکێشن، لە هەردوو حاڵەتەکەدا هاوکێشەیەکی سادەی ماتماتیکی حوکمی ئەو هێزەی نێوانیان دەکات: هێزی کارەبایی نێوانیان بە حوکمی هەمان یاسای نیوتن، کە بە یاسای ” دووجای پێچەوانەیی” ناسراوە دەگۆڕێت، جا هەتا دوری نێوان بارگەکان زیاتر بێت، ئەوا هێزە کارەباییەکە کەمتر دەبێت. بێگومان لەوەبەر ئیشارەمان بە یاساکەی نیوتن دا، کاتێک نیوتن لەمەڕ هێزی ڕاکێشان لە نێوان تەنەکاندا دۆزییەوە. پێویستە ئەو هەقیقەتە بگوترێت کە هێزی کارەبایی لە هێزی ڕاکێشان بەهێزترە و دەتوانرێت بە ئاسانی لە ژیانی ڕۆژانەدا تێبینی بکرێت.

کارەکانی فارادای پێشنیازی بوونی کارەبایان لە ئەتۆمدا کرد، بەڵام پرسەکە کاتێک بە تەواوی سەلمێندرا کە فیزیکناس، جەی.جەی.تۆمسۆن[iv] J.J. Thompson (1856 – 1940) لە ساڵی 1890 دا ئەلکترۆنی دۆزییەوە. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەوە دەزانین کە بارگەی کارەبایی هەمیشە بە تەنۆلکەکانی مادەوە هەیە، بڕی ئەم بارگانە بە جۆرێکە کە ملکەچی سیستەمێکی ڕێکی ژمارەی تەواو و کۆلکەی یەکە بنەڕەتییەکانن، ئەمە پرسێکی سەرنجڕاکێشە. هەمو تەنۆلکەکان هەڵگری بارگە نین، بۆ نمونە، فۆتۆن و نیوترینۆ [v]neutrino ، لە ڕوی کارەباییەوە بێ بارگەن و بە نیوتراڵ ناودەبرێن. کارەبا، لەم لایەنەوە، لە هێزی ڕاکێشان جودایە. هەمو تەنۆلکەکانی مادە، بە کایەی ڕاکێشانەوە جووتن(یاخود نوساون)، بەلام تەنها تەنۆلکە بارگاوییەکان بە کایەی ئەلیکترۆماگنێتیکەوە جووتن(نوساون).

جەی. جەی. تۆمسۆن (1856 – 1940): ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

جەی. جەی. تۆمسۆن (1856 – 1940): ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

یۆنانەکان، هەروەک چۆن کارەبایان لە سروشتدا بەدی کردووە، بە هەمان شێوەش، موگناتیسی سروشتیان دیاریکردووە. لە دەوروبەری 600 ی پێشزاییندا، لەگەڵ خاسیەتەکانی ئاسن ئۆکساید(فیریوم ئۆکساید) ئاشنایەتیان پەیدا کردووە و دەرکیان پێکردووە کە ئەمانە، ئەگەر چی کەمێک لە یەکتریش دوربن، کاریگەرییەک لە هەمبەر یەکتر دروست دەکەن. لە دوای 500 ساڵی تر، چینیەکان خاسیەتی ئاڕاستەیی فیریۆم ئۆکسایدیان دۆزییەوە و بەم هۆیەوە توانیان فۆرمێکی زۆر سەرەتایی قیبلەنوما دروست بکەن. هەرچەندە ئەو قیبلەنومایەی دروستیان دەکرد تەنها بۆ مەبەستی غەیبگەری بەکاریان دەهێنا و بەڵام دوای چەندەها سەدە بووە ئامێرێک بۆ مەبەستی دەریاوانی بەکارهات.

لە کۆتایی سەدەی شازدەدا، زانایانی ئەوروپا بە چاوێکی پڕ بەها و گرنگەوە سەیری سروشتی ڕاستەقینەی موگناتیسیان کرد و بایەخیان پێدا. گیلبێرت، ئەوەی خستەڕوو کە عەرد وەک موگناتیسێکی گەورە وایە و سیفاتەکانی زۆر نزیکە لەو مۆدڵە گۆییەی خۆی لە ئۆکساید فیرۆم(ئاسن ئۆکساید) دروستی کردبوو. پاشان دەرکەوت کە موگناتیس بە دوو جۆرەوە خۆی نمایش دەکات، ئەویش جەمسەری باکور و جەمسەری باشور، واتە بە هەمان موگناتیسی گۆی عەرد، دوو تەوەری هەیە. جگە لەوەش هەر وەک کارەبا، هاوجەمسەر لە یەکتر دور دەکەونەوە، جەمسەری لێک جیاوازیش، یەکتر ڕادەکێشن. بەڵام جیاواز لە کارەبا، جەمسەرەکانی موگناتیس هەمیشە بە جووت کار دەکەن، ئەوانیش باکور و باشور. ئەگەر قاڵبێک موگناتیسمان هەبێت ، ئەوا سەرێکی باکورە و سەرەکەی تر باشورە، خۆ ئەگەر قاڵبەکە کەرت بکەین، ئەوا لە شوێنی بڕینەکە جەمسەری تازە دروست دەبێت و هەر یەک لە دوو قاڵبە نوێکە هەر یەکەیان بۆ خۆیان دەبنە دوو قاڵبی موگناتیسی تازە و هەریەکان دوو جەمسەری نوێ، باکور و باشور دروست دەکەن. ئەوەی شایانی گوتنە، ئەوەیە کە مەحاڵە و هەرگیز ناتوانرێت تاکە جەمسەرێکی موگناتیسی جیابکرێتەوە، واتە موگناتیسی تاک –جەمسەر( باکور بە تەنها یان باشور بە تەنها) بوونی نیە. ئایا دەشێت ئەوە بڵێین کە لە سروشتدا موگناتیسی تاک جەمسەر قەدەغە بێت؟ ئەگەر وایە، بۆچی؟ بێگومان لێکۆڵینەوە لە سوپەر – هێز superforce وەڵاممان لەمەڕ ئەم پرسیارە سەرنجڕاکێشە دەداتەوە.

ئەوەی دیسانەوە مایەی سەرنجدانە ئەوەیە کە هێزی نێوان جەمسەرەکانی موگناتیس ملکەچی یاسای دووجای پێچەوانییە(یاسای نیوتن بۆ راکێشان)، هەروەک چۆن لە کارەباش و هێزی ڕاکێشاندا وەهایە. بەمجۆرە هێزەکانی کارەبا و موگناتیس دور دەڕۆن. واتە کاریگەرییان بۆ دورییەکی زۆرە. بۆ نمونە، کایەی موگناتیسی عەرد بە ئاسماندا باڵ دەهاوێت. بە هەمان شێوە، خۆریش خاوەن کایەی موگناتیسی خۆیەتی و توانیویەتی سیستەمی خۆری خۆی بە نایابی ڕابگرێت.

sajvdhgas

جەیمس ماکسوێل(1831 – 1879): یەکخستنی کارەبا و موگناتیس لە هاوکێشەیەکدا.

لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا، پەیوەندییەکی قوڵ لە نێوان کارەبا و موگناتیسدا دۆزرایەوە. لە دانیمارک هانس کریستیان ئۆرستێد  Hans Christian Oersted   (1777 – 1851) کەشفیکرد کە تەزوی کارەبا کایەیەکی موگناتیسی بە دەوری خۆیدا پەخشدەکات، ئەمە لە کاتێکدا کە فارادی Faraday دەریخست کە گۆڕان لە کایەیەکی موگناتیسیدا تەزویەکی کارەبا دروست دەکات. ئەم کەشفە نوێیانە بوون بە زەمینە خۆشکردن بۆ لەدایکبوونی دینەمۆی کارەبایی electric dynamo و جینەرەیتەر generator کە ئەمڕۆ لە بواری ئەندازەییدا ڕۆڵی گرنگیان هەیە.

لە ساڵانی 1850 کاندا ماکسوێل[vi] (1831 – 1879) هەنگاوی گەورەی بەرەو پێش هەڵگرت، کاتێک توانی کارەبا و موگناتیس بخاتە دووتوێی تەنها یەک تیۆرەوە، ئەویش تیۆری ئەلیکترۆموگناتیسەوە بوو، ئەمە بۆ خۆی بازدانێکی شۆڕشگێرانە بوو لە بواری زانست و بە یەکەم تیۆری کایەی یەکگرتوو unified field theory دادەنرێت. کاتێک تیۆری کوانتەم هاتە ئاراوە و دوای گەلێک گۆڕانی گونجاو بەسەر کوانتەمدا و بۆ ئەوەی ڕۆڵی کاریگەری خۆی یاری بکات، تیۆری ماکسوێڵ، هەتا ساڵی 1967 بە سەلامەتی و بێ دەستکاری مایەوە و سەرکەوتنێکی نایاب بوو. پاشان لە ساڵی 1967 دا، هەنگاوی داهاتووی مەزن بریتی بوو لە جارێکی تر یەکخستنەوەی هێزەکان.


[i]  کەوانە – چرکە : یەک کەوانە – چرکە 1/60 ی یەک کەوانە – خولەکە و 1/3600 ی یەک کەوانە پلەیە. یەک کەوانە چرکە واتە 3.7  کیلۆمەترە.

[ii]  گیلبێرت، سەرباری ئەوەی کە پزیشکی تایبەتی شاهانە بوو لە ئنگلترە، توێژەرێکی فیزیکی بەهرەمەند بوو، هێدی هێدی کەوتە وردبونەوە لە دیاردە و خاسیەتی موگناتیسی، کە سەرەنجام گەیشتە ئەو قەناعەتەی کە عەرد موگناتیسێکی زەبەلاحە. ئەمە سەرەتای سەرهەڵدانی چەمکی هێزی ڕاکێشان بوو. دوایی کێپلەر(1571 – 1630) گوتی ئەو هێزەی کە جوڵەی بەردەوام بە هەسارەکان دەبەخشێت بۆ ئەوەی لەسەر ڕەوتی خولگەیی خۆیان بمێننەوە و لانەدەن هێزێکی زیندووە و لە خۆرەوە دێت، کاتێک هەسارەکە لە خۆرەوە نزیکە ئەم هێزە گەورەیە، بەڵام کە هەسارەکە دور دەبێت ئەم هێزە لاواز دەبێت.

[iii]  فارادای فیزیکناس و کیمیاناسی ئنگلیزی، ڕۆڵێکی مەزنی هەبوو لە خوێندن و بەرەو پێشبردنی ئەلکترۆماگنێتیزم. لە خێزانێکی کەمدەرامەت هاتۆتە دونیاوە. لە تەمەنی چواردە ساڵیدا دەبێتە شاگرد لای بەرگتێگرێک، بۆ ماوەی حەوت ساڵ لێرە بەرگ تێدەگرێت، هەر لێرەش دەکەوێتە خوێندنەوەی کتێبی زانستی و خۆی تەواو لە پرسە زانستیەکاندا قاڵدەکات. لە 1812 دا دوای گوێگرتن لە پێنچ موحازەرەی کیمیازانی ئەو کاتە دەیڤید هەمفری، داوای لێدەکات وەک یارمەتیدەر لای خۆی وەریبگرێت، بەڵام داواکەی رەتدەکاتەوە. دوای ساڵێک هەمفری خۆی دەنێرێتە شوێنی بۆ ئەوەی ببێتە یاریدەدەری. هەر زوو وەک زانایەک شۆرەت بۆ خۆی پەیدا دەکات و لە ساڵی 1821 دا یەکەم نامەی زانستی خۆی لەمەڕ سوڕانەوەی ئەلکترۆماگنێتیک بڵاوکردەوە( ئەو پرینسپەی کە ماتۆڕی کارەبایی لەسەر دروستکراوە). لە 1831 دا کورتکردنەوەی ئەلکترۆماگنێتیکی دۆزییەوە، دوایی بوو بە بنەمای ترانسفۆرمەر و جێنێرەتەر و پاشانیش بوو بە هۆی سەرهەڵەندانی تەکنەلۆژیای کارەبا.

[iv]  جەی.جەی. تۆمسۆن: لە نزیک مانچستەر، ئنگلتەرا، لەدایکبووە، بۆ خوێندن چووەتە کامبریچ. لە ساڵی 1883 دا بووە بە موحازیر. هەر زوو ناوبانگ پەیدادەکات، جگە لە دەیان داهێنانی فیزیکی و ماتماتیکی، ئەوەی ناوی بە نەمری هێشتەوە دۆزینەوەی ئەلکترۆن بوو لە ساڵی 1897 دا کاتێک سەرقاڵی کارکردن بوو لەسەر خاسیەتەکانی تیشکی کاتۆد ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

[v]  نیوترینۆ لە تەنۆلکە هەرە بنەڕەتییەکانە کە بنیاتی گەردون پێکدەهێنێت. نیوترینۆ لە نیوترۆن دەچێت، بەڵام جیاوازییەکی سەرەکی لەگەڵ نیوترۆندا هەیە، ئەویش ئەوەیە کە نیوترینۆ بارگەی کارەباییان نیە، چونکە لە ڕوی کارەباییەوە نیوتراڵن (بێ لایەنن.).

[vi]  جەیمس کلێرک ماکسوێل: ماتمیکناس و فیزیکناسی گەورەی سکۆتلەندی. بەوە ناوبانگی دەرکرد کە تیۆری ئەلکترۆماگنێتیکی داڕشت، توانی هەموو تاقیکردنەوە، ڕامانەکان و هاوکێشەکانی پێش خۆی لە یەک بۆتەدا ڕێکبخات و لە هاوکێشەیەکدا فۆرمولەیان بکات. هاوکێشەکە بە هاوکێشەی ماکسوێل ناسراوە. ماکسوێل بە یەکەم زانا دادەنرێت کە سەرەتایەکی داڕشتووە بۆ تیۆری کایەی یەکگرتوو.