زانستی فیزیا لە ئاستی دوورییە گەردوونییە جیاوازەکاندا.

نوسین و ئامادەکردنی:د. پێشواز عەبدولکەریم

ئایا بۆچی دەبێت بۆ دونیایی وردی گەردیلە و تەنۆلکە سەرەتاییەکان فیزیایەکی جودا لە فیزیای دونیای زەبەلاحی ئەستێرە و گەلە ئەستێرەکان بونی هەبێت؟ ئەگەر ئێمە بۆ ساتێك ئاوڕێك بدەینەوە لە مێژووی زانستی فیزیا، ئەوا دەبینین کەسەرەتا توانیومانە مامەڵە لەگەڵ ئەو دونیایەدا بکەین کە ڕاستەوخۆ بەبێ یارمەتی هیچ تەکنەلۆژیایەك لێکدانەوە بۆ دیاردەکان و سەرچاوەی جوڵە و خولگەی تەنەکانی ناوی بکەین. ئەم دونیایەش بە نزیکەی لەو تەنۆلکانەوە دەست پێدەکات کە دەتوانرێت بە چاوی ئاسایی ببینرێت، تا دەگاتە خۆر و هەسارەکانی نێو کۆمەڵەی خۆر، ئەم دونیایەش ناونراوە دونیای ماکرۆسكۆپیك. فیزیای کلاسیکی نیوتن نمونەیەکی بەرچاوی ئەم دونیا ماکرۆسکۆپیکەیە.

گەردوون لە پێوەرە گەورەکاندا

دواتر وردەوردە لەگەڵ گەشەکردنی تەکنەلۆژیادا مرۆڤ توانی ئاشنا ببێت بە دونیایەکی دیکە کە پێشتر نەدەتوانرا ڕاستەوخۆ مامەڵەی لەگەڵ بکرێت. ئەم دونیایەش بریتی بوو لە دونیایی شتە وردەکان، یاخود مایکرۆسکۆپیکی ئەتۆم و تەنۆلکە بوندیادییەکان. لەم دونیایەشدا چەندین دیاردەی سەرنج ڕاکێش و سەرسوڕهێنەر بەدی کرا کە فیزیایی نیوتن دەستەواستان بوو لە ئاست لێکدانەوەیاندا. بۆ نمونە دیاردەی کارۆڕووناکی، تیشکدانەوەی تەنی ڕەش بە گەرمی، شەبەنگی گەردیلەکان و چەندینی تریش. زیاتر وردبونەوەش لەم دونیایە ئێمەی بە فیزیایەکی نوێ ئاشناکرد کە بە میکانیکی کوانتەم ناسراوە. فراوان کردنی فیزیایی کلاسیکی بەمەوە نەوەستا بەڵکو هاوکاتی میکانیکی کوانتەم لقێکی زۆر گرنگ و نوێی زانستی فیزیا سەری هەڵدا، کە ئەویش بریتی بوو لە تێوری ڕێژەیی ئاینشتاین.

گەردوون لە پێوەری مایکرۆسکۆپیکیدا (پێوەری شتە وردەکان)

ئاینشتاین ئەو ڕاستییەی بەدی کرد کە فیزیایی کلاسیکی نیوتن تەنها لە سنوری خێراییە کەمەکان و هێزی کێشکردنی لاوازدا ڕاستە. بۆ نمونە بە پێی فیزیایی کلاسیکی نیوتن زەمان و مەکان جودا لەیەکدی دوو بڕی پەتین و بەهیچ شێوەیەك پشت بە گۆشەنیگای تێڕوانین و دۆخی جوڵەی تێبینیکەرەکان نابەستن، وە هیچ سنورێك بۆ زیاد بوون لە خێرای تەنەکاندا نی یە. بەڵام دواتر لە گەڵ لەدایكبوونی تێورییەك بۆ لێکدانەوەی دیاردەکانی کارەبا و موگناتیس و بڵاوبونەوەی شەپۆلەکانی کارۆموگناتیسی، لەلایەن ماکسوێڵەوە، ئەوە ڕونببوەوە کە وا خێرای بڵاوبونەوەی شەپۆلی کارۆموگناتیسی یەکان کە ڕوناکیش لەخۆ دەگرێت، نەگۆڕە و بە هیچ شێوەیەك پشت بە دۆخ و خێرایی تێڕوانین نابەستێت. ئەم خاڵە جەوهەرییەبوو کە وا ئاینشتاین درکی پێکرد، وە توانی تێۆری ڕێژەی کلاسیکی نیوتن فراوان بکات و هەموو دیاردە میکانیکی و کارۆموگناتیسی یەکان لە خۆ بگرێت، کە تێیدا زەمان و مەکان دوو بڕی ڕێژەیین بەڵام خێرای ڕوناکی بڕێکی پەتیی یە. دواتر توانی تێوری ڕێژەی فراوانتربکات، لە دوتوێی تێۆری ڕێژەیی گشتیدا، بە شێوەیەك کە تاودان و هێزی کێشکردنیش لەخۆ بگرێت. لە ڕۆژگاری ئەم ڕۆدا تێۆری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تەنها تێۆرییە کە زاناکن پشتی پێدەبەستن لە لێکدانەوەی دیاردەکان و جوڵەی تەنەکان لە دونیایی زەبەلاحی ماکرۆسکۆپی گەردونیدا.

دواجار و بۆ جارێکی تر ئاشنای دونیایەکی زۆر گەورەتر بووین لە ئاستی جیهانی زەبەلاحی گەردوونیدا، ئەویش بریتی بوو لە تێبینی کردن و هەستکردن بە بوونی جیهانێکی زۆر گەورە و بەرفراوانتر لە ئەودی و کۆمەڵەی خۆرەوە. بۆ نمونە بۆ مان دەرکەوت کە وا ملێۆنەها گەلە ئەستێرە بوونی هەیە کە ئێمە و ئە وئاسمانەی پێیی ئاشنانین تەنها یەك گەلە ئەستێرەیە لە نێو ژمارەیەکی بێ پایاندا. دواتر لەم جیهانەشدا زانستی فیزیا جارێکی تریش توشی سەرسوڕمان هات. بۆ نمونە لە ئاستێکی گەورەی دورییەکانی دەرەوەی گەلە ئەستێرەکان ئەوە ڕونبووەوە کە وا خێرای خولانەوەی ئەستێرەکانی لێواری هەموو گەلە ئەستێرە بینراوەکان زۆر لەوە زیاتر بوو کە بتوانرێت بە بوونی مادەی بینراوی نێو گەلە ئەستێرەکان لێکدانەوەی بۆ بکرێت. بۆ لێکدانەوەی ئەم دیاردە گەردونیەش گریمانەی مادەی تاریك کردا. دواتر دەرکەوت کە وا کشانی گەردوون لە جیاتی ئەوەی وردە وردە خاو ببێتەوە کشانەکەی خێرا تر دەبێت، بۆ ئەم مەبەستەش گریمانەی بونی وزەی تاریکیان کرد. بەم شێوەیەش لە ئێستادا تەنها لە سەدا پێنجی گەردوونی بینراو لە مادە و وزەیەك پێكدێت کە وا ئێمە پێی ئاشناین، لە سەدا نەوەد و پێنج و بگرە زیاتریشی لە مادەی تاریك و وزەی تاریك پێك دێت.

پرسیارەکە لێرەدا ئەوەیە، جگە لە دونیایی مایکرۆسکۆپیك کە فیزیایی کوانتەم میکانیك تیایدا باڵا دەستە وە دونیایی ماکرۆسکۆپی گەردوونی کە تێوری ڕێژەیی گشتی ئاینشتاین تیایدا باڵادەستە، ئایا یەکخستنی ئەم دوو دنیا جیاوازەی فیزیا لە دوتوێی تێۆریی یەکی نوێدا دەتوانێت لێکدانەوە بۆ مادە و وزەی تاریك بکات؟ یاخود نەخێر ئەم دونیا نوێیەی مادە و وزەی تاریك پێویستی بە لێکدانەوە و فیزیایەکی تەواو نوێ هەیە؟ بۆ نمونە بونی هێزی ژمارە پێنج بەدەر لە هێزی کێشکردن، هێزی کارۆموگناتیسی، هێزی لاوازی ناوکی و هیزی بەهیزی ناوکی. ئەوەی دوەمیان تۆزێك بێزارکەر دەبێت و لەوەش ناچێت ئاڕاستەیەکی ڕاست بێت!!!، چونکە ئەو کات لەباتی دوو فیزیای جیاواز سێ جۆر فیزیای بۆ سێ دونیایی جیاواز بوونی دەبێت.

لە کۆتایدا ئەوەی گرنگە بوترێت ئەوەیە، هەموومان ئەو ڕاستیە باش دەزانین کە وا هەموو دونیایی ماکرۆسکۆپیك لە ئەنجامی یەکگرتنی تەنۆلکە و گەردیلەکانی دونیایی مایکرۆسکۆپیكەوە دروستبووە، بۆیە لۆژیك ئەوەیە کە وا هەوڵ بدرێت کوانتەم میکانیك فراوانتر بکرێت بۆ ئەوەی بتوانرێت لەسەر ئاستی هەموو دورییەکانی گەردوون لێکدانەوەی پێبکرێت. یەکێك لەو هەوڵانەی لەئێستادا لە ئارادایە بریتیە لە بابەتی ئینترۆپیك گرافیتی، کە بریتی یە لە تێۆرییەکی نوێی هێزی کێشکردن. ئەم تێورییە نوێیە دەڵێت گرافیتی لە ئاستی مایکرۆسکۆپیکدا بوونی نییە، تەنها، بەچەشنی پلەی گەرمی کەچۆن لە ئەنجامی جوڵەی تەنۆلکەکانی هەر ناوەندێك بەرهەم دێت، ئەوا گرافیتیش لە ئەنجامی ڕیزبوونەوەی زانیاری دونیایی وردی مایکرۆسکۆپیك سەرچاوە دەگرێت. ئەم تێوریی یە نوێیە دەڵێت مادەی تاریکمان پێویست نییە بۆ لێکدانەوەی جوڵەی تەنەکانی نێو گەلەئەستێرەکان.

بۆ زیاتر تێگەشتن لەم بابەیە تەماشای ئەم ڤیدیۆیە بکەن:

https://www.youtube.com/watch?v=hByJBdQXjXU

سوپاس…




نیڵز بۆر (1885 – 1962)

وەرگێران و ڕێکخستن: شێرکۆ رەشید قادر

” پێچەوانەی راست بریتییە لە چەواشە. بەلام پێچەوانەی هەقیقەتێکی قوڵ لەوانەیە هەقیقەتێکی تری قوڵ بێت.”

” ئەگەر میکانیکی کوانتەم لە ناخەوە نەی هەژاندوی، ئەوە بڕوابکە لێی حاڵی نەبوی.”     نیڵز بۆر

23342

نیەلز بۆر (1885 – 1962)

نیڵز بۆر هزرمەندێکی هیوابەخشی خاوەن قودرەتێکی گەورەی خوردبونەوە بو. تەواو خۆی تەرخان کردبو بۆ کارەکەی، پیاوێکی دڵفراوان و نەرم بو. هەر زو بە منداڵی دەرکەوت کە کەسێکی بلیمەتە، قوتابیەکی هاوڕێی، لە ساڵی 1904 دا، سەبارەت بە بۆر دەنوسێت و دەڵێت، ”  شتێکی خۆش و سەرنجڕاکێشە کەسێکی بلیمەت بناسیت، من خۆم بلیمەتێکی وا دەناسم، تەنانەت قوتابیشە لە گەڵمدا و هەمو رۆژێک پێکەوەین. من باسی نیڵز بۆر دەکەم… جگە لەوەی باشترین قوتابییە، سادەترین و رۆحسوکترین مەخلوقە کە ئنسان بە خەیاڵیدا بێت.” رۆحە مرۆییەکەی، زۆر بە باشی واڵا بو کاتێک، وەک زۆر لە زانایانی سەردەمەکە، کەوتە هەڵمەتی دژایەتیکردنی پێشکەوتن و پەرەسەندنی چەکی ناوکی.نیڵز بۆر یەکێک بو لە کیمیاناسە فیزیکییە هەرە مەزنەکانی سەدەی بیستەم، بۆ یەکەمجار پێشنیازی مۆدڵی سیستەمی خۆری لە بونیاتی ئەتۆمیدا کرد، ئەو سیستەمەی کە ئەلیکترۆنەکان بە دەوری ناوکدا دەسوڕێنەوە – ئەم مۆدڵە هەتا ئێستاش بنچینەی تێگەیشتنی مرۆڤە لە بەرانبەر مادە.

ژیانی منداڵی

نیڵز بۆر لە مانگی تشرینی یەکەمی 1885، لە خانویەکی گەورەی ماڵی نەنکی، کە جولەکەیەکی بانقدار بوە، لەدایکبوە. بابی، کریستیان بۆر، لە زانکۆی کۆپنهاگن پرۆفیسۆری فسیۆلۆژی بو. نیڵز، خۆی و براکەی و خوشکەکەی لە ناوەندێکدا گەورەبون و پەروەردەبون کە ئیلهامبەخەش و هاندەر بوە بۆ ئەوەی لە دوی ماریفەت بگەڕێن و عەوداڵی زانست بن، هەمیشە ئاخافتنی کڵتوری و رۆشنبیرییانە لە نێو خێزانەکەیاندا گەرم بو. لە دوا ساڵانی ژیانیدا، بۆر دەڵێت، کاتێک بابی و هاوڕێکانی سەرقاڵی گفتوگۆی فەلسەفییانە بون، لە گۆشەیەکدا گوێی دەگرت و بو بە ئیلهام بۆ ئەوەی عەوداڵی گەڕان بێت لە دوی پرینسیپی یەکخستنی ماریفەتی بەشەرییەت – ئەمەش بۆ خۆی خواستێک بو کە بە دڵنیاییەوە بۆر بەختەوەر بو بە هۆی شرۆڤەکردنی تیوری کوانتەم بەسەر کیمیادا بەدیبهێنێت.

بۆر، کاتێک لە قوتابخانە بو، لە روی ئەکادیمییەوە، قوتابییەکی ئەوەندە بەرچاو و بلیمەت نەبو، عادەتەن لە نێو بیست قوتابی پۆلەکەدا سێیەم و چوارەم پلەی فەراهەم دەکرد. هەرچەندە لە تۆپی پێدا، یاریزانێکی نایاب بو، بەڵام براکەی، هارۆڵد، لە بۆر زۆر باشتر بو، تەنانەت لە ئۆڵۆمپیاتی 1908دا، یاری بۆ تیپی پێی وڵاتەکەی خۆی، دانیمارک، کرد و مەدالیایەکی زیوی بردەوە. لەگەڵ براکەیدا، سەرباری ئەوەی هەردوکیان هەمیشە لە گۆڕەپانی یاری تۆپی پێدا ململانێیان بو، هەمیشە نزیکترین هاوڕێ بون، تەنانەت بە درێژایی ژیانیان هەر بەمجۆرە ئولفەتی یەکتر بون. یەکەمجار هەندێک لە دۆزینەوەکانی بۆر پەیوەست بون بە براکەیەوە، ئەمە لە نامە گۆڕینەوەکانی هەردوکیان بە ئاشکرا دیارە.

سەرەتایەکی گەورە

بۆر چوە زانکۆی کۆپنهاگن و دەستیکرد بە خوێندن، بەڵام چونکە لە زانکۆکە تاقیگەی لێ نەبو، ناچار بو زۆربەی تاقیکردنەوەکانی لە تاقیگەکەی بابی ئەنجام بدات. تەنانەت، بەم شێوەیەش توانی لە ساڵی 1906دا، خەلاتی مەدالیای ئەکادیمیای شاهانەی دانیمارکی بۆ زانست بەدەست بهێنێت.

بۆر، لە ساڵی 1911 دا، بڕوانامەی دکتۆرای بەدەستهێنا و لە هەمان ساڵدا چو بۆ وڵاتی ئنگلتەرا بۆ ئەو مەبەستەی لە زانکۆی کامبریچ لەگەڵ جەی. جەی تۆمسۆن دا کاری زانستی بکات. کاتێک دەستیکرد بە کارکردن لەگەڵ ئەم فیزیکناسە گەورەیەدا، پێکەوە هەڵیان نەدەکرد و هەر یەکەیان تەبیعەتێکی جیاوازیان هەبو، لە دوی هۆیەک گەڕا بۆ ئەوەی خودایە لەم پیاوە نەجاتی بێت.

نیەڵز بۆر و هاوسەرەکەی مارگرێت لە ساڵی 1910

هەر زو بەخت یاوەری بو. ئەو کاتە رەزەرفۆرد، تازە بە تازە، دۆزینەوەکانی خۆی لەمەڕ ئەتۆم بڵاوکردبوەوە، رەزەرفۆر نەزەری وابو کە کە سەرتاپای بارستایی ئەتۆم لە ناوکەکەیدا (چەقەکەیدا) کۆبوەتەوە. ئەو کاتە، لە ئۆکتۆبەری 1911دا، رەزەرفۆرد سەرقاڵی پێشکەشکردنی موحازەرەیەک بو لە زانکۆی کامبریچ، بۆر ئامادەبو، زۆریش کاری تێکرد. دوای مانگێک، کاتێک بۆر چو بۆ مانچستەر، سەردانی ئاشنایەکی بابی کرد، رەزەرفۆردیش بە رێکەوت لەم ماڵە زیافەت کرابو، ئەم دو زاتە مەزنە بەیەکتر گەیشتن. لە مانگی ئاداری ساڵی داهاتودا، بۆر کەوتە کارکردن لەگەڵ گروپەکەی رەزەرفۆرد لە مانچستەر، کاریان لەسەر بونیاتی ئەتۆم دەکرد. بۆر رەزەرفۆردی وەک نمونەیەکی نایابی هەم پرۆفیشناڵ و هەم کەسایەتییەک دەبینی کە حەزی دەکرد وەک ئەو هەڵسوکەوت بکات. هەردوک، بونە هاوڕێی زۆر نزیک، تەنانەت دوایش کە بۆر مانچستەری جێهێشت، نامەیان بۆ یەکتر دەنوسی و ئاڵوگۆڕی زانیارییان لە بارەی پێشکەوتنی زانستی یەکتروەرە دەکرد. ئەم پەیوەندییە بەمجۆرە بەردەوام بو، هەتا لە ساڵی 1937 دا، رەزەرفۆرد مرد.

ئەتۆمێکی نوێ

کاتێک لە مانچستەر بو، بۆر کاری لەسەر تیوری کوانتەم دەکرد، کە تازە بە تازە لە لایەن ئاینشتاین و پلانکەوە پەرەی پێدرابو. بۆر مەبەستی بو لە سایەی رۆشنایی تیوری کوانتەمەوە، لێکۆڵینەوە لە تیورییەکانی خۆی لەمەڕ بونیاتی ئەتۆم بکات و ئەو خەوشانە چارەسەربکات کە لە مۆدڵەکەی رەزەرفۆرددا بینی. هەرچەندە مۆدڵەکەی رەزەرفۆرد داهێنانێکی بلیمەتاانە و بازدانێکی گەورەبو بەرەو پێشەوە، بەڵام بە باشی کاری نەدەکرد. لە ئەتۆمی رەزەرفۆرددا، ئەلکترۆنەکان بە شێوەیەکی حەلزۆنی بەرەو ناوەراست دەجوڵێن، یاخود تەنۆلکەیەکی پۆزەتیفی تر هەیە و بەو ئاراستەیە دەیان جوڵێنێت.

دوای شەش مانگ، بۆر مانچستەری بەجێهێشت و گەڕایەوە بۆ کۆپنهاگن. لەوێ، لە هاوینی 1912 دا، دەزگیرانەکەی، مارگرێت نۆرلیند، هێنا و خێزانی پێکەوەنا. شەش کوڕیان هەبو، دوانیان بە منداڵی مردن. چوارەمیان، ئئاگ، وەک بابی بوە فیزیکناس و لە ساڵی 1975 دا، خەڵاتی نۆبڵی بۆ خۆی بەدەستهێنا.

کاتێک گەڕایەوە بۆ کۆپنهاگن، بۆر دەستیکردەوە بە کارکردن لەسەر تیورییەکەی لە باری ئەتۆمەوە و تیورییەکانی لە لە ساڵی 1913 دا و لە سێ پەیپەردا بەچاپ گەیاند. وەک پاداشێکی بۆ ئەم پەیپەرانە و تەفسیرکردنی ورد و جوانی بونیاتی ئەتۆمی، لە ساڵێ 1922 دا، خەڵاتی  نۆبڵی لە فیزیکدا وەرگرت. کارەکانی، کە لە ساڵانی بیستەکاندا و بە زۆری لە ناوەندی پەیمانگای کۆپنهاگن ئەنجامی دابون، بون بە بناخە بۆ میکانیکی کوانتەم.

لە ساڵی 1914 دا، بو بە پرۆفیسۆری فیزیکی تیوری لە زانکۆی کۆپنهاگن، بەڵام هەتا ساڵی 1916 دەست بەکارنەبو، چونکە جەنگی جیهانی دوەم هەڵگیرسا. لە هەمان کاتدا، رەزەرفۆرد، داوای لێکرد کە بێت بۆ مانچستەر و بۆ دو ساڵ موحازەر بڵێتەوە. بەمجۆرە جەنگ لە نێوەیدا بو کە بۆر بە پاپۆڕ گەشتی دەریایی بڕی و ژیانی خۆی و خێزانەکەی خستە خەتەرەوە بۆ ئەوەی بگاتە مانچستەر و دەست بەکاربکات. بەمجۆرە دەرفەتێکی نایابی بۆ رەخسا کە دەست بکات بە توێژینەوە و موحازەرەشی ئەوەندە نەبو.

کە گەڕایەوە بۆ دانیمارک بۆ ئەوەی پۆستە نوێکەی دەست پێ بکات، بۆر هەڵبژێردرا بۆ ئەکادیمیای شاهانە بۆ زانست. لە ساڵی 1921 دا، بو بە سەرۆکی پەیمانگای تازە دامەزراوی فیزیکی تیوری، کە هەر خۆی لەو دواییانەدا هەڵمەتیکرد بۆ بنیاتنانی. هەتا دوا ساڵانی ژیانی، کە مەرگ یەخەی گرت، بۆر لەم پۆستە مایەوە. دواییش، وەک شەرەفێک بۆ نیەڵز بۆر، ناوی پەیمانگاکە گۆڕدرا بۆ ناوی ئەو. دوای بۆر، کوڕەکەی ئئارگ، لە ساڵی 1963 دا، بو بە بەڕێوەبەری پەیمانگاکە.

ئەتۆمی کوانتەمی

جیاوازی سەرەکی مۆدڵەکەی بۆر لەمەر بونیاتی ئەتۆم لەوەدا بو کە ئەلکترۆنەکان، لە بری سوڕانەوەی لەخۆڕا بە دەوری ناوکدا لە فەزایکی هەوریدا، خولگەیەکی زۆر دیار داگیردەکەن .

ئەلکترۆنێک دەتوانێت لە ئاستێکی وزەوە بازبادات بۆ ئاستێکی تری وزە، بەڵام هەرگیز ناتوانێت لە نێوان دو خولگەدا بگیرسێتەوە. بازدانی ئەلکترۆنێک و دورکەوتنەوە یان نزیکبونەوە لە ناوک بەندە لەسەر هەڵمژین یان دانەوەی وزە.

 

2344

دایەگرامێک کە مۆدڵەکەی بۆر بە هەورە ئەلکترۆنیەکانەوە نیشان دەدات.

خولگەی هەرە ناوەوە، واتە ئەو خولگەیەی کە نزیکە لە ناوکەوە، دو ئەلکترۆن لەخۆدەگرێت. ئنجا ئەوەی دوای ئەمە، بە ئاراستەی دەرەوە، لەوانەیە هەتا هەشت ئەلکترۆن لەخۆبگرێت. ئەگەر خولگەکەی ناوەوە پڕ نەبێت، ئەوا ئەلکترۆنێک لەوەی سەرەوە بازدەدات بۆ ئەم خولگەیە. لەگەڵ ئەم پرۆسەیەدا، وزەش بە شێوەی روناکی (یان فۆتۆن) پەخش دەبێت. ئەو روناکییەی پەخش دەبێت، بڕێکی جێگیرە، کوانتەمە.

شەبەنگی پەخشی هایدرۆجینی – ئەو هێڵانەی روناکی پەخشبو لە هایدرۆجینەوە پیشاندەدەن کاتێک کە هایدرۆجینەکە بە تەنۆلکەکانی ئەلفا بومباباران دەکرێت – بەڵگەبون بۆ مۆدڵەکەی بۆر. شەبەنگەکانی روناکی دەردەخات کە لە کڵێشەی patterns مەنزومەوە پەخش دەبن، ئەمەش کاتێک ئەلکترۆنی مۆلکیولی هایدرۆجین لە نێوان خولگەکاندا دەجوڵێن.

واڵاکردنی توخمەکان

جگە لە کارەکانی لەمەڕ تیوری کوانتەمەوە، بۆر کەوتە کارکردن لەسەر رەهەندە پراکتییەکانی مۆدڵەکەی لەمەڕ بونیاتی ئەتۆم بۆ خشتەی دەورانی زەمەنی توخمەکان. بۆر ئەوەی خستەڕو کە پێویستە حیساب بۆ خەسلەتەکانی توخمێک بکرێت و تەنانەت بە هۆی رێکخستنی ئەلکترۆنەکانی نێو ئەتۆمەکەیەوە دەکرێت پێشبینی ئەم خەسڵەتانە بکرێت، بە هەمان شێوە دەکرێت ئەم کارە بە هۆی مەوقیعی ئەو توخمە لە خشتەی خولی توخمەکاندا ئەنجام بدرێت.

لە سایەی رێنماییەکانی بۆردا، پەیمانگای کۆپینهاگن زۆر فیزیکناسی گەورەی سەردەمەکەی لە دونیای دەرەوە بۆ لای خۆی راکێشا و بو بە ناوەند و سەنتتەری کارکردن لە بوارەکانی فیزیکی ئەتۆمی تیوری کوانتەمی. بۆر خۆی سەفەری ئەوروپا و ئەمەریکا و کەنەدای دەکرد و موحازەرەی پێشکەس دەکرد.

هەمو شتێ گۆڕا

لە ناوەراستی 1920 دەکاندا، بۆر جەختیکردە سەر ئەوەی کە مۆدڵە نوێکەی لەمەڕ ئەتۆم، کە عەیامێکە کاری لەسەر دەکات شتێکی تیورییە. وەرچەرخانێکی نوێ و یەکگرتنی ئایدیاگەلێکی پێشبینکرد. ئەم ئایدیایانە لە هەمان ئەو دە ساڵەدا دەرکەوتن کە میکانیکی کوانتەم هاتەئاراوە، کە بناخەکەی بریتی بو لە مۆدڵی کوانتەم کە لەمەڕ ئەتۆمەوە بۆر خۆی پێشکەشی کردبو. لە ساڵی 1927دا، هایزنبێرگ پرینسیپی نایەقینی بڵاوکردەوە، ئەو پرینسیپەی دەڵێت کە مەحاڵە ئنسان بتوانێت مەوقیع و وزەی تەنۆلکەیەک پێوانەبکات، چونکە پرسی پێوانەکردن کاردەکاتە سەر تەنۆلکەکە و حاڵەتەکەی دەجوڵێنێت.

لە ئەیلولی 1927دا، بۆر ڕەچاوی پرینسیپی هایزنبێرگی کرد بۆ تەفسیرکردنی چەمکی تەواوکەری [1]complementarity. ئەلبێرت ئاینشتاین دودڵ بو لە بەرانبەر تەفسیرە تازەکەی بۆر سەبارەت بە میکانیکی کوانتەم، هەرچەندە تەرزەکەی بۆر دوایی بوە مۆدڵە فەرمانڕەواکە و باڵی بەسەر کایەکەدا کێشا. ئەم دو کەسایەتییە مەزنە دوای چەندەها ساڵ مشتومڕەکەیان درێژەی کێشا، سەرباری ئەوەی ئاینشتاین هەرگیز لەگەڵ بۆردا کۆک نەبو، بەڵام بۆر ئیعتیبارێکی بەرزی بۆ بەهای ئەم گفتوگۆیانە لە پاڵاوتنی بیروراکانی خۆیدا دانا. لە ساڵی 1927دا، لەم بارەیەوە دەنوسێت، ” هەر کەسێک بە تیوری کوانتەم شۆک نەبوە، ئەوە لێی تێنەگەیشتوە.”

بونیاتی ئەتۆمی و کیمیای توخمەکان.

هەمو توخمێک ژمارەی ئەتۆمی خۆی هەیە، ئەگەر سەرەتا سەیری هایدرۆجین بکەین، ژمارەی ئەتۆمییەکەی یەکە. ژمارەی ئەتۆمی مرادفی ژمارەی پرۆتۆنە لە ئەتۆمی توخمێکدا.

بۆر، خۆی لەوەبەر ئەوەی دەرخستبو کە ئەلکترۆنەکان لەسەر خولگەی جێگیرن کە دەوری ناوکی ئەتۆمەکەیان داوە. ئەتۆمەکان هەوڵدەدەن کە هەورێکی دەرەکی تێر یان پڕیان هەبێت، چونکە مۆڵەتیان پێ دەبەخشێت کە بونیاتێکی سەقمگیریان هەبێت.

لەوانەیە لە ئەلکترۆنەکاندا هاوبەش بن ، یان بە یەکتری ببەخشن ، یان لە یەکتری وەربگرن، ئەمەش بۆ ئەو مەبەستەی کە سەقامگیری دەستەبەربکەن. ئەو رێگایەی بە هۆیەوە ئەتۆمەکان لەگەڵ یەکتردا بۆند پێکدەهێنن، پاشان بەو ئاسانییەی شتەکە دەکەن، لە لایەن نیزام و رێکخستنی ئەلکترۆنەکانە دیاری دەکرێت.

بەو جۆرە توخمەکان، بە پێی ژمارەی ئەتۆمییان،  لە خشتەی خولیدا تەنزیم کراون. دەبینین کە مەوقیعیان لە خشتەکەدا لە لایەن زانایانەوە بەکاردەهێنرێت بۆ پێشبینیکردنی رەوشیان کاتێک کە لەگەڵ توخمەکانی تردا یەکدەگرن.

تەواوکەری  Complementarity

تیورییەکەی بۆر لەمەڕ تەواوکەری دەڵێت کە ئەلکترۆنەکان لەوانەیە هەم شەپۆل و هەم تەنۆلکە بن، بەڵام لە کاتێکی دیاریکراودا، تەنها لە یەکێک لەم دو حاڵەتەدا شرۆڤەیان دەکەین. بۆر ئەوەی خستەڕو کە دەکرێت سیما دژ بەیەکەکانی ئەلکترۆنێک لە چەند تەجروبەیەکی جودادا بسەلمێنرێت و ناتوانین بە هیچ یەکێک لە دەرەنجامەکانیش بە تاک و تەنها رازی بین و قبوڵ بکەین – پێویستە هەمو ئیحتیمالەکان لە مێشکماندا لەبەرچاوبگرین. ئەمەش پێویستی بە کەمێک دەستکاری هەیە لە مۆدڵە ئەسڵییەکەی بۆر لەمەڕ بونیاتی ئەتۆم، ئەمەش لەوەدا کە چیتر ناتوانین بڵێین کە ئەلکترۆنێک خولگەیەکی دیاریکراو و تایبەت داگیردەکات، بەڵکو دەتوانین تەنها بڵێین کە ئیحتیمال هەیە لەو پێگەیەدا بێت.

جەنگێکی سەخت

لە ساڵانی 1930 یەکاندا ، بۆر خولیای چوە سەر کارلێکی ناوکی و ئەوەی لەبەرجاوگرت کە مومکینە ئنسان بتوانێت وزەی لێ بەرهەم بهێنێت. کارلێکی ناوکی بریتییە لە کەرتکردنی ناوکی ئەتۆم و ئنجا ئەمەش دەبێت بە هۆی پەخشکردن یان بەرەڵاکردنی وزەیکی بێشومار. کارکردن لەسەر کارلێکی ناوکی زۆر بە خێرایی وەک بوارێکی نوێی پیشەسازی لە وڵاتانی ئەوروپا بڵاوبەوەوە ، هێدی هیدی پەرەی سەند و بە ئاراستەی بۆمبی ئەتۆمی هەنگاوی هەڵگرت و گەشەی کرد، ئەمەش زیاتر لە جەنگی دوەمی جیهانیدا رەنگی دایەوە. لیز میەتنەر، کە لە نەمسا هەڵات، دوای داگیرکردنی لە ئەڵمانەکانەوە. ئەو هەواڵەی هێنا کە ئەڵمانیا سەرقاڵی کارکردنە لەسر کارلێکی ناوکی. کاتێک، هایزنبێرگ سەردانی بۆری کرد، بە بۆری راگەیاند کە ئەڵمانیا لە حاڵی حازردا خەریکی پەرەپێدان و دروستکردنی بۆمبی ئەتۆمییە – لە راستیدا هایزنبێرگ خۆشی بەرپرسی پرۆژەکە بو. دوایی بانگەشەی ئەوەی کرد کە خۆی (واتە هایزنبێرگ) و بۆر لەسەر ئەوەش رێکەوتبون کە ئەگەر زانیان پرۆژەکە سەردەکەوێت، ئەوا بە هەردوکیان لە بناخەوە دەیروخێنن، بەڵام بۆر ئنکاری لەم جۆرە رێکەوتنە کرد و گوتی هەرگیز شتی وەها نەبوە.

کاتێک هیتلەر کەوتە راونانی جولەکەکان، بۆر پەیمانگاکەی لە کۆپنهاگن کردە ناوەندێکی پەناگە بۆ گەلێک لە زانایانی جولەکە، دوای هەڵگیرسانی جەنگ، تەنانەت بۆر مەدالیا ئاڵتونیەکەی، کە بەرهەمی خەڵاتی نۆبلەکەی بو، خستە خزمەتی هەمو هەوڵێکەوە بۆ وەستاندنی جەنگ. ئنجا کە ئەڵمانیا لە ساڵی 1940دا،  دانیمارکی داگیرکرد، بۆر، چونکە بە ئەسڵ جولەکە بو، جگە لەوەی هیچ جۆرە هەست و نەستی خۆی وەک دژە نازییەک نەشاردەوە، ژیانی سەخت و زەحمەت بو، بۆیە بە خۆی و سەرتاپای خێزانکەیەوە هەڵهاتن بۆ سوید، ئەویش دوای ئەوەی هێزەکانی مقاوەمەت، بەلەمێکی بچکۆلەیان بۆ فەراهەمکرد. لەوێشەوە چون بۆ ئنگلتەرە.

لە ئنگلتەرە، لەگەڵ زانایان کەوتە کارکردن بۆ ئەوەی بەر لە ئەڵمانەکان بگرن چیتر نەتوانن پەرەبدەن بە دروستکردنی بۆمبی ئەتۆمی. خۆی و کوڕەکەی، ئائگا، دوایی کۆچیان کرد بۆ وڵاتە یەکگرتوەکانی ئەمەریکا، لە لۆس ئەڵەماس، نشتەجێبون. لێرە لەگەڵ گروپێک توێژەری بەریتانیدا، بون بەشێک لە پرۆژەی بەناوبانگی مانهاتن. لە راستیدا، بۆر هیچ دڵخۆش نەبو بە پەرەپێدان و پێشخستنی چەکی ناوکی، هەتا لە ساڵی 1944 دا، هەوڵیدا هەریەک لە رۆزفێلت و چەرچل قایل بکات هاوکاری و کارکردنی پێکەوەیی وڵاتان باشترە بۆ دەستپێکردنی ئەم کارە. چەرچل زۆر بێتاقەت بو لەوەی کە بۆر رای وەها بو کە لەگەڵ روسەکان پێکەوە زانیاریەکانیان لەم بارەیەوە ئاڵوگۆڕ بکەن، جگە لەوەش بۆر رای بەو جۆرە بو کە دوای جەنگ پێویستە کۆنترۆڵی چەک بکرێت.

لە ساڵی 1950 دا، بۆر نامەیەکی نوسی و پرسەکەی خستە بەردەم نەتەوە یەکگتوەکان، بۆر لە پرسەکەیدا دژی ئەوە بو یەک وڵات بە تەنها لە بواری چەکی ناوکیدا کاربکات، بەڵکو، لای وی، پێویستە وڵاتان پێکەوە رۆڵیان هەبێت لەم کایە ترسناکەدا.

لە ساڵی 1954دا، دامەزرێنەری سەرەکی بو لە سێرن، کە ئێستا گەورەترین و پێشکەوتوترین ناوەندی ئەوروپایە بۆ توێژینەوەی ناوکی و تەنۆلکە فیزیکییەکان لە سویسرا. لە ساڵی 1955 دا، کۆنفرانسی ئاشتی ئەتۆمی لە ژنێڤ رێکخست. بۆر لە تشرینی دوەمی ساڵی 1962، لە کۆپنهاگن، بە جەڵتە مرد.

 

سەرچاوە:
Farndon, John (2005). The Great Scientists: From Euclid to Stephen Hawking. Arcturus Publishing. Kindle Edition
—————————————————————————————————

 پەراوێز:

[1]. مەبەست لەو چەمکەیە کە دو تیوری دژ بەیەک، وەکو تیورییەکانی تەنۆلکە و شەپۆل لەمەڕ روناکی، دەکرێت کۆمەڵە دیاردەیەک تەفسیربکەن، سەرباری ئەوەی هەر یەکە بۆ خۆیان بە جودا حساب تەنها بۆ هەندێک لایەن بکەن.

 




وێرنەر هایزنبێرگ (1901 – 1976)

وەرگێڕان و ئامادەکردنی: شێرکۆ ڕەشید قادر

”عادەتەن ئەو چەمکە زانسییەیانەی کە لە ئارادان، بەشێکی زۆر کەمی واقیع دادەپۆشن، ئەو بەشەی کە هێشتا ئنسان لێێ حاڵی نەبوە، ناکۆتایە.” هایزنبێرگ

وێرنەر هایزنبێرگ

وێرنەر هایزنبێرگ

وێرنەر هایزنبێرگ بە یەکێک لە فیزیکناسە هەرە پایە بەرزەکانی سەدەی بیستەم هەژمارد دەکرێت. ئەم زانا گەورەیە  توانی بە هۆی بەکارهێنانی ماتماتیکەوە، رێگایەکی نوێێ بدۆزێتەوە بۆ گوزارشتکردن لە سروشتی پارادۆکسییانەی دونیای ژێر ئەتۆمیهایزنبێرگ ، کاتێک ئەم کارەی ئەنجامدا،  بناخەی دارشت بۆ لەدایکبونی لقێکی تازەی فیزیک کە ئێستا بە میکانیکی کوانتەم ناسراوە. لە ساڵی 1932 دا، خەڵاتی نۆبڵی وەرگرت.

هایزنبێرگ ، لە کتێبەکەیدا، فیزیک و فەلسەفە، کە ساڵی 1963 بڵاوبوەتەوە، دەڵێت: ” دەمانەوەێت بە رێگایەک باس لە بونیاتی ئەتۆمەکان بکەین. بەڵام ناتوانین بە زمانی ئاسایی باسی ئەتۆم بکەین.” بەم گوتەیە، فیزیکناس و فەیلەسوفی ئەڵمانی زۆر بە ڕەوانی ئەو پرسەمان بۆ دەخاتەڕو کە لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا روبەڕوی زانایان دەبێتەوە: ئەلکترۆنەکان و تەنۆلکە ژێر – ئەتۆمییەکانی تر فۆرمێکی فیزیکی وەهایان نەبو کە ئنسان بتوانێت وێنایان بکات یان بە وشە بتوانێت وەسفیان بکات – هەندێک جار وەک تەنۆڵکەکان خۆ نمایش دەکەن و هەندێکی جاری تریش وەک شەپۆل وان. حلەکەی هایزنبێرگ بریتی بو لە میکانیکی ماتریکس، کە لە ساڵی 1926 دا پەرەی پێدا و هەر لەوێشەوە لە ساڵی 1927دا، تیورییە بەناوبانگەکەی ”پرینسیپی نایەقینی” دارشت.

وێرنەر هایزنبێرگ ، لە کانونی یەکەمی ساڵی 1901، لە وەرزبەرگ، لە وڵاتی ئەڵمانیا هاتوەتە دونیاوە. لە خێزانێکدا، کە دو کوڕ بون، ئەم برا بچکۆلەکە بوە، بابی پسپۆڕی زمانە کلاسیکییەکان و کڵتوری یۆنانی بوە. لە ساڵی 1910 دا، بە ماڵەوە چون بۆ میونیخ، لەوێ هایزنبێرگ چوەتە قوتابخانەی گومناسیوم. یەکێک بوە لە قوتابییە زیرەک و بلیمەتەکان و لە بابەتەکانی ماتماتیک،  فیزیک و ئاییندا بەرزترین نمرەی بەدەستهێناوە.

لە ساڵی 1920 دا، چوە زانکۆی میونیخ بۆ خوێندنی فیزیک، ئەو کاتە فیزیکناسی گەورە و بەناوبانگی جیهانی، ئارنۆڵد سەمەرفیڵد مامۆستا بوە لەوێ، هایزنبێرگیش لە سایەی ئەم مامۆستایەدا خوێندویەتی. هەر لێرەش بو لەگەڵ ۆڵفگانگ پاوڵێ بون بە هاوڕێی نزیک و هەتا دو ساڵانی ژیان ئاشنایەتییان هەبو. لە ساڵی 1923دا، دوای تەواوکردنی توێژینەوەی دکتۆراکەیان، هەیزبێرگ و پاوڵی چونە زانکۆی گۆتینگەن، هەردوک لە ژێر چاودێری ماکس بۆرن، کە لەو سەردەمەدا تیوریستی کوانتەمی بو، دەستیان کرد بە خوێندن و لێکوڵینەوە.

مۆدڵی ئەتۆمی بۆر

لە پایزی ساڵی 1924 دا، هایزنبێرگ، چوە زانکۆی کۆپنهاگن بۆ ئەوەی لە ژێر چاودێری فیزیکناسی دانیمارکی، نیەڵز بۆردا بخوێنێت، ئەو کاتە نیەڵز بۆر سەرقاڵی توێژینەوە بو لە ئەتۆم. لە ساڵی 1912 وە، بۆر بوە رابەری خوێندن و پەرەپێدانی تیوری کوانتەم. ئەم تیورییە، وەسفی رەوشی تەنۆڵکە ژێر -ئەتۆمییەکان وەها دەکات کە بەندە لەسەر ئەو فەرزییەیەی کە ئەم تەنۆلکانە هەم وەک شەپۆل و هەم وەک تەنۆلکەش هەڵسوکەوت دەکەن.

هایزنبێرگ زۆر خولیای چوە سەر مۆدڵەکەی بۆر لەمەر ئەتۆمەکان، ئەو مۆدڵەی بۆ یەکەمجار تێکۆشا تیوری کوانتەم بەرجەستە بکات. مۆدڵەکەی لەوەبەر، کە ئەویش هەر هی بۆر بو، بەند بو لەسەر مۆدلی ”سیستەمی خۆری” ئەتۆمەکان و دەڵێت کە ئەلکترۆنەکان ، بە دەوری چەقی ناوکدا دەسوڕێنەوە، بەو شێوەیەی هەسارەکانی ئاسمان بە دەوری خۆردا دەسوڕێنەوە. بۆر قایل بو بەوەی کە هەرچەندە ئەلکترۆنەکان بە دەوری ناوکدا دەسوڕێنەوە، بەڵام مەسەلەکە وەک سیستەمی خۆری نییە، چونکە وزەی ئەلکترۆنەکان تەنها بڕێکی (کوانتا)ی جێگیرە. ئەلکترۆن لە خولگەیەکەوە بازدەدات بۆ خولگەیەکی تر ، ئەویش بە هۆی لە دەستدانی (بەخشینی) یان هەڵمژینی(وەرگرتنی) بڕە وزەیەک کە تەواو یەکسانە بە جیاوازی بڕە وزەی نێوان دو خوڵگەکە. وێناکردنی ئەتۆم بەمجۆرە، ئەقڵ دەتوانێت قبوڵی بکات، بە تایبەت کاتێک خەڵک سەیری هێڵە شەبەنگییەکانی هایدرۆجینیان دەکرد. هیڵە شەبەنگییەکان کاتێک دروست دەبن کە تیشکی ئەلکترۆموگناتیسی ( کە بە هۆی لەرینەوەی ئەلکترۆنەکانەوە دروست دەبێت)  تۆخمێک ئاراستەی ئاوێزەیەک دەکرێت. ئاوێزەکە تیشکەکە شیدەکاتەوە بۆ هێڵە شەبەنگییەکان – کە چڕی و شەپۆلی  frequencies  تیشکەکە دەردەخات – پاشانیش بەم هۆیەوە هەڵمژینی یان بەخشینی وزەی ئەلکترۆنەکە دەردەکەوێت.

مۆدڵەکەی بۆر، خەوشی خۆی هەبو. سەرباری ئەوەی کە هەوێنی تیوری کوانتەمی لەخۆگرتبو، بەڵام هێشتا لایەنی شەپۆلئامێزی ئەلکترۆنەکەی فەرامۆش کردبو. مۆدڵەکەی بۆر، تەنها لە مەسەلەی ئەتۆمی هایدرۆجینی یەک ئەلکترۆندا راست بو. لە سەرەتای مانگی نیسانی 1925 دا، هایزنبێرگ، برێاریدا کە هەوڵبدات و مۆدڵێکی نوێ لەمەڕ ئەتۆم بنیات بنێت و پەرە پێ بدات، مۆدڵێک کە لە بنەڕەتدا بەند بێت لەسەر تیوری کوانتەم و بۆ هەمو ئەتۆمێک راست بێت و کارەکە بکات. هایزنبێرگ باوەڕی وابو کە کە تەبەنناکردنی هەوڵدان بۆ وێناکردنی مۆدڵێکی فیزیکی لەمەڕ ئەتۆمەکان مەحکومە بە فەشەل، ئەویش بە هۆی پارادۆکسی سروشتی یان تەبعی دویەتی (یان دولایەنی) شەپۆل – تەنۆلکەیی ئەلکترۆنەکان. هایزنبێرگ، کاتێک سەیریکرد کە لە تواناد نییە سەرنج برێت  خولگەی ئەلکترۆنەکان، هات و بریاریدا ئەمانە فەرامۆش بکات و لە بری ئەمانە تەرکیز بکاتە سەر ئەوەی کە سەرنج لە چی بدرێت و چۆن پێوانە بکرێت، بە تایبەت و بە شێوەیەکی سەرەکی، ئەو وزەیەی کە هەڵی دەمژن یان دەیدەنەوە، هەروەک لە هێڵە شەبەنگییەکاندا بەدیاردەکەون. هایزنبێرگ تێکۆشا کە رێگایەکی ماتماتیکی بەرجەستەبکات یان فۆرمولە بکات  کە بە هۆیەوە بتوانێت نمایشی خولگەی ئەلکترۆنەکان بکات و هەر لەم رێگایەشەوە پێشبینی ئەو خەسڵەتە ئەتۆمییانە بکات کە لە هێڵە شەبەنگییەکاندا دەردەکەون.

میکانیکی ماتریکس

لە مانگی حوزەیرانی 1925 دا، هەیزنبێڕگ، شتێکی تازەی گەڵاڵەکرد کە پێدەچو بە جوانی کارەکە بکات، بەڵام لە باری ماتماتیکییەوە ئەوەندە پوخت و غەریب بو کە خۆی دڵنیا نەبو بچێتە ئەقڵەوە. ماتماتیکەکە بریتی بو لە ریزێک ژمارە، یان ماتریکس. ( ماتریکس، بریتییە لە کۆمەڵە هاوکێشەیەک کە دەکرێت ریزە ئاسۆییەکان وریزە ستونییەکانیان لەگەڵ ماتریکسی تردا یەکبخرێن بۆ ئەوەی پرسەکە حلبکرێت.) کاتێک پیشانی ماکس بۆرنی دا، بۆرن زانی کە ئەمە تەریبە لەگەڵ فۆرمێکی ماتماتیکدا کە بە جەبری ماتریکس ناودەبرێت. هایزنبێرگ، بە یارمەتی ماکس بۆرن و فیزیکناسێکی تر، کە ناوی پاسکواڵ جۆردن بو، توانی تیورییەکەی نایابتر و جوانتر بکات، پاشان ناوینا میکانیکی جەبر. دوای ئەنجامدانی تەجروبەی زیاتر، ئەوەی دەرخست کە میکانیکی ماتریکس توانای هەیە گەلێک خاسیەتی تری ئەتۆم لەبەرچاو بگرێت و حسابی بۆ بکات، لە نێویاندا، ئەوانەی کە ئەلکترۆنێکی زیاتریان هەیە.

لە کاتێکدا کاریگەری میکانیکی ماتریکس، وەک ئامرازێک بۆ پێشبینیکردنی رەوشی تەنۆلکە – ژێر ئەتۆمییەکان، سەرنجی فیزیکناسانی راکێشا، بەڵام لە تەبع و سیمای پەنهانی ماتمااتیکییانەی تیورییەکە دودڵ بون، زیاتر لەو هەقیقەتەش کە وێناکردنی ئەوەی کە هەر بە راستی لەوانەیە ئەتۆم چۆن بێت کارێکی هەروا ئاسان نەبو. لە سەرەتاکانی 1920 ەکاندا، فیزیکناسێکی نەمساوی هات و ناوی ئێروین شرۆدینگەر بو، تیورییەکی نوێێ پێشکەش بە ناوەندە زانستییەکان کرد کە بو بە مایەی سەرنجڕاکێشانی فیزیکناسان. تیورییەکەی شرۆدینگەر، بە حیساب، بەدیلێک بو کە بە میکانیکی شەپۆلەکان ناسرابو. لەم تیورییەدا، شرۆدینگەر، ئەوە دەخاتەڕو کە وزەی کوانتەمی ئەلکترۆنەکان مرادفی خولگەی جێگیرنین، هەروەکو بۆر گوتی، بەڵکو مرادیفی شەپۆلی لەرینەوەی ”شەپۆلە – ئەلکترۆن”ن بە دەوری ناوکدا. هەروەک چۆن ژێکانی، یان تەلەکانی پیانۆیەک تۆنی جێگیریان هەیە، ئاواش ”شەپۆلە – ئەلکترۆن” یش کوانتەمێکی جێگیری لە وزەدا هەیە. میکانیکی شەپۆلەکان، ماتماتیکێکی ساکارتری لەوەی ماتریکسەکان خستەگەر و بەمجۆرەش ئاسانتر بو کە ئنسان بتوانێت وێنای بکات. لە ساڵی 1926 دا، شرۆدینگەر ئەوەی دەرخست کە بە زاراوەی ماتماتیکی، هەردو تیورییەکە هەمان شت بون، بەڵام میکانیکی شەپۆلەکان – بە ڕای وی – زۆر دانسقەتر و جوانتر بو، ئنجا تێگەیشتنیش لێی ئاسانتر بو. هەردو تیورییە رەقیبەکە بناخەیەکیان پێکهێنا بۆ میکانیکی کوانتەم.

لە مانگی تشرینی دوەمی ساڵی 1926 دا، کاتێک هایزنبێرگ سەرقاڵی دەستپێکردنی پۆستێکی تر بو وەک موحازیر لە زانکۆی کۆپنهاگن، شرۆدینگەر هات بۆ شارەکە بۆ ئەوەی گفتوگۆ لەمەڕ تیورییە بەدیلەکە لەگەڵ بۆردا بکات. مشتومڕەکە گەرم و گوڕ بو، بەڵام ئەنجامی نەبو. تەنها ئەوەیان ئاشکرا کرد کە هەردو تیورییەکە سروشتێکی قانیع و سەرکەوتویان نییە. هایزنبێرگ، بۆی دەرکەوت کە فۆرمولە ماتمایکییەکەی کامڵ نییە و جیگای رازیبونی خۆی نییە. هەر بۆیەش پێویست بو کە هۆیەک بدۆزێتەوە بۆ ئەوەی ماتریسەکەی وەها تەفسیربکات کە بە زمانی فیزیکی مانایەک ببەخشێت.

پریسنیپی نایەقین

لە هەمان کاتدا، پاسکوال جۆردن لەگەڵ فیزیکناسی ئنگلیزی پۆڵ دیراکدا، سێتێکی تازەی هاوکێشەیان داهێنا کە بەند بو لەسەر تیورییە رەقیبەکان، ئەم تیورییەیان ناونا ”تیوری هەڵگۆڕان transformation theory ” یان تیوری گواستنەوە. کاتێک هایزنبێرگ کەوتە خوێندن و توێژینەوە لە هاوکێشەکانی دیراک – جۆردن، پرسێک سەرنجی راکێشا. پرسەکە بەمجۆرە بو، هەر کاتێک ئنسان تێدەکۆشێت کە لە هەمان ساتدا مەوقیع و خێرایی (لێرەدا خێرایی بەو مانایەی کە بڕ و ئاستەی هەبێت، یان ئەوەی لە فیزیکدا پێی دەگوترێت ئاراستەبڕ.) بپێوێت، دەرەنجاکەی وردنابێت یان نایەقین دەبێت. هایزنبێرگ باوەڕی وابو کەهۆکاری ئەم نایەقینییە بریتی نییە لەوەی خەوشێک هەبێت لە هاوکێشەکاندا، بەڵکو بەشێک بو لە سروشتی وردی دونیای ژێر ئەتۆمی. لە شوباتی 1927 دا چواردە لاپەڕەی بۆ پاولی نوسی و تیورییە نوێکەی خۆی شەرحکرد، ئەمەش بۆ خۆی بو بە ناوەڕۆکی پەیپەرێک و بڵاویکردەوە. ئەم تیورییەی ناونا ”پرینسیپی نایەقینی.”

.تیورییەکە دەڵێت کە ئنسان دەتوانێت لە ساتە وەختێکی دیاریکراودا مەوقیعی تەنۆلکەیەکی ژێر ئەتۆمی بپێوێت، یان دەتوانیت خێراییەکەی بزانێت، بەڵام پێوانی ئەم دو شتە، هەردوک پێکەوە شتێکی مەحاڵە. هۆکاری ئەمەش بریتییە لەوەی کاتێک خێرایی تەنۆلکەیەکی ژێر ئەتۆمی دەپێوین، گۆڕانی بەسەردا دێت و پێوانی ساتەوەختانەی مەوقیعەکەی بەتاڵ دەبێتەوە. پرینسپەکە، لە دونیای واقیعی یان دونیای بەرچاودا بە باشی کاردەکات، بەڵام دەرکی پێ ناکەین، چونکە رەگەزی نایەقینی لە ئاسابەدەر بچکۆلەیە. بۆ نمونە، هەتا بڵێی ئاسانە کە مەوقیع و خێرایی سەیارەیەک لە ساتەوەختێکدا بدۆزینەوە. هەرچۆنێک بێت، لە دونیای ژێر ئەتۆمیدا، رەگەزی نایەقینی رۆڵێکی بەرچاوی گەورە یاری دەکات.

ئەم پرسە شتێک نییە کە ئنسان بتوانێت بە تەکنیکی پێوانەکاری زۆر ورد حلی بکات: ئەمە پەیوەستە بەو پەیوەندییە بنەڕەتییەی لە نێوان تەنۆلکە و شەپۆلدا، لە ئاستەکانی ژێر ئەتۆمیدا هەیە. هەمو تەنۆلکەیەک شەپۆلێکی مورادیفی هەیە. دەتوانرێت مەوقیعی تەنۆلکەیەک بە وردی دیاری بکرێت لە کاتێکدا کە جولەی شەپۆلەکە بەرزە. بەڵام کە جوڵەی شەپۆلەکە زۆر بەرزە ئەوا درێژی شەپۆلەکە لە حاڵەتێکدایە کە پێناسەکردن و دیارکردنی زۆر زەحمەتە و خێرایی تەنۆلکە مورادیفەکەش مەحاڵە دیاری بکرێت. بە هەمان شێوە، تەنۆلکەیەیەک کە درێژی شەپۆلەکەی بە باشی پێناسەکراوە، خێراییەکی وردی هەیە، کەچی مەوقعێکەی زۆر زەحمەتە پێناس بکرێت.

بابەتێک کە سەرنج نەدراوە بریتییە لە پێکهاتەیەک کە هەم تەنۆلکە و هەم شەپۆل لەخۆدەگرێت. خۆ ئەگەر تاقیکارێک بێت و بیەوێت خیرایی تەنۆلکەکە بپیوێت، ئەوا تەنۆلکەکە خۆی دەگۆڕێت بۆ شەپۆل. خۆ ئەگەر کابرای تاقیکار بیەوێت مەوقیعەکەی بپێوێت، ئەوا تەنۆلکەکە دەبێت بە تەنۆلکە. خێرایی و مەوقیعی تەنەکە دیاریکراو بەر لەوەی سەرنج بدرێن – بونیان نەبو – . هەر بۆیەش دەبینین کە هەر کامیان هەڵبژێرین بۆ سەرنجدان، ئەوا ئێمە، وەک سەرنجدەر، کاردەکەینە سەر ئەو فۆرمەی تەنەکە وەری دەگرێت.

.دەرەنجامی پراکتیکییانەی ئەم پرۆسەیە بریتییە لەوەی کە ئنسان هەرگیز ناتوانێت لە هەر ساتەوەختێکی دیاریکراودا پێشبینی ئەلکترۆنێک بکات، بەڵام تەنها دەتوانێت پێشبینی ئیحتیمالی وجودی بکات لەو مەوقیعەدا. بە مانایەکی تر، مرۆڤ دەتوانێت بڵێت کە ئەلکترۆنێک لە هەقیقەتدا بونی نییە – یاخود بە لایەنی کەمەوە لە حاڵەتێکی پێناسە نەکراودا بونی هەیە – هەتا ئەو کاتەی سەرنج دەدرێت.

کاتیک هایزنبێرگ سەرقاڵی نوسینی پەیپەرەکەی بو لەمەڕ پرینسیپی نایەقینی، بۆر چو بو بۆ پشو بۆ خلیسکەی بەفر. کە گەڕایەوە، یەکسەر دەستنوسە یەکەمەکەی پیشانی بۆردا، بۆریش، ئەوەندە سەرسامبو بە هایزنبێرگ، لێی وەرگرت و ناردی بۆ ئاینشتاین بۆ ئەوەی تانەی خۆی لەسەر بنوسێت. کاتێک ئاینشتاین سەیریکرد کە تیورییەکە بەندە لەسەر ئیحتیمالییەت، شتەکەی بە دڵ نەبو. لەوەش زیاتر زۆر دژی ئەوەبو کە سەرنجدەر کاردەکاتە سەر ئەو تەنەی سەرنجی لێدەدات. لای ئاینشتاین، سروشت بونێکی سەربەخۆی لە تاقیکار هەیە. سەرباری ئەوەی، ئاینشتاین، فیزیکناسی گەورەی سەدەی بیستەم، تیورەکەی رەتکردەوە، پرینسیپی نایەقینی هایزنبێرگ، زۆ بە خێرایی، لە نێو فیزیکناساندا، مەودای خۆی پەیداکرد و شۆرەتی بڵاوبوەوە و پشتیگیری مسۆگەرکرد. بۆر بۆ تیورییە تازەکەی خۆی، لە ساڵی 1928دا،  پرینسیپی یەکێتی، لە داهاتودا سودی لێ وەرگرت، ئەو تیورییەی کە دەڵێت بۆ تێگەیشتنی تەواو لە تەنە ژێر ئەتۆمییەکان پێویستمان بە وەسفکردنی خەسڵەتەکانی هەردوک، هەم شەپۆل و هەم تەنۆلکە هەیە. هەردو تیوری نایەقینی و یەکیەتی پێکەوە قوتانخانەیەکیان پێکهێنا کە لە رۆژگاری ئەمرۆدا بە ” تەفسیری کۆپینهاگنی میکانیکی کوانتەم” ناسراوە.

ساڵانی دوایی

هایزنبێرگ، لەگەڵ بۆر و بۆرن و هەندێک لە فیزیکناسانی تر لە هەواداری تەفسیری کۆپنهاگن بو، دەستیان کرد بە کۆکردنەوەی پشگیری بۆ ئەو مەزەبەی کە وەک موحازەرە لە جیهاندا پێشکەشیان دەکرد. لە سەرەتای 1930کاندا، لە هەمو شوێنێكی دونیا بە فراوانی، لە لای فیزیکناسان قبوڵکرا. قوتابیان لە وڵاتی دوری وەک ئەمەریکا، هندستان و یابانەوە بە پۆل دەهاتن بۆ ئەوەی گوێ لە موحازەکانی هایزنبێرگ بگرن. لەگەڵ ئەمەشدا، زانایانی گەورەی وەکو ئاینشتاین، شرۆدینگەر و فیزیکناسی فەرەنسی لوی دو برۆلی هەر تەسلیمی ئەم جۆرە پرینسیپە نایەقینییە نەبون. لە ساڵی 1932 دا، هایزنبێرگ، بۆ ئەو رۆڵە بەرچاوەی لە پێشخستنی میکانیکی کوانتەم بینی، خەڵاتی نۆبڵی وەرگرت.

کاتێک لە کانونی دوەمی ساڵی 1933 دا، پارتی نازییەکان لە ئەڵمانیا هاتە سەر حوکم، هایزنبێرگ، سەرباری ئەوەی قینی لە نازییەکان بوەوە، بە درێژایی دەسەڵاتی رایشی سێێەم لە وڵاتی ئەڵمانیا مایەوە، هەتا بڵێی مرۆڤێکی نیشتیمانپەروە بو کە ئیمانی بەوە بو کە گرنگە ئنسان لە وڵاتەکەی خۆیدا بمێنێتەوە بۆ ئەوەی پارێزگاری لە بونیات و هەیکەلی زانستی ئەڵمانیا بکات. بە درێژایی ساڵانی سییەکان، بەردەوامبو لە کارکردن، میکانیکی کوانتەمی بەکارهێنا بۆ توێژینەوە لە حاڵەتی رەقی کریساتاڵەکان و بونیاتی مۆلیکیولەکان و پەرشبونەوەی تیشک بە هۆی ناوکییەوە.

ساڵانی دوایی، دوای جەنگی دوەمی جیهانی، هایزنبێرگ، لە 1952 دا، رۆڵێکی دیار و گەورەی یاریکرد لە دامەزراندنی رێکخراوی هەرە مەزن و ناوەندی بەرزی توێژینەوە لە ئەوروپا کە ئێستا بە ”سێرن”[1] ناسراوە و بنکەکەی لە وڵاتی سویسرایە. یەکێک بوو لەو فیزیکناسانەی زۆر چالاکانە کەوتە توێژینەوە لە فیزیکی وزەی بەرز. لە ساڵی 1960 دا، زۆربەی قودرەت و تاقەتی خۆرر خستەگەڕ بۆ نوسین و موحازەرە پێشکەشکردن. هەتا لە 2 ی شوباتی 1960 بە یەکجاری چاوانی لێکنا و دونیای بەجێهێشت و مرد.

هایزنبێرگ و کارلێکی ناوکی

لە 1938 دا، زانایانی ئەڵمانی ئۆتۆ هان و لیز مەیتنەر و ئتۆ فرێش کارلێکی ناوکییان دۆزییەوە – کە بریتی بو لە کەرتکردنی ناوکی ئەتۆمی یۆرانیۆم و وەک دەرەنجامێک برێکی زەبەلاح وزەی پەخشکرد. ساڵی داهاتو، جەنگی دوەمی جیهانی هەڵگیرسا، دەوڵەت داوای لە هایزنبێرگ و هاوکارانی کرد کە سەیری شرۆڤەکاری رەهەندی عەسکەرتاری کارلێکی ناوکی بکەن و ئەم فیزیکە گرنگە بخەنە خزمەت بۆ مەبەستی جەنگ. هایزنبێرگ بەشداری پرۆژەکەی کرد، دوایی بۆ بەرگریکردن لە خۆی گوتی، تەنها بۆ خۆپاراستن ئەو کارەی کردوە و بەر لە دەستپێکی جەنگ، نازییەکان هەڕەشەیان لێکردوە و ژیانیان خستوەتە خەتەرەوە. هایزنبێرگ دوایی گوتی، خۆ ئەگەر پرۆژەکە سەرکەوتو بوایە و بۆمبی ئەتۆمی بەرهەم بهاتایە، ئەوا ئەو ئامادەبو کە سەرتاپای پرۆژەکە بتەقێنێتەوە. وڵاتی ئەڵمانیا هەرگیز، بۆمبیان دروست نەکرد و پرۆژەکە شکستیهێنا. دوای جەنگ، وڵاتی ئەڵمانیا مۆڵەتی بونیاتنانی بۆمبی ئەتۆمی لێ یاساخکرا و توێژینەوەی کارلێکی ناوکی لەسەر قەدەغەکرا. هایزنبێرگ، لە کاتێکدا هەتا دوایی و بە شێوەیەکی بنەڕەتی دژی چەکی ئەتۆمی و ناوکی بو، بەڵام سەرکردەی ئەو هەڵمەتەبو کە یاسای قەدەغەکردنەکە لەسەر ئەڵمانیا هەڵبگیرێت. لای وی پەرەسەندنی ئاشتییانەی وزەی ناوکی وەک بەشێک بۆ بوژانەوەی ئابوری بنەمایەکی پێویست بو. داوجار لە ساڵی 1955 دا، یاساکە لەسەر ئەڵمانیا هەڵگیرا و ئازادبو.

پەراوێزەکان:

[1]-(European Council for Nuclear Research (CERN

 




ماکس پلانک ( 1858 – 1947)

وەرگێران بەدەسکارییەوە: شێرکۆ ڕەشید قادر

” بێگومان فیزیکی تیوری بابەتێکی زۆر نایابە،…بەڵام پێناچێت تۆ بتوانیت هیچ شتێکی نوێی بخەیتە سەر کە لە بنەڕەتدا گرنگ بێت.” مامۆستایەک ئامۆژگاری پلانک دەکات کە فیزیک نەکات.

ماکس پلانک ( 1858 – 1947)

ماکس پلانک ( 1858 – 1947)

ماکس پلانک یەکێک بو لە فیزیکناسە تیوریستەکان، لە هەمبەر یاساکانی سروشت ئەمەندە فزولی بو کە توانی پێ بنێتە مەملەکەتێکی تەواو نوێی فیزیکەوە – ئەو دونیا تازەیەی بە تیوری کوانتەم ناودەبرێت – بە جۆرێک کە تێگەیشتنی مرۆڤ لە بەرانبەر جیهانی مایکرۆفیزیای ئەتۆم و تەنۆلکە ژێر – ئەتۆمییەکان بگۆڕێت.

ماکس پلانک لە ساڵی 1858، لە کیەڵ، لە ئەڵمانیا، لەدایکبوە. بابی، کە ناوی ژولیەس ویلیام بو، پرۆفیسۆری یاسای دەستوری بو. منداڵەکانی وەها پەروەردەکردبو کە رێز لە موئەسەساتی دەوڵەت و کڵێسە بگرن و خوێندنیان خۆش بوێت. ئەمە جگە لەوەی دەرسی لەمەڕ بەهاکانی لە خۆربوردەیی و راستگۆیی و دادپەوەری دەگوتەوە.

منداڵی و پەروەردە

سەرەتا ماکس پلانک چوە قوتابخانەیەک لە ناوچەکەی خۆیان لە کیەڵ. لە ساڵی  دا1867، کە تەمەنی نۆ ساڵان بو، بابی لە زانکۆی میونیخ بو بە پرۆفیسۆر. ئەو کاتە ماکس پلانکیان نارد بۆ قوتابخانەیەکی بە ناوبانگی جومناسیوم لە شارەکەدا و سەرکەوتوانە توانی قۆناخەکە تەواو بکات، هەرچەندە ساڵانە یەکێک بو لەهەشت یەکەمی پۆلەکە، بەڵام هیچ سیمایەکی بلیمەتی تێدا دەرنەکەوتبو. پێدەچێت هەتا ئەو کاتە هێشتا هیچ خولیا و حەزێکی لە هەمبەر زانست و بیرکاری پیشان نەدابێت. لە راستیدا مەیلی زیاتر بۆ مۆسیقا هەبو، لە نۆتەدا بەهرەیەکی بلیمەتانەی هەبو، جگە لەوەی لە هەر یەک لە پیانۆ و ئۆرگاندا دەست و قامکی زۆر ورد و نایاب بو. لە دوا ساڵانی قۆناخەکانی قوتابخەنەدا، هێدی هێدی کەیفی زیاتر و خولیای قوڵتری چوە سەر فیزیک و ماتماتیک، هۆکاری ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ مامۆستایەکی، کە ناوی هێرمان مولەر بو. بە هۆی مولەرەوە، ماکس پلانک، ئاشنایەتی لەگەڵ یاسای مانەوە و پاراستنی وزە دا پەیداکرد، ئەو یاسایەی بە یەکەم یاسای سێرمۆداینەمیک ناسراوە. بەو ئایدیایە زۆر موتەئسیر بو کە دەڵێت کە دونیای بون، بە شێوەیەکی رەها، ملکەچی یاساکانی سروشتە، لەوەش زیاتر بیری کردەوە کە تۆ بڵێیت یاسای تر هەبێت لەمەڕ دونیا و گەردون هێشتا نەدۆزرابێتەوە.

کاتێک لە هاوینی 1874 دا، لە تەمەنی شازدە ساڵیدا، بە پلەیەکی باش قوتابخانەی تەواوکرد، هێشتا وێنەیەکی رونی لەبەردەمدا نەبو کە دەیەوێت چی بکات یان چی بخوێنێت و لە داهاتودا ببێت بە چی. لە راستیدا سێ هەڵبژاردەی لە بەردەمدا هەبو، یەکەم مۆسیقا، دوەم ماتماتیک پاشان فیزیک. کاتێک چو لە کابرایەکی موزیکناسی پرسی کە لە ئایندەدا چی بخوێنێت باشە بۆ ژیان، ئەی چۆنە ئەگەر مۆسیقا بخوێنێت، موزیکناسەکە، لە وەلامدا گوتی باشترە بچێت شتێکی تر بخوێنێت.

سەرەنجام، ماکس پلانک بریاریدا بچێتە زانکۆی میونیخ و لەوێ ماتماتیک و فیزیک بخوێنێت. بۆ ئەم مەبەستە چو بۆ لای مامۆستای فیزیک بۆ ئەوەی لەم بارەیە قسەی لەگەڵدا بکات و ئەو مەسەلەیەی بۆ باس بکات چییە ئەگەر ژیانی خۆی بۆ فیزیک تەرخان بکات! مامۆستاکە تکای لێکرد شتی وا نەکات، چونکە لە زانستی فیزیکدا هیچ شتێک نەماوە کەشف نەکرێت، فیزیک گەیشتوەتە خاڵی کۆتایی و دەروازەی داخراو. لە راستیدا ئەم فکرەیە هی مامۆستاکە نەبو، بەڵکو بانگەشەی سەردەمەکە بو، بە تایبەت لە دوا ساڵانی سەدەی نۆزدەدا. زۆربەی زانایان باوەڕیان وابو کە پەنهانییەکانی دونیای فیزیک – هەر لەو یاسایانەی کە حوکمی جوڵە دەکەن، یاسای هێزی کێشکردن، کارەبا و موگناتیس، گازەکان، بیناییزانی و زۆر شتی تر – سەرتاپا هەمو واڵاکراون و چیتر کایە نەماوە بۆ ئەوەی مرۆڤ کاری تێدا بکات. بیرورای باڵادەست بریتی بو لەوەی کە لە سەدەی ئایندەدا، واتە لە سەدەی بیستەمدا، کاری فیزیکناسان بە زۆری بریتی دەبێت لە پوختەکردن و پاڵاوتن و پتەوکردنی ئەو ماریفەتە کە لە حاڵی حازردا هەبون.

هەرچەندە ئەم مامۆستایە مەبەستی نەبو لە ورەی ماکس پلانک بهێنێتە خوارەوە، بەڵکو وەک هەقیقەتێکی بە حساب رۆژەکە باسیکرد، بەڵام خۆی هیچ نەچوە ژێر کاریگەری ئەم قسانەوە و بریاریدا وەک پیشە ئاسۆ رونە و دەبێت بە فیزیکناسی تیوریستی. قەرارەکەی زیاتر پەیوەست بو بە خەیاڵات و خوردبونەوەی خۆی لەمەڕ یاساکانی گەردون کە چەندە سەرنجراکێشن، جگە لەوەش باوەڕی وابو بە هۆی ئەو بەهرە ئەقڵییەی پێی بەخشراوە، ئنسان دەتوانێت لە میکانیزمی کارکردنی دونیا خوردبێتەوە. لە ساڵی 1877 دا، زانکۆی بەرلینی تەواوکرد. موحازەرەکانی دو فیزیکناسی گەورەی ئەڵمان، هێرمان ڤۆن هێڵمۆلتز Hermann von Helmholtz  و گۆستاڤ کیرچۆڤ  Gustav Kirchhoff  لای ماکس پلانک زۆر کاریگەر بون و تەواو ئیلهامبەخش بون. پلانک، جگە لەوەش، گوتارەکانی رۆدۆڵف کلاوسیەس زۆر کاریان تێکرد، چونکە بە هۆیانەوە ئاشنایەتی پەیداکرد لەگەڵ یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک.

لە هاوینی 1879 دا، ماکس پلانک گەڕایەوە بۆ میونیخ بۆ تەواوکردنی دکتۆراکەی، ئەو کاتە تەمەنی 21 ساڵ بو. نامەی دکتۆراکەی پەیوەست بو بە یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیکەوە. بۆ ساڵی داهاتو بە تەواوی توێژینەوەکەی تەواوکرد، هەر ئەو ساڵەش بو بە موحازیر لە زانکۆی میونیخ. لە 1885 دا، بو بە یاریدەدەری پرۆفیسۆری فیزیک لە زانکۆی کییەڵ. ئەم پۆستە داراییەکی فەرەح و باشی بۆ فەراهەمکرد کە ماڵی بابی بەجێبهێڵێت و بە جیا بژی، پاشان توانی لە ساڵی 1887دا،  لەگەڵ ماری مێرک، کە چەندین ساڵ بو گیرۆدەی ئەوینی یەکتربوبون، هاوسەرگیری بکات و پێکەوە نۆماڵ دروست بکەن. ماری کچی پیاوێکی دەوڵەمەندی بانکدار بو

لە تشرینی یەکەمی هەمان ساڵدا، کیرچۆڤ، کە ئوستادی فیزیک بو لە زانکۆی بەرلین و لەوەبەریش مامۆستای پلانک بو، ئەمری خوای کرد. زانکۆ کەوتنە گەڕان لە دوی فیزیکناسێکی ناسراو و گەورە کە شایستەی ئەم پۆستە بێت، سەرەتا چاویان چوە سەر هەر یەک لە لۆدویگ بۆڵتزمان و هێنریش هێرتز– بەڵام هەردوکیان پۆستەکەیان رەتکردەوە – بۆیە رێگە خۆش بو بۆ پلانک و ناچاربون وەری بگرن. لە ساڵی 1888 دا پۆستەکەی وەرگرت و لە ساڵی 1892 دا، بو بە پرۆفیسۆری تەواو، پلانک هەتا 1927، واتە هەتا خانەنشینی لەم کارە مایەوە.

لە بەرلین، پلانک نایابترین کارە فیزیکییە تیورییەکانی ئەنجامدا. سەرەتا هەر لێرە، بەردەوام بو لەسەر توێژینەوەکانی لەمەڕ یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک و چەمکی ئنترۆپی. کەوتە لێکۆڵینەوە لەسەر ئەوەی کە چۆن مادەکان لە حاڵەتەکانی رەق، شلە و گازەوە بۆ یەکتر دەگۆڕێن. جگە لەوەی پرسی کارەبا گەیاندنی لە گیراوە شلەکاندا (ئێلێکترۆسیس) تاووتوێ کرد. بۆ ئەنجامدانی ئەم کارانە هات و تەفسیری سەبارەت بەو یاسانە خستەڕو کە حوکمی خاڵەکانی بەستن و کوڵانی شلەکان دەکات.

توێژینەوە لەمەڕ تیشکدانەوە

لە ناوەڕاستی ساڵانی 1890 کاندا، پلانک بایەخی چوە سەر پرسی چۆن مادە گەرمبوەکان وزە بە شێوەی تیشک دەدەنەوە یان پەخش دەکەن. فیزیکناسان زانیارییان هەبو کە هەمو تەنێک لە هەمو پلەکانی لەرینەوەدا تیشکی گەرمی پەخشدەکەن – هەرچەندە بەرزترین تیشکدانەوە لە لەرینەوەیەکی دیاریکراودا رودەدات، کە بەندە لەسەر پلەی گەرمی تەنەکە. هەتا تەنەکە گەرمتر بێت، ئەوا لەرینەوەی ئەوپەڕی تیشکدانەوەی بەرزتردەبێت. (لێرەدا لەرینەوە Frequency بریتییە لە رێژەی شەپۆل بۆ چرکەیەک، بۆ هەر جۆرە تیشکدانەوەیەک.) پلانک ویستی ئەوە ببینێت کە ئایا ئەم پرۆسەیە ملکەچی یاسایەکی گەردونییە؟ لە راستیدا زۆر زەحمەت بو کە ئنسان بتوانێت پێوانێکی ورد لە پرسەکانی وەکو تیشکدانەوە و لەرینەوە لە تاقیگەدا بەدەست بهێنێت، چونکە تەنە گەرمەکان بە شێوەیەکی زۆر نارێکوپێک دەجوڵێنەوە، هەر بۆیەش دەبینین کە پلانک سودی لە ” تەنی ڕەش” بینی، تەنی رەش بریتی بو لە فەرزییەیەک کە بە تەواوی ئەو تیشکەی دەکەوێتە سەری هەڵدەمژێت و دەداتەوە. پلانک کەوتە شیکردنەوەی ”دابەشبونی شەبەنگی وزەیی” تەنە رەشەکە – چەماوەکە ئەوەی دەردەخست کە لە پلە جیاوازەکانی لەرینەوە و پلەیەکی گەرمی دیاریکراودا چەندە تیشکدانەوە پەخشدەکات.

لە ساڵی 1898 دا، ویلیام وەین  William Wien ، کە ئەندامی ناوەندی توێژینەوی تیشکدانەوە بو لە زانکۆی بەرلین، پیشنیازی فۆرمولایەکی کرد و گوتی فۆرمولاکەی دەشێت پڕبەپڕ و بەرجەستەی دابەشبونی شەبەنگی وزەیی ئەو تەنە رەشانە کە خۆی تاقیکردنەوەی لەسەر کردون. لە چەند ساڵی ئایندەدا، پلانک زنجیرە تاقیکردنەوەیەکی ئەنجامدا بۆ ئەوەی ئەم فۆرمولایە لە تاقیکردنەوە تیورییەکانی خۆی لەمەڕ تەنە رەشەکان ببینێتەوە و بەرجەستەبکات. لە ساڵی 1900 دا بو کە سەرکەوتنی بەدەستهێنا. بەلام پێوانە وردەکان کە لە ناوەندەکەی زانکۆی بەرلین ئەنجام درابون، ئەوەیان نیشاندا کە لە کاتێکدا فۆرمولاکەی سەبارەت بە لەرینەوەی بەرز راستن، بەڵام بۆ لەرینەوەی نزم یاساکە هەرەس دەهێنێت. لە هەمان کاتدا، دو فیزیکناسی ئنگلیزی، لۆرد رایلەی و جەیمس جەینس، فۆرمولایەکی تریان بەدەستهێنا کە لە لەرینەوە نزمەکاندا بە جوانی ڕاستە، کەچی لە بەرزەکاندا نەخێرە.

پلانک لە تشرینی یەکەمی ساڵی 1900 دا بەو جیاوازییانەی زانی، ئنجا یەکسەر کەوتە کارکردن لەسەر پرسەکە. لێرەدا کە سەیردەکەی دو فۆرمولا لە ئارادا هەیە، هەردوکیشیان کاری خۆیان دەکەن، بەڵام لە دو پلەی جیاوازی لەرینەوەدا. پلانک، سەیری کرد، حلەکە لەوەدایە کە هەردوک فۆرمولاکە لە بۆتەیەکدا و وەک یەک فۆرموڵا کۆبکاتەوە و لە هەمو پلە لەرینەوە جیاوازەکاندا بە جوانی ئیشی خۆی بکات. پلانک زۆر زو فۆرمولاکەی دۆزییەوە: دەشێت دابەشبونی شەبەنگی وزەیی تەنێکی رەش لە هاوکێشەیەکدا گوزارش بکرێت کە بریتییە لە لێکدانی لەرینەوە بە ژمارەیەکی دیاریکراو، کە دوایی بە ”نەگۆڕی پلانک” ناسرا و بریتییە لە .

فۆرمولا نوێکە بە یاسای تیشکدانەوەی پلانک ناسرا و لای فیزیکناسان بە بێ هیچ گومانێک بە شتێکی راست بانگەشەی بۆ کرا. لای پلانک، ئەم دۆزینەوە گەورەیە جگە لە ”بەختێکی خۆرسک” یان ئیلهام هیچی تر نەبو، شتێک بو کە بە باڵای ئەنجامە تاقیکردنەوەکە بو.

, خۆ ئەگەر بە جدی وەربگیرێت، ئەوا پێویستی بە بنچینەیەکی تیوری هەیە. دوای کەمتر لە دو مانگ کاری چڕوپڕ، پلانک توانی ئەمەش فەراهەم بکات. لە کانونی یەکەمی 1900 دا، راپۆرتەکەی لە کۆبونەوەیەکی کۆمەڵەی فیزیکناسانی ئەڵمانیدا پێشکەشکرد.

تیوری کوانتەم

هەرچۆنێک بو گرفتێک لە ئارادا هەبو. یاسا تازەکەی پلانک لەمەڕ تیشکدانەوە بە تەواوی دژ بە فەرزییەیەی بنەڕەتی فیزیک، لەمەڕ سروشتی وزەوە بو. بە گوێرەی یاساکەی پلانک، ئەو وزەیەی لە تەنێکی گەرمەوە پەخشدەبێت یەکسانە بە لەرینەوەی تیشکدانەوە کەڕەتی نەگۆڕی پلانک، فۆرمولاکە بەمجۆرەیە: .

: وزە

: nلەرینەوەی تیشکدانەوە

h: نەگۆڕی پلانک

h کە ژمارەیەکی زۆر بچکۆلەیە و نزیکە لە سفرەوە، کەچی دەبینین بەهایەکی دیاریکراوی هەر هەیە. بە واتایەکی تر،     ئەوە دەگەیەنێت کە وزە بە تۆپەڵی زۆر بچکۆلەی نادیار پەخشدەبێت، پلانک ئەمەی ناونا ”کوانتا”. لە راستیذا ئەمە فکرەیەکی شۆڕشگێڕانە بو. هەتا ئەو کاتە باوەڕەکە بەو جۆرە بو کە وزە بە شێوەی رستی بەردەوام پەخشدەبێت. لە ناکاو، فیزیکناسان، بەو ئایدیایە راهاتن کە کە مایکرۆفیزیکی دونیا –دونیای ئەتۆمەکان – چیتر بە زمانی فیزیکی کلاسیک وەسف ناکرێت. پلانک، بە پیشکەشکردنی بیرۆکەی کوانتا، دەروازەیەکی بە روی جۆرە فیزیکێکی نوێدا ئاواڵەکرد – ئەویش بریتی بو لە تیوری کوانتەم.

تیوری کوانتەم بە جۆرێک ئەفسوناوی بو کە سەرەتا نە پلانک و نە هاوچەرخانی پلانک لە تەبعی شۆڕشگێرانە و سیمای رادیکاڵانەی حاڵیبون. هەتا ساڵی 1905 نادیار و پەنهان بو، بەڵام کاتێک ئاینشتاین سەلماندی کە روناکی – کە ئەویش فۆرمێکی تری وزەیە – بە شێوەی کوانتا پەخشدەبێت، دوایی ناونرا فۆتۆن. وردە وردە، هەندێک زانای تر دەستیان کرد بە کارکردن و توێژینەوە لەم بوارەدا و شتەکان گۆڕانی باشیان بەسەردا هات. بۆ نمونە ماتماتیکناسی فەرەنسی جولس پۆیەنکەر بە فۆرمی ماتماتیکی سەلماندی کە کوانتا بۆ یاسای تیشکدانەوەی پلانک شتێکی بنەڕەتییە، ئەمە لە کاتێکدا نیەڵز بۆر، فیزیکناسی دانیمارکی، کە سەرقاڵی تیوری کوانتەم بو لەمەڕ ئەتۆمی هایدرۆجینەوە، ئەوەی دەرخست کە نەگۆڕی پلانک دەروازەی تێگەیشتنی پرۆسە ئەتۆمییەکانە. لە ساڵی 1911 دا، تیوری کوانتەم بە تەواوی چوە پێشەوە و لە توێژینەوە فیزیکییەکاندا بو بە پێشڕەو. لە ساڵی 1920 بو بە بنچینەی میکانیکی کوانتەم، کە ئەمیش بۆ خۆی کەوتە لێکوڵینەوە لە ئەتۆم و مۆلیکیول.

ئەو کاتەی ماکس پلانک دونیای کوانتەمی هێنایە پێشەوە تەمەنی 42 ساڵ بو، ئەمەش تەمەنێک بو کە زۆربەی فیزیکناسان باشترین و نایابترین بەرهەمیان پێشکەش کردبو، ئەوەی لە بواری پەرەسەندنی فیزیکدا مابو ئەرکی ئەقڵە نوێکانی لاوانی سەردەمەکە بو. پلانک، یەکێک بو لەو کەسانەی کە زۆر درەنگ ئامادەبو کە شرۆڤەکاری تەواوی ئەو تیورییە قبوڵ بکات کە هەر خۆی جوڵەی پێ بەخشی. ئەو خۆشی بە فیزیکی کلاسیکی دەهات و ئامادە نەبو هەروا بە ئاسانی دەستبەرداری بێت. بە پێچەوانەوە، تیوری کوانتەمی گەردونی مایکرۆۆفیزیکی وەها خستەڕو کە بریتییە لە مەتەڵێک، بریتییە لە دونیایەکی نایەقین. بۆ نمونە، ئەگەر سەیری چەمکی روناکی بکەین، دەبینین لەوانەوەیە رەوشەکەی وەک شەپۆل یان تەنۆلکە یان فۆتۆن وابێت، ئەمە بەندە لەسەر جۆری ئەو تەجروبەیەی واری دەکەین.

یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک

ماکس پلانک، چونکە فزوڵی بو، چونکە ئەقڵێکی ورد و خوربونەویەیکی قوڵی هەبو، زۆر زو گیرۆدەی پرسی یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک بو. ئەم یاسایە، لە ساڵی 1850، لە لایەن ”رۆودۆڵف کلاوسیەس”ەسەوە فۆرمولەکراوە و پەیوەستە بە تاووتوێکردنی چەمکی ”ئنترۆپی”یەوە، کە ئەمیش بریتییە لە پێوانەکردنی ئەو ”ناڕێکیی”یەی لە سیستەمەکەدا هەیە. بە واتایەکی تر و زمانێکی سادە، یاسای دوەم دەڵێت کە لە هەمو پرۆسە سروشتییەکاندا، ئینترۆپی دونیا هەمیشە زیادەدەکات. بەمجۆرە، بۆ نمونە، کوپێک چای گەرممان هەیە و لە ژورێکی ساردا لەسەر مێزێکە، ئەوا نارێکییەک لە دابەشبونی گەرمی (وزەی) لە ژورەکەدا هەیە؛ ئەمەش دەبێت بە هۆی گوزەری وزە لە کوپەکەوە بۆ ژورەکە هەتا چاکە و ژورەکە دەچنە حاڵەتێکی هاوسەنگەوە و هەردولا هەمان پلەی گەرمی لەخۆدەگرن. بە واتایەکی تر، هێزێک دەوری بینیوە بۆ کەمکردنەوەی پارسەنگی وزەکە بۆ کەمترین پلە و زیادکردنی ئنترۆپی بۆ بەرزترین پلە.

دوا ساڵانی ژیان و ئەفسانەی پلانک

دوای 1900، پلانک زۆر چالاکانە و بە پلەیەکی بەرزیش بەردەامبو لە کاری توێژینەوە لە بواری جیاجیادا، بۆ نمونە بیناییناسی، سێرمۆداینەمیک و کینیای فیزیکی. لە ساڵی 1918 دا، خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیکدا وەرگرت، چونکە لە پێشخستنی تیوری کوانتەمدا رۆڵێکی بەرچاوی هەبو. ساڵانی دوایی ژیانی پڕبون لە نەهامەتی و کۆستی لە ناکاو و تراژیدی. لە ساڵی 1909دا، ژنەکەی ماری مرد، پلانک خۆی هەردو کوڕەکەی، کارل و ئێروین، بە تەنها مانەوە و دو کچە دوانەکەشی، مارگرێت و ئێما، بە تەنها مانەوە. بە داخەوە، لە ساڵی 1916 دا، کارل، لە بەرەکانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا کوژرا. ساڵێکی تریش دوای ئەمە کارەساتێکی تری جەرگبڕ بەسەر پلانکاد هات، ئەویش ئەوەبو کە مارگرێتی کچی بەسەر منداڵەوە مرد. سەرباری ئەمانەش، دوایی لە ساڵی 1919 دا، ئێما، بە هەمان چارەنوسی خوشکە دوانەکەی بەسەر منداڵەوە وەفاتی کرد. لە ساڵی 1944 دا، ماڵەکەی لە بەرلین کەوتە بەر لێشاوی بۆمبابارانی هاوپەیمانان و زۆر لە پەیپەرە زانستییەکانی سوتان و تیاچون. هەر هەمان ساڵ ئێروین، کورەکەی، دوا جگەرگۆشەی، گیرا و تاوانی ئەوەیان دایە پاڵی کە ئەندامی ئەو گروپەیە کە دەیانەوێت هیلتەر بکوژن، لە لایەن گێستاپۆ وە لە سێدارەدرا. دوای جەنگ، پلانک بەرلینی جێهێشت و چوە شاری گۆتینگێن. لە ساڵی 1947، هەر لەوێ لە تەمەنی 89 ساڵیدا مرد.

ئەمڕۆ یادی پلانک، بە شێوەیەکی سەرەکی وەک ئەو ئنسانەی، لە رێگای تیوری کوانتەمەوە، توانی شۆڕشیک لە تێگەیشتنی مرۆڤایەتی لە بەرانبەر دونیای مایکرۆفیزیکدا بەرپابکات. هەرچٶنێک بێت، دەسکەوتەکانی لێرەدا کۆتایی نایەن، بەڵکو پلانک مامۆستایەکی گەورە و پایەبەرز بو. بەرهەمەکانی، بە تایبەت، ”سەرەتایەک بۆ فیزیکی تیوری”، کە خۆ لە پێنچ بەرگدا کۆدەکاتەوە، بریتییە لە زۆربەی گوتارەکانی و لە ساڵی 1920 چاپکرا و بڵاوبوەوە، لە سەردەمی ئێستاماندا بە شاکاری فیزیکی کلاسیک هەژماردە دەکرێت. پلانک، وەک ئوستادێکی سادە و مەزن، لە زانکۆی بەرلین رێزی لاوانی دەگرت و هانی قوتابیانی دەدا و لە توێژینەوەکاندا پشگیری دەکردن، لە نێویاندا ئاینشتاین. بە هەقەت زانست دەبێت شانازی بە کەسێکی وەک پلانکەوە بکات، چونکە لە رۆژانی لاویدا ئامۆژگاری مامۆستاکەی، ” فیلیپ ڤۆن جۆڵڵی”، لە ساڵی 1874 فەرامۆشکرد کاتێک گوتی،” بێگومان فیزیکی تیوری بابەتێکی زۆر نایابە،…بەڵام پێناچێت تۆ بتوانیت هیچ شتێکی نوێێ بخەیتە سەر کە لە بنەڕەتدا گرنگ بێت.”

سەرچاوەی سەرەکی بە دەستکارییەوە:

Farndon, John. The Great Scientists: From Euclid to Stephen Hawking. Arcturus Publishing. Kindle Edition (2005).




ستیفن هۆوکین (1942-   ): رابەری کۆسمۆلۆژیای هاوچەرخ

ڕێکخستن و وەرگێڕان: شێرکۆ ڕەشید قادر

gg

”ئامانجم زۆر سادەیە. بریتییە لە تێگەیشتنی تەواو لە گەردون، بۆ چی بەو جۆرەیە کە هەیە، ئەی باشە بۆچی هەیە؟” ستیفن هەوکین

کۆسمۆلۆژیستی ئنگلیزی ستیفن هەوکین (1942 – ) یەکێکە لە رابەرە گەورە و زیندوەکانی ئەم چەرخە و بەرهەمە نایابەکانی لەمەڕ چاڵە ڕەشەکان و بیگ بانگ بە قوڵی کاریگەرییان کردوەتە دیدی بەشەرییەت لە بەرانبەر گەردون.

سەدەیەک لەمەوبەر، فەلەکناسان باوەڕیان وابو کە گەردون تۆزێک گەورەترە لەو گالاکسییەی خۆمان کە بە رێچکە شیرییەکان ناودەبرێت، ئەمە جگە لەوەی گەردون سەقامگیرە و هەرگیز ناگۆڕێت. بەڵام لە سەرەتای چەند دەیەی چەرخی بیستەمدا، ئەو بیروڕایە بە قوڵی گۆڕا و عەرشیان هێنایە لەرزین.

پێش هەمو شتێک، تەلەکسۆپە پڕ قودرەتەکان ئەوەیان واڵاکرد کە لەودیو رێچکە شیرییەکانەوە، واتە لەودیو گالاکسییەکەی لەمەڕ خۆمان، ژمارەیەکی بێشومار ئەستێرە هەن، پاشانیش، لە بیستەکاندا، فەلەکناسی گەورەی ئەمەریکی سێر ئەدوین هەبڵل ئەوەی کەشفکرد هەمو گالاکسییەکان بە خێرایی لە ئێمە دوردەکەونەوە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت، کەگەردون نەک هەر سەقامگیر نییە، بەڵکو بە رێژەیەکی بەرچاو لە پرۆسەی کشان یان گەورەبوندایە.

ئەمە لە کاتێکدا، کە دو چەمکی گەورە و مەزن – فیزیکی کوانتەم و تیوری نسبی ئاینشتاین – فیزیکی کلاسیکی سەدەی هەڤدەی نیوتنیان هەڵگێرایەوە. ئەم ئایدیا سەمەرانە، هێدی هێدی کاریگەری گشتییان کردە سەر دونیای زانست، بەڵام ژمارەیەک لە زانایان، هەر زو شرۆڤەکاری ئەم گۆڕانانەیان بەدیکرد. بۆ نمونە، لە ساڵی 1917 دا، دە ساڵ بەر لەوەی هەبڵڵ سەرنجەکانی خۆی لەمەڕ کشانی گەردون بڵاوبکاتەوە، فەلەکناسی روسی ئەلێکسندەر فرەیدمان پرۆسەی کشانی گەردونی لە تیوری نسبی گشتی ئایشتاینەوە وەک دەرەنجامێکی ماتماتیکی گەڵاڵەکرد. ئاینشتاین، خۆی لە راستیدا لەگەڵ دەرەنجامەکەی فرەیدماندا تەبا و کۆک نەبو، تەنانەت توشی شۆک بو کاتێک ئەدوین هەبڵڵ سەلماندی کە فرەیدمان راستە.

وەک دەرکەوت، ئەمە دوەمجار بو کە ئاینشتاین سەبارەت بە تەفسیری تیوری نسبی روبەروی تەحەدا بوەوە، چونکە ساڵێک لەوەبەر، واتە لە 1916 دا، فەلەکناسی ئەڵمانی کارل شوارتزچایەڵدا[1]   Karl Schwarzschild تیورییەکەی ئاینشتاینی بەکارهێنا بۆ ئەوەی بزانێت ئایا ئەستێرەیەک چی بەسەر دێت کاتێک لە سایەی هێزی کێشکردنی خۆیدا هەرەس دەهێنێت. شوارتزچایەڵد، گەیشتە ئەو ئاکامەی کە ئەستێرەکە دەچێتەوە یەک، هێزی کێشکردنەکەی بە جۆرێک گەورەدەبێت و بە هێزدەبێت کە هیچ شتێک، تەنانەت روناکیش ناتوانێت لێی دەربازبێت. ئەمە لە فەزادا دەبێت بە ”چاڵی رەش”. دوایی، دەرکەوت ئەم چاڵە ( یان هەندێک دەڵێن کون) رەشە لە خاڵێکی بچکۆلەدا خۆ چردەکاتەوە، ئەم خاڵە بە تاکێتی singularity ناسراوە و زەمەن و هەمو هێزەکان دەبن بە یەک. قەبارەی ئەم جۆرە ئەستێرانە، بەر لەوەی بچوک ببنەوە و بگۆڕێن و بچنە دۆخی چاڵی رەشەوە، بە ”نیوە تیرەی شوارتچایەڵد” ناسراون و بۆ ئەستێرەیەک، ئەگەر لە قەبارەی خۆری خۆماندا بێت، تەنها سێ(3) کیلۆمەترە.

untitled

جەین فۆندا ژنە ئەکتەری ناوداری هۆلیود، لە لۆس ئەنجلس، لە ساڵی 2011 دا ماچێکی گەرمی ستیفن هەوکین دەکات. ”لەوەدەچێت هێزی کێشکردن ئەوەندە گەورەبێت، هیچ کەسێک نەتوانێت لێی دەربازببێت، تەنانەت هەوکین خۆشی.’

هەرچۆنێک بێت، چاڵە رەشەکان، وەک پرسێکی مشتومڕ مایەوە. دوایی، بە پێی ئەوەی پێناسە کرابو، نەبینرا. هەندێک لە زانایانی سۆڤیەتی ئەوسا، دەیانگوت کە بە هیچ جۆرێک ئەمانە بونیان نییە، چونکە بەندن لەسەر هەرەسهێانی ئەستێرە بە شێوەیەکی خۆجێیی کەماڵ perfectly symmetrically ، ئەمەش وەک دەیانگوت، شتی وا ناکرێت ببێت.لە نیوەی دوەمی سەدەی بیستەمدا، زانایان رویانکردە تاووتوێی ماتماتیکییانە بۆ گەڕاندنەوەی زەمەن یان سەعاتی کشان یان گەورەبونی گەردون و بۆیان دەرکەوت کە سەرباری ئەوەی گەردون ئێستا لە قەبارەدا گەورەیە، بەڵام رۆژێک هەبوە کە زۆر زۆر بچکۆلە بوە. تیورییەکە بەمجۆرەیە کە گەردون، بلیۆنەها ساڵ لەمەوبەر، رۆژێک بە شێوەی تەقینەوە لەدایکبوە و دروستبوە، ئنجا بەرەو دەرەوە ئاوساوە. لە رۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەم پرۆسەیە بە بیگ بانگ ناسراوە. دوایی، تیوری بیگ بانگ زۆر بە باشی لە ناوەندە زانستی و فیزیکییەکاندا خۆی سەپاند، سەرباری ئەوەی کە تێگەێستن لە پرۆسەکە هێشتا زۆر لەق و ئاڵۆزبو.

ئەوەی مایەی سەرنجە لێرەدا ئەوەیە لە کاتێکدا کە تیوری نسبی ئاینشتاین رۆڵی سەرەکی بینی لە سەرهەڵدانی هەردوک تیوری نوێێ کۆسمۆلۆژی، هەم بیگ بانگ و هەم چاڵە رەشەکان، دەبینین لە لایەکی ترەوە ئایدیا شۆڕشگێڕییەکەی تر، میکانیکی کوانتەم، لای زانایان وەها هاتە بەرچاو کە دورەپەرێزە و پەیوست نییە بە کۆسمۆلۆژیاوە. ئەمەش بە ئاشکرا زیاتر دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی بایەخ دەدات بە ئاستە بچکۆلە و ژێر – ئەتۆمییەکانی فیزیک، نەک بە مەودا و مەغزای گەردون.

لە راستیدا، لێرەوە بلیمەتی ستیفن هەوکین بەرچاودەکەوێت. دوای وردبونەوە و توێژینەوە نایابەکانی هەوکین، هەردو تیوری بیگ بانگ و چاڵە رەشەکان – فیزیای نسبیەت و کوانتەمی – لە یەک بۆتەدا کۆکردەوە. لەم رێگایەوە، هەوکین وێنەیەکی تیوریی لە ئاسابەدەر نایابی لەمەڕ هێزەکانی گەردونەوە پێشکەشکرد کە چەند جوان کاردەکەن.

بەر لە هەمو شتێک، وەک خوێنکارێکی زانکۆ، هەوکین بۆی دەرکەوت کە بیگ بانگ لەوانەیە چاڵی رەش بێت، بەڵام بە پێچەوانەوە، واتە لە خاڵی تاکێتیەوە گەورە دەبێت. ئەم ئایدیایەی هەوکین بوە هەوێنی ئامرازێکی ماتماتیکی بە دەست کۆسمۆلۆژیستانەوە بۆ پەرەپێدانی وێنەیەکی گەورەتری بناوانی گەردون.

پاشان لە ساڵانی 1970 کاندا، هەوکین بۆی دەرکەوت کە لەوانەیە کاریگەری کوانتەم بەسەر ”ئاسۆی روداو” [2]یان قەراغی چاڵی رەشدا واری بکرێت. سەیری بەشی (چاڵی رەش و نایەقینی) بکە. هەروەک گفتوگۆی لەسەر بابەتەکە کرد، هەوکین باوەڕی وابو، خۆ ئەگەر ئەم کاریگەرییانە رۆڵی خۆیان شرۆڤەبکەن، چاڵی رەش وا لێ بکەن بە کزی بگەشێتەوە و لەوانەیە، دوای هەمو شتێک ئەم تیورییە مشتومڕ – ئامێزە بکەنە هەقیقەتێک. ئەم پرۆسەی ”گەشانەوە” یە دوایی ناونرا ”تیشکی هەوکین.” تەنانەت لەوەش گرنگتر، بە خستنەگەڕی فیزیکی کوانتەم بۆ خوێندنی چاڵە رەشەکان، هەوکین توانی کوانتەم کێش بکات بۆ ناو سەرتاپای کایەی کۆسمۆلۆژی و دەروازەیەکی کردەوە بۆ تیورییەکی فیزیکی لەمەڕ گەردون. ئەمەیە کە هەوکین و هاوکارانی لە حاڵی حازردا بە دویدا عەوداڵن و بۆی دەگەڕێن.

زانایەکی بچکۆلەی زیرەک

ستیفن هەوکین لە رۆژژگاری ئەمڕۆدا تەنها بە تیورییە کۆسمۆلۆژییەکانی بەناوبانگ نییە، بەڵکو نەخۆشییەکی ترسناکیش یەخەی گرتوە و بە تەواوی دوچاری ئیفلیجی کردوە و تەنها بە هۆی ئامێری تایبەتەوە دەتوانێت گفتوگۆبکات و ئاڵوگۆڕی زانیاری بکات. ئەم نەخۆشییە، کە بە ئەی ئێڵ ئێس ALS ناودەبرێت، هێدی هێدی خانەکانی دەماری بڕبڕەی پشتی لەناودەبات، ئەم خانانە کۆنترۆڵی جوڵە ماسولکەییەکانی بەدەن دەکەن. کاتێک لە ساڵی 1960 دا، ئەم نەخۆشییە لە هەوکیندا دەرکەوت، تەمەنی 22 ساڵ بو، دکتۆرەکان گوتیان تەنها چەند ساڵێکی کەمی لە ژیاندا ماوە. سەرباری ئەوەی نەخۆشییەکە گەشەی کردوە، بەڵام هەوکین، وەک خۆی دەڵێت شوکرە و هەتا ئێستاش بە باشی لە تەمەنی هەفتا و چوار ساڵیدایە.

ستیفن هەوکین، لە 8 کانونی دوەمی 1942 دا، لە ئۆکسفۆرد لەدایکبوە. 1942 ئەو ساڵە بو کە خێزانەکەیان، لە ترسی بۆمباباران هەڵاتن و رویانکردە لەندەن. بەرواری لەدایکبونەکەی رێکەوتە لەگەڵ مردنی گالیلۆ، کە سێ سەد ساڵ لەوەبەر بو، جگە لەوەی نزیک بو لە مێژوی سێ سەد ساڵەی لەدایکبونی نیوتن. لە تەمەنی هەشت ساڵیدا بو کە بە خاو و خێزانەوە گواستیانەوە بۆ ناوچەی سەینت ئەلبان، کە دەکەوێتە باکۆری شاری لەندەن. هەوکین، منداڵێکی گۆشەگیربو، هەرچەندە بلیمەتی لە سەرەەتادا تێدا دەرنەکەوت، بەڵام هاوڕێیەکی باسی دەکات و دەڵێت کە لە زانایەکی بچکۆلەی زیرەکەوە گۆڕا بۆ کەسێکی لەخۆبایی.

کاتێک تەمەنی بو بە هەڤدە ساڵ، داخڵی تاقیکردنەوەکانی زانکۆی ئۆکسفۆرد بو بەو مەبەستەی لە زانکۆی ئۆکسفۆرد وەربگیرێت. هەر ئەو ساڵە سەرکەوتنی بەدەستهێنا و چوە زانکۆ و مەنحەشی وەرگرت کە لە زانسیە سروشتییەکاندا بخوێنێت. دوای ئەوەی لە بەکالۆریۆسدا پلەی یەکەمی بەدەستهێنا، ئنجا چوە زانکۆی کامبریچ بۆ خوێندنی کۆسمۆلۆژیا و بوە قوتابی فەلەکناسی گەورەی ئەو سەردەمە فرێد هۆیڵ[3]. بە داخەوە هۆیڵ ئەوەندە کابرایەکی سەرقاڵ و مەشغوڵ بو کە نەیتوانی کەمێک لە کاتی خۆی بۆ هەوکین تەرخان بکات. دوای چەند مانگێک لە زانکۆ، دەرکەوت کە نەخۆشە و وەزعی باش نییە و دوچاری نەخۆشی ئەی ئێل ئێس بوە.

پێکهێنانی خێزان و پێشکەوتن

هەر لەم دەورانەدا بو کە هەوکین کچێکی جوانی تەمەن هەژدە ساڵانی ناسی کە ناوی جەین وایڵد بو. دور نییە ئەم کیژە کاریگەری لەسەر هەوکین دروستکردبێت کە ژیان بە هیواوە ببینێت و مەبەستێکی جوانی تێدا بەدی کردبێت. هەوکین، سەرباری نەخۆشییەکەی، سوربو لەسەر ئەوەی ئامانجەکانی بهێنێتەدی. هەروەک خۆی دەڵێت، ”خەونم دەبینی و لە خەومدا لە سیدارە دەدرام، بەڵام لە پڕ بۆم دەرکەوت ئەگەر ئنسان نەمرێت، زۆر شت هەیە شایانی ئەوەیە ئەنجامی بدات.” دوای دو ساڵ، هەوکین و جەین هاوسەرگیرییان کرد، جەین بیست و پێنچ ساڵ هاوکاری هەوکین بو. بون بە خاوەن سێ منداڵ.

434

جەین وایڵد: کاریگەری خۆشەویستی جەین بە تەواوی ژیانی هەوکینی گۆڕی.

لێرەوە هەوکین ناوی بڵاوبوەوە. سەرەتا، کاتێک فرێد هۆیڵ لە کۆمەڵەی شاهانە موحازەرەیەکی لەمەڕ تیوری حاڵەتی رێک (نەگۆڕ) پێشکەشکرد ، هۆیڵ سوربو لەسەر ئەوەی کە گەردون بۆ هەتا هەتایی ناچێتە پرۆسەی کشانەوە، بەڵکو بە شێوەیەکی رێک یان نەگۆڕ لە نێوان کشان و چونەیەکدا دەوەستێت. لە کۆتایی موحازەرەکەدا، کاتێک هەمو شت ئارام بوەوە، هەوکین، کە تازە لە زانکۆ دەرچوبو، هەستایە سەرپێ و گوتی، ”ئەو بڕەی تۆ باسی دەکەیت هەر دەڕوات.” بە قسەکەی هەوکین بێت، مشتومڕەکەی هۆیڵ هیچ نییە و بایەخیشی نییە، هۆیڵ، لە وەڵامدا گوتی،” بێگومانم کە بەردەوام نابێت و لە شوێنێکدا دەوەستێت.” هەوکین سوربو لەسەر قسەکەی خۆی، دیسانەوە وەڵامی دایەوە و گوتی،” هەر دەڕوات.” هۆیڵ پرسی،” چۆن دەزانیت؟” هەوکین لە وەلامدا گوتی،” چونکە ئەو پرسەم حلکردوە.” لە راستیدا هەوکین پرسەکەی حلکردبو.

چاڵی رەش و نایەقینی

2332424

چاڵە رەشێک وزە پەخشدەکات. ئەو وزەیەی دەوری ئەم چاڵە رەشەی داوە لە لایەن فەلەکناسانەوە پێوانەکراوە و دەرکەوتوە کە گەورەترە لەوەی چاوەڕواندەکرا. ئەو وزە زیادەیەی بەدی دەکرێت، پێدەچێت، وزەی سوڕاوە بێت و کاتێک دێتەدەر کە خولانەوەی چاڵە رەشەکە بە هۆی هێڵەکانی کایەی موگناتیسییەوە خاودەبێتەوە کە نزیکە لە کەنارەکانیەوە واتە ئاسۆی روداوەکە.

بۆ تێگەیشتن کە بۆچی ئەمە لەوانەیە روبدات، هەوکین هات و سەیری پرینسیپی نایەقینی هەیزنبێرگی کرد، ئەو تیورییەی لە ساڵی 1927 دا فۆرمولەکرابو. هەیزنبێرگ ئەوەی پیشاندا کە مومکین نییە ئنسان بتوانێت لە هەمان ساتەوەختدا لە تەوژم و مەوقیعی بابەتێک دڵنیابێت. ئەمەش چونکە رێگەی دیاریکردنی پرسیارەکە یان یەکیکیان بە تەنها یان هەردوکیان پێکەوە دەشێوێنێت. ئەگەر رۆژانە حساب بۆ ئەم شێواندنە بکەین، ئەوا بچکۆلەیە و گرنگ نییە. بەڵام کاتێک دەچێتە مەودا یان ئاستی تەنۆلکە ژێر ئەتۆمییەکانەوە، ئەوا دەبێتە شتێکی بنەڕەتی و دەبێت بە هۆی سەرهەڵدانی جۆرەها شتی غەریبی ‘کاریگەری کوانتەمی’، کە وەک ئەنجامێک تەنۆلکەکان بە ئاشکرا رێساکانی فیزیکی کلاسیکی فەرامۆش دەکەن و بە هەمو شوێنێکدا هەڵبەز و دابەز دەکەن، هەر بە راستی وەک ئەو کەروێشکانەیان لێ دێت کە لە کڵاوی کابرای سیحربازەوە لە هەمو شوێنێکەوە بازدەدەن. بەس چۆن چۆنی ئەمە رودەدات؟ ئەوە شتێکی زەحمەتە ئنسان بتوانێت تەفسیری بکات، بەڵام کاریگەرییەکانی کوانتەم ئەوەیان سەلماندوە کە راستن و بناخەی تەکنەلۆژی وەک لەیزەرن.
گومانی تێدا نییە کە هەوکین لە هەمو کەس زیاتر ماتماتیکی خستەگەڕ بۆ کارکردنی گەردون و لە هەمو کەسیش زیاتر قودرەتی ماتماتیکی بەکارهێنا بۆ تێگەیشتن لە گەردون و حلکردنی لوغزەکانی. کاتێک لە سەرەتای هەفتاکانی سەدەی بیستەمدا بو، کە سەرقاڵی توێژینەوە بو لە چاڵە ڕەشەکان، هەوکین تێبینیکرد کە لێکچونێکی غەریب لە نێوان روداوی ئاسۆی چاڵی رەش و یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیکدا هەیە. یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک، ئەو یاسا بەناوبانگەیە کە دەڵێت، سیستەمێکی دورەپەرێز یان جیاکراوە، هەمیشە مەیلی بەدەستهێنانی ئنترۆپی( بەرەو پشێوی زیاتر دەچێت) هەیە، خۆ ئەگەر فەرامۆشی بکەیت، ئەوا هەرگیز ناچێتە دۆخێکی نیزامییەوە. هەوکین گوتی ئەمە وەک خانویەک وایە، ئەگەر چیتر چاکی نەکەینەوە و فەرامۆشی بکەین، ئەوا وردە وردە زیاتر دەڕمێت و هەرەس دەهێنێت. بە هەمان شێوە، هەوکین دەرکی بەوە کرد کە روی چاڵە رەشێک دەتوانێت تەنها بە هەمان قەبارە بمێنێتەوە یان بئاوسێت – هەرگیز ناچێتەوە یەک یان بچوک نابێتەوە یان لەوە نیزامیتر نابێت.

یەکێک لە لایەنە سەمەرەکانی پرینسیپی نایەقینی هەیزنبێرگ بریتییە لەوەی کە لەمەڕ فەزای بەتاڵ چی دەڵێت. لە راستیدا، دەڵێت کە شتێکی وەکو فەزای بەتاڵ بونی نییە، چونکە فەزای بەتاڵ دەبێتە حاڵەتی ورد، شتێکیش کە حاڵەتی ورد بێت بونی نییە. خوڵقاندنی ئەوەی کە ئیحتیماڵە فەزای بەتاڵ بێت، پێویستە چەند جوتێک تەنۆلکەی خەیاڵی لە هەردوک لای سفر جۆلانە بکەن کە فەزای بەتاڵە. ئەم جوتە تەنۆلکانە، تەنۆلکەی پۆزەتیڤی و دژە تەنۆلکەی نێگەتیڤین. کاتێک ڕوبەروی یەکتردەبنەوە، لەگەڵ یەکتردا دەجەنگن، بەڵام بە بەردەوامی دێنە دەرەوەی فەزا و دەچنەوە ناو فەزا.

هەوکین بۆی دەرکەوت کە ئەم هەڵبەز و دابەزینەی تەنۆلکە خەیاڵییەکان شانبەشانی ئاسۆی روداوی چاڵە رەشەکان دەڕۆن، ئەم ئاسۆی روداوانە کەناری فەزا پێکدەهێنن. تەنۆلکە نێگەتیڤەکان بەرەو چاڵی رەش راپێچ دەبن، هەرچی تەنۆلکەی پۆزەتیڤەکانە بە ئاراستەی دەرەوە فرێدەدرێن. تەنۆلکە نێگەتیڤەکان ناهێڵێن قەبارەی چاڵە رەشەکان بچوک ببنەوە. تەنۆلکە پۆزەتیڤە فڕێدراوەکان وەک گەرما پەخش دەبن. بەمجۆرە، چاڵە ڕەشەکان، ڕەش نین، بەڵام تیشکی گەرمی دەدەنەوە، ئەو تیشکەی بە تیشکی هەوکین ناسراوە.

هەوکین هەنگاوی لەوە زیاتری هەڵگرت و گوتی هەر وەک چۆن ئەستێرەیەک تیشکەکەی لەدەستدەدات و هێدی هێدی بچوک دەبێتەوە و ئاوادەبێت، ئاواش چاڵی رەش سەرەنجام دەبێت بە تیشکی پوخت – بە واتایەکی تر دەتەقێتەوە. ئایدیاکانی هەوکین، وەک پەیپەرێک بە ناوی ”تەقینەوەی چاڵە رەشەکان؟”،  لە گۆڤاری ”نەیچەر” دا بڵاوبونەوە، ئەم پەیپەرەی هەوکین لە لایەن کۆسمۆلۆژیستانەوە، لە رۆژگاری ئەمڕۆدا وەک یەکێک لە کلاسیکەکانی کۆسمۆلۆژی ئیشارەی پێدەدرێت و بایەخی خۆی هەیە.

قوڵبونەوە لە چاڵە رەشەکاندا

هەوکین دەستیکرد بە خوێندنی کارەکانی ماتماکیناسی لاو لە زانکۆی ئۆکسفۆرد رۆجەر پێنرۆز لەمەڕ چاڵە رەشەکان. پێنرۆز لەوەبەر ئەوەی پیشاندا کە رێک لە ناوەراستی چاڵی رەشدا، لە نێو ئاسۆی روداودا، پێویستە نوقتەیەک بونی هەبێت کە سەرتاپای هەمو بارستایییەکە دەبێت بە هیچ – واتە خاڵێک کە بە تاکێتی ناودەبرێت. هەوکین ئەم ئایدیایەی ئاوەژوکردەوە بۆ ئەوەی بۆ بناوانی گەردون بگەڕێت، ئنجا پێشنیازی ئەوەی کرد کە بیگ بانگ لە ئەسڵدا چاڵی رەشە و بە ئاڕاستەی پێچەوانەوەوە (بە عەکسەوە)، لە بنەڕەتدا پێویست بوە بە تاکێتی دەستی پێ بکات، خاڵێکی بچکۆلەی بچکۆلە – ناکۆتا کە سەرتاپای پێکهاتەی گەردونی لەخۆگرتبێت.

گرنگی و نایابی ئایدیاکانی هەوکین لەوەدا بو کە زۆر زو لە لایەن کۆمەڵگە و ناوەندەکانی کۆسمۆلۆژییەوە ڕەچاوکرا و بە چاوی بایەخ و رێزەوە تەماشاکرا، بەمجۆرە شۆرەتی هەوکین لە کاتێکدا بڵاوبوەوە کە جەستەی رۆژ لە دوی رۆژ زیاتر بەرەو کەنەفتی دەچو. زمانی تەتەڵەی دەکرد و وشەکانی بەسەر یەکدا دەخلیسکان، هێدی هێدی توانای نوسینی نەما. ئارامی لەبەر هەڵگیرا، تەنها کەس کە حەوسەڵەی ئەم هەمو ئازار و ئەشکەنجەیەی هەبو، ژنەکەی، جەین، بو. جەین کەوتە چاپکردنی دەستوخەتە تێکەڵ و پێکەڵەکەی. لە ساڵی 1974 دا، ئەو ساڵەی وەک گەنجترین هاوڕێ بۆ کۆمەڵەی شاهانە هەڵبژێردرا، تەنها لە ئەرەبانەی کەمئەندامیدا توانستی جوڵەی هەبو، ئەمە جگە لەوەی دەنگیشی تەنها ورتە ورت و گوزارشتێک بو کە تەنها ئەندامادانی خێزانەکەی، هاوڕی نزیکەکانی و هاوکارانی لێی حاڵی دەبون.

لەگەڵ ئەوەشدا کە جەستەی بچکۆلە دەبوەوە و بەدەنی لاواز دەبو، کەچی ئەقڵی بەوجۆرە نەبو. لە ساڵی 1970 دا، گەورەترین و بەناوبانگترین ئکتشافی لە ژیانیدا ئەنجامدا، ئەوەی خستەڕو کە چاڵە رەشەکان نەک هەر دەکرێت کەشف بکرێن، بەڵکو لە سەرەنجامدا دەتەقنەوە. ئەمەی هەوکین گوتی ئەمەندە ئایدیایەکی رادیکاڵ بو کە سەرەتا، نەک هەمو کەس بۆی ئەزم نەدەکرا و قایل نەبو، بەڵکو هەندێک لە هاوڕێیانی کۆسمۆلۆژیشی تەحەدایان دەکرد.

کورتە مێژویەکی زەمەن

لە سەرەتای 1980 کاندا، هەوکین دەستیکرد بە خۆئامادەکردن بۆ نوسینی کتێبێک لەمەڕ زانستی میللی سەبارە بە کۆسمۆلۆژی، ئەمەش زیاتر بۆ ئەوەی سەرچاوەیەکی دارایی پەیدابکات بۆ مەسرەفی خوێندنی منداڵەکانی. لە ساڵی 1985 دا، پەڕتوکەکەی تەواوکرد، ئنجا چو بۆ جەنەڤا (سویسرا) بۆ ئەوەی سەردانی ناوەندی گەورەی (سێرن) بکات، ژنەکەی لەم کاتەدا چوبو بۆ پشویەکی زۆر گرنگ، چاودێرەکەی هەوکین و توێژەرێکی یاریدەدەری بەجێهێشت کە ئاگایان لە هەوکین بێت. دوای چەند رۆژێک هەوکین زۆر بە هیلاک چوبو، هەناسەی بە زەحمەت بۆ دەدرا، بە پەلە گەیاندیانە خەستەخانە. دەرکەوت کە خوێنی سییەکانی چوەتە بۆری هەناسەیەوە و توانای هەناسەدانی بە باشی نەبو، تەنها رێگا بۆ رزگارکردنی بریتی بو لەوەی کە تراچیۆتۆمی بدرێتێ، کە ئەمەش بواری هەناسەدانی بۆ ئاسان دەکات، بەڵام جارێکی تر بە هیچ جۆرێک ناتوانێت قسەبکات. جەین بە پەلە گەڕایەوە بۆ ئەوەی ئاگاداری بێت.

4556

کورتە مێژویەکی زەمەن 1987: ئەو کتێبەی هەوکینی گەیاندە هەور و کردی بە مەخلوقێکی ئیلاهی زانستی سەردەمەکە.

دوایی بە خێزانەوە گەڕانەوە بۆ کامبریچ، هەوکین تەنها بە تروکاندنی چاوانی توانای ئاخاوتنی هەبو. کە هەواڵی وەزعی خراپی بڵاوبوەوە، پسپۆرێ کۆمپیوتەر، وال وۆڵتۆسز، لە کالیفۆرنیا، بریاریدا یارمەتی هەوکین بدات. کۆمپیوتەرێکی دروستکرد کە تەنها بە هۆی جوڵەی یەک پەنجەیەوە توانای تەرجەمەکردنی دەنگی هەوکینی هەبو. ئەم پرۆسەیە پێویستی بە پرۆڤە و راهێنانێکی زۆر درێژ هەبو، سەرەنجام هەوکین لەگەڵ ئەم ماشێنە زیرەکەدا بوە هاوڕێ و لە ئاخاتندا لەگەڵ دونیای دەوروبەر بوە پسپۆر، هەرچەندە هێچ شتێک جێگەی ئەندامەکانی جەستەی خۆت ناگرێتەوە، بەڵام پێویستە ئەوە بڵێین کە هەوکین لە رۆژگارێکدا لەدایکبو کە پێشکەوتنی تەکنەلۆژی لە سیحر نزیک بوەتەوە. ئەمڕۆ هەوکین دەنگێکی هەیە کە زۆربەی ئاشنایەتییان لەگەڵدا هەیە حاڵی دەبن.

کتێبەکەی هەوکین، کورتە مێژویەکی زەمەن، لە رۆژی درۆی نیسانی 1987 دا، بڵاوبوەوە. هەتا بڵێی سەرکەوتنێکی گەورەی بەدەستهێنا، بو بە پڕ فرۆشترین کتێبی زانستی لە مێژودا، سەباری ئەوەی بابەتێکی زۆر ئاڵۆزیش تاووتوێ دەکات. کەس نازانێت بۆچی ئەو سەرکەوتنە گەورەیەی مسۆگەرکرد، دور نییە خەڵکانێک تەسەورییان کردبێت و هەستیان بەوە کردبێت کە ئەم کابرا غەریب و بلیمەتە لەوانەیە هەندێک لە دوا پەنهانییەکان و هەقیقەتەکانی گەردون واڵابکات. لە دوا بەشی کتێبەکەدا، هەوکین باس لە سروشتی خودا دەکات.

ساڵانی دوایی

هەوکین بو بە ئەستێرەکی گەورە و ناسراوی دونیا. بەردەوامبو لە بیرکردنەوە لەمەڕ تیورییەکانی خۆی کە دەڵێت سەرتاپای یاساکانی فیزیک پێکەوە لە تەنها یەک هاوکێشەی سادەدا گەڵاڵە دەکات. جگە لەمانە لەگەڵ چاودێرەکەیدا، ئیلەین، کەوتە سەفەرکردن بە دونیادا و چاوپێکەوتنی بێشوماری رادیویی و تەلەفزیونی بە جۆرێک ئەنجامدەدا کە بو بە مەخلوقێکی ئیلاهی زانستی ئەم سەردەمە.  فلیمێکیان لەسەر دەکرد بە ناوی ماستەری گەردون. هێدی هێدی داستان دروسبو کە چیتر لەگەڵ جەین یەکتریان خۆش ناوێت، خەبەر بە جۆرێک بو وەک دەڵێن، هەوکین دڵی بۆ چاودێرەکەی لێدەدات و گیرۆدەی ئەوینی ئەو بوە، هەتا لە ساڵی 1990 دا، دەروازی خۆشەویستیە نهێنییەکان شکان و کۆنەکان بە ئارامی کڵۆمکران، هەوکین و جەین جیابونەوە و هەوکین بە یەکجاری چو لەگەڵ ئیلەین، چاودێرەکەیدا بژی.

بە درێژایی ساڵانی 1990کان، هەوکین لە کارکردن لەسەر ”تیوری هەمو شتێک” بەردەوامبو، هەندێک وەها بیریان دەکردەوە کە گەورەترین داهێنانی ئەم پیاوە لە رابردودا ئەنجامدراوە. بەڵام وەک بلیمەتێکی کتوپڕ، لە تەموزی 2004 دا، لە کۆنفراسێکدا سەرسوڕهێنترین شتی راگەیاند.

هەوکین، دەیان ساڵ بو، لەگەڵ زانایانی تر مشتومڕی ئەوەی بو کە ”پارادۆکسی زانیاری”، کە زادەی بیرکردنەوە و دیدی کوانتەمی خۆی بو لە بەرانبەر چاڵە رەشەکان، ئەمەش بۆ خۆی پرسێک بو کە دەڵێت ئایا دەکرێت داتا لە چاڵە رەشەکانەوە ساخ بکرێتەوە یان نەء. هەوکین، باوەڕی وابو کە ئەمە مەحاڵە و خۆشی گرەوی لەگەڵ کیپ سۆرپ، کە لە زانکۆی کالتێک بو، کردبو کە لای وی بەڵی داتا ساخ دەکرێتەوە.

لە راستیدا، ئەو خەڵکەی لەم کۆنفرانسەدا بون تێکڕا حەپەسان کاتێک هەوکین گوتی ئەم پرسەی حلکردوە و شتەکەی یەکلایی کردوەتەوە – گرەوەکەشی دۆڕاندوە.

پێدەچێت بەرز و نزمی کوانتەم، هەروەک تیشکی هەوکینەکەی خۆی، بهێڵێت کە داتا بۆ دەرەوە دزەبکات. بە واتایەکی تر، دەتوانین ئەوە کەشف بکەین کە چی لە ناوەوەی چاڵی رەشدا دەگوزەرێت.

سەرچاوەی سەرەکی:

Farndon, John. The Great Scientists: From Euclid to Stephen Hawking. Arcturus Publishing. Kindle Edition (2005).

پەراوێزەکان

[1]  کارل شوارتزچایەڵد (1873 – 1916) : فیزیکناسی ئەڵمانی، بەوە ناسراوە کە یەکەم کەس بو لە ساڵی 1915 دا، واتە هەر هەمان ساڵ کە ئاینشتاین نسبیەتی گشتی بڵاوکردەوە، هاوکێشە گشتییەکانی تاووتوێکرد و باشترین حلی بۆ هاوکێشەکانی کایەی هێزی کێشکردن دۆزییەوە. بە گەڵیک چەمکی نوێ بەناوبانگە، وەکو پۆوتانی شوارتزچایڵد، نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد.

حلەکەی شوارتزچایەڵد زۆر سەرنجڕاکێشە، باس لە نیوەتیرەیەک دەکات، کە ئێستا بە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد ناسراوە. نیوەتیرەکە پەیوەستە بە بارستایی ئەستێرەوە، ئەگەر بارستایی ئەستێرەیەک ئەوەندە بچوک بێتەوە یان بچێتەوەیەک هەتا دەگاتە ئەو نیوەتیرەیەی بە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد ناسراوە، ئەوا هیچ هێزێک، یان فشارێک ناتوانێت ئەم ئەستێرەیە بوەستێنێت لە بەردەوامبون بەرەو هەرەسهێنان و گۆڕان بۆ تاکێتی کێشکردن یان چاڵە رەش. بەمجۆرە کاتێک نیوەتیرەی ئەستێرەکە یان تەنەکە کەمتر بو لە نیوەتیرەی شوارتزچایەڵد، ئەوا هیچ شتێک، تەنانەت فۆتۆنەکانی روناکیش ناتوانن لێی قوتاربن و حەتمەن لە لایەن چەقی تەنەکەوە قوتدەدرێن . وەک دەرەنجامێک، کاتێک چڕی بارستایی ئەم چەقی تەنە گەورەتر دەبێت لە حەدێک، ئەوا دەگاتە پلەی هەرەسهێنانی کێشکردن و ئەمەش بە چاڵە رەشی شوارزچایەڵد ناسراوە. هەتا ناوەڕاستی سەدەی بیستەم ئەم دیاردەیە شتێک نەبو کەس باوەڕی پێ بێت و کەسیش قەناعەتی پێ نەبو، تەنانەت شوارتزچایەڵد خۆشی باوەری بە واقیعی فیزیکی چاڵە ڕەش نەبو، وای دەزانی کە حلە تیورییەکەی لە فیزیکییەوە شتێکی هیچە و هیچ مانایەکیش نابەخشێت.

 [2]   ئاسۆی روداو: لە تیوری نسبیدا، ئاسۆی روداو بریتییە لەو کەنارانەی لە فەزا – زەمەندا، کە لەودیوەوە چیتر روداوەکان کارناکەنە سەر چاودێری دەرەکی. بە زمانی سادە، بریتییە لە ”خاڵی نەگەڕانەوە”، واتە ئەو خاڵەی کە تێیدا هێزی کێشکردن بە جۆرێک گەورە دەبێت کە هیچ شتێک، تەنانەت روناکیش، چیتر ناتوانێت دەربازبێت و بۆی دەربچێت. ئاسۆی روداو، بە شێوەیەکی گشتی و بە زۆری لەگەڵ چاڵە رەشدا بەکاردهێنرێت. ئەو روناکییەی لە ناوەوەی ئاسۆی روداودا پەخشدەبێت هەرگیز ناگاتە چاودێری دەرەکی. بە هەمان شێوە، هەر تەنێک لای چاودێرەوە بێت و لە ئاسۆکە نزیک ببێتەوە، لە دیدی چاودێرەکەوە وەها دێتە بەرچاو کە خاودەبێتەوە و هەرگیز بە لای ئاسۆکەدا گوزەرناکات. لەگەڵ رەوتی زەمەندا سیماکەی زیاتر و زیاتر لادانی سوری redshifted  تێدا بەدەردەکەوێت. ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە درێژی شەپۆلەکانی درێژدەبێت، واتە لە چاودێرەکە دوردەکەوێتەوە.

    [3]  فرێد هۆیڵ (1915 – 2001) لە دەورانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا و لە وڵاتی ئنگلتەرە لەدایکبوە. هەرچەندە زۆر خۆی لە مەکتەب و خوێندن دەدزییەوە، لەگەڵ مامۆستاکاندا دەنگە دەنگی زۆر دەکرد و ئیمانی بە پەروەردەی تەقلیدی نەبو، بەڵام  دەرەوەی قوتابخانە خولیای خۆ رۆشنبیرکردنی هەبو، بە بەردەوامی دەگەڕا لە دوی سەرچآوەی خوێندنی ئەسترۆنۆمی و کیمیا.

دوای ئەوەی چەندین چار چوە تاقیکردنەوەوە بۆ ئەوەی مەنحە دەستەبەربکات، هەمو جارێک فەشەلی هێناوە. بەڵام دواجار بەخت یاری بو، لە ساڵی 1933 دا چوە زانکۆی کامبریچ بۆ خوێندنی زانست. هەمیشە لە ماتماتیکدا لاواز بو، بەڵام چونکە سوربوە لەسەر فێربونی و گرنگی ماتماتیکی زانیوە، توانیویەتی خەلاتی باشترین دە قوتابی لە ماتماتیکی تەتبیقیدا بەدەست بهێنێت.

کاتێک جەنگی دوەمی جیهانی هەڵگیرسا رەتیکردەوە بچێتە بواری توێژینەوەی چەکدارییەوە. بەلام دوایی دەستیکرد بە کارکردن لەسەر رادار، لێرە دو هاوڕێی فەلەکناسی ناسی، کە بریتی بون لە هەر یەک لە هێرمان بۆندی و تۆماس گۆڵد. ئەم سێ زانا گەورەیە پێکەوە تیورییەکی یان بڵێین مۆدڵێکی نوێیان لە دژی تیوری تازە لەدایکبوی کشانی گەردون گەڵاڵە کرد. رابەری یەکەمی ئەم مۆدڵە هۆیڵ خۆی بو، هۆیڵ بە جۆرێک دژایەتی مۆدڵی کشانی گەردونی کرد کە لە گفتوگۆیەکی رادیۆیی لەگەڵ بی.بی.سی دا، بە گاڵتەجاڕییەکەوە گوتی،” ئەم  ئایدیای بیگ بانگە لای من شتێکی قایلکەر نییە، تەنانەت توێژینەوەی فراوانیش ئەوە دەردەخات کە ئەمە گرفتی جدی هەیە.” ئیتر وشەی بیگ بانگ بوە ناوێکی ستاندارد بۆ تیوری بیگ بانگ.

هۆیڵ لە هەمبەر ئەم تیورییەدا مۆدڵەکەی خۆی و هەردو هاوڕێکەی خستە ناوەندەکانەوە  بە ناوی مۆدڵی ”حاڵەتی نەگۆڕی گەردون”. کە لای ئەوان راستە گالاکسییەکان لە یەکتر دوردەکەونەوە، بەڵام لە هەمان کاتدا گالاکسی تر و ئەستێرەی تر هەمیشە لە پرۆسەی لەدایکبوندایە، بۆیە گەردون سەقامگیرە و لە حاڵەتی نەگۆڕدایە و هەتا ئەبەدییەتیش بە جۆرە دەمێنێتەوە.

 




ئێرنست ڕەزەرفۆرد (١٨٧١ – ١٩٣٧)

نوسینی: شێرکۆ ڕەشید قادر

” زانست، هەر هەموی یان فیزیایە، یان بریتییە لە پول – کۆکردنەوە.” رەزەرفۆرد
” ئێمە پارە و پولمان نییە، کەواتە پێویستە بیربکەینەوە.” رەزەرفۆرد

لە مێژودا هیچ زانایەک هێندەی رەزەرفۆرد سەبارەت بە شەبەنگی ڕادیۆئەکتیفی زانیاری پێشکەش نەکردوە و هیچ کەسیش هێندەی وی سروشتی ڕاستەقینەی شەبەنگی واڵا نەکردوە. جگە لەوەی ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوە لە پێشکەوتنی دیدی مرۆڤ سەبارەت بە هەیکەل و بونیاتی ئەتۆم، ئەمە و هەر ئەویش بناخەی دانا بۆ دیسپلینی نوێێ فیزیکی ناوکی.

ژیانی سەرەتایی

رەزەرفۆرد، لە ساڵی ١٨٧١ لە نیوزیلاند، لە خێزانێکی گەورەی دوازدە منداڵیدا هاتوەتە دونیاوە و منداڵی چوارەمی خانەوادەکەیانە. لە تەمەنی شازدە ساڵیدا توانی مەنحەی کۆلێژ دەستەبەربکات. لە باری ئەکادیمییەوە ئەوەندە زیرەک بو دیسانەوە توانی مەنحەیەکی تر لە تەمەنی نۆزدە ساڵیدا فەراهەم بکات و بچێتە کۆلێژی کانتبێری و دواییش لە ساڵی ١٨٩٢ بەکالۆریسی بەدەستهێنا و ساڵی ئایندەش ماتماتیک و فیزیکی خوێند و ماستەری وەرگرت.

رەزەرفۆرد ساڵێکی تریش مایەوە بۆ ئەوەی توێژینەوەی زیاتر لە فیزیکدا ئەنجام بدات. ویستی خاسیەتەکانی موگناتیسی مادەی ئاسن بخوێنێت، بە تایبەت کاتێک ڕوبەڕوی تەزویەکی کارەبایی گۆڕاوی شەپۆلی بەرز دەبێتەوە. بۆ ئەنجامدانی ئەم تاقیکردنەوەیە، هات و میکانیزمێکی تایبەتی دروستکرد کە توانای پیوانەکردنی بچوکترین پێوەری کاتی هەبو کە بریتی بو لە یەک لە سەد هەزاری چرکەیەک. دەرەنجامەکانی خۆی لە نامەیەکی زانستیدا خستەڕو کە بەس بون بۆ ئەوەی لە ساڵی ١٨٩٥ دا مەنحە وەربگرێت و بچێت بۆ ئنگلتەرا بۆ ئەوەی لە خوێندن بەردەوام بێت.

لە ساڵی ١٨٩٥ دا، کە تەمەنی بیست و سێ ساڵان بو، خاوەنی سێ بەکالۆرییەت بو، ناوبانگیشی وەک توێژەرێکی تەجریبی لە بواری کارەبا و موگناتیسدا بۆ خۆی فەراهەم کردبو، نیوزیلاندای بەجێهێشت و چوە زانکۆی کامبریچ. لێرە بڕیاریدا، لە تاقیگەی کاڤێندیش، لەگەڵ جەی.جەی. تۆمسن دا کاربکات. هەر زوو توانی میکانیزمێک دروست بکات کە توانستی هەبێت شەپۆلەکانی ئەلکترۆموگناتیسی لە دوری چەند مەترێکەوە کەشف بکات، تەنانەت ئەگەر دیوارێکی خشتیش لە نێواندا هەبێت. دوای ماوەیەک کارکردن سەبارەت بە وردی و هەستیاری ئەم ئامێرە، توانی لە شوباتی ١٨٩٦ دا، قودرەتی هەستیاری ئامێرەکە وەها گەورە بکات کە لە دوری چەند سەد مەترێکەوە بتوانێت ئەلکترۆموگناتیس کەشف بکات، بە جۆرێک هەتا ئەو کاتە هیچ کەسێک ئەو ریکۆردەی بەدەست نەهێنابو.

پرۆفیسۆر تۆمسن، کە بۆی دەرکەوت رەزەرفۆرد بە هرەیەکی لە ئاسابەدەری بۆ توێژینەوە هەیە، لە ساڵی ١٨٩٦ دا بانگهێشتیکرد بۆ ئەوەی لە لێکۆڵینەوەیەکی نوێدا بەشداری بکات. لە مانگی کانونی یەکەمی ساڵی ڕابردودا (١٨٩٥)، فیزیکناسی ئەڵمانی، ویلهلم رۆنتگن دۆزینەوەکانی خۆی لەمەڕ شەبەنگی – ئێکس بڵاوکردەوە و تۆمسن داوای لە رەزەرفۆرد کرد کە لەو توێژینەوانەدا یارمەتی بدات کە پەیوەستن بە کاریگەری گوزەرکردنی هێڵی روناکی شەبەنگی – ئێکس بە نێو گازدا، دوایی بۆیان دەرکەوت کە شەبەنگی – ئێکس بڕێکی زۆر لە ئایۆنەکان بەرهەم دەهێنێت – ئەو ئەتۆمانەی بارگەی کارەبایی پۆزەتیڤ یان نێگەتیڤییان وەرگرتوە، ئەویش بە هۆی ونکردنی ئەلەکترۆنێک یان زیاتر- ئنجا ئەم ئایۆنانە یەکدەگرنەوە بۆ ئەوەی مۆلیکیولە نیوترالەکان دروسبکەنەوە یان پێک بهێننەوە. کاتێکیش بە تەنها دەستی بە کارکردن کرد، توانی میتۆدێک بدۆزێتەوە بۆ پێوانەکردنی ئەو خێراییەی کە ئایۆنەکان یەکدەگرنەوە.

توێنژینەوە لە رادیۆئەکتیڤیتی

هەر هەمان ساڵ، لە پاریس، فیزیکناسی فەرەنسی ئەنتۆین – هێنری باکیرول ئکتشافێکی سەرسوڕهێنی ئەنجامدا. ئەویش کاتێک پاکەتێک خوێی یۆرانیومی لەسەر تەبەقێکی فۆتۆگرافی لە چەکمەجەیەکدا بەجێهێشت، دوایی سەیری کرد کە خوێکە بەسەر تەبەقەکەوە تەمێکی دروستکردوە. شتێکی ئاشکرابو کە لە ئەنجامی جۆرە شەبەنگێکەوە پەخش دەبون. لە ساڵی ١٨٩٨ دا، ماری کیوری، کە قوتابی باکیورل بو، لەگەڵ مێردەکەیدا، پیێری چەند جۆرە توخمێکی تریان دۆزیوەتەوە کە شەبەنگ پەخش دەکەن. ماری کیوری زاراوەی ‘رادیۆئەکڤیتی’ radioactivity’ بەکارهێنا بۆ وەسفکردنی دیاردەکە.

رەزەرفۆرد بڕیاریدا کە دەست بکات بە توێژینەوە لەم دیاردەیە. بۆی دەرکەوت، بە هەمان شێوەی شەبەنگی ئێکس، کاتێک رادیۆئەکتیڤیتی بە هەوادا گوزەردەکات، ئایۆن بەرهەم دەهێنێت. هەرچۆنێک بێت، ئەم بە شێوەی تیشکی ئێکس نییە، چونکە لە جۆرە تیشکێکی تایبەت پێکدێت. جۆری یەکەم، کە رەزەرفۆرد ناوی لێنا تیشکەکانی ئەلفا، بڕێکی بێشومار لە ئایۆنەکان دروست دەکات، بەڵام زۆر بە ئاسانی لە لایەن روەکانەوە هەڵدەمژرێن. جۆری دوەم، کە ناوی لێنا تیشکەکانی بێتا، ژمارەیەکی کەمتر لە ئایۆنی بەرهەم هێنا، بەڵام توانستی ڕۆچونیان زۆر زیاتر بو، بۆ نمونە دەیان توانی تەبەقی ئەلۆمنیۆمی، کە ئەستورییەکەیان یەک لە پەنجای ملیمەترێک بێت ببڕن. رەزەرفۆرد، بە بێ هیچ بەڵگەیەک، هەرچەندە راستیش بو، گەیشتە ئەو فەرزیەیەی کە تیشکەکان، لە راستیدا لە پارچە تەنۆلکە minute particles پێکهاتون.

untitled

پێکدادانی وزە – بەرزی ئایۆنی سولفەر لەگەڵ ناوکی ئەتۆمێکی ئاڵتون لە تاقیگەی بە ناوبانگی جێنێڤا ‘سێرن’.

لە ساڵی ١٨٩٨ دا، رەزەرفۆرد، قایل بو کە پۆستی پرۆفیسۆری فیزیک لە زانکۆی مکگریڵ لە مۆنتریال، لە وڵاتی کەنەدا وەربگریت. لێرەش هەر بەردەوام بو لەسەر کاری توێژینەوەی رادیۆئەکتیڤیتی. لەگەڵ کیمیاناسی لاودا کە ناوی فرێدریک سۆدی بو، پێکەوە کەوتنە خوێندن و لێکۆڵینەوە لە دیاردەکانی سێ توخم، کە بریتی بون لە تۆریۆم، رادیۆم و ئەکتنیۆم. رەزەرفۆرد و سۆدی سەرنجیاندا کە تۆریۆم بەرەو گاز هەڵدەوەشێت و دوایش دەبێت بە توخمێکی نوێی نەناسراو کە هەتا ئەوپەڕ رادیۆئەکتیڤە و سەرەنجامیش هەر ئەم رادیۆئەکتیڤە دەبێت بە هۆی ئەوەی کە توخمە نوێکە نەمێنێت و دیارنەمێنێت.

لە ١٩٠٢ دا، رەزەرفۆرد و سۆدی پێکەوە گەیستنە ئەو دەرەنجامەی کە رادیۆئەکتیڤیتی بریتییە لە پرۆسەیەک کە ئەتۆمەکانی توخمێک لە خۆڕا دەگۆڕێن بۆ ئەتۆمی توخمێکی تر کە ئەمانیش هەر رادیۆئەکتیڤن. هەتا ئەو رۆژگارە، زانایان بە ئیرادەوە باوەڕیان وابو کە ئەتۆمەکان یەکەی نەگۆڕی سروشتن. ئەم ئایدیایە، واتە لێکترازان و هەڵوەشانی ئەتۆمەکان دەگۆڕین بۆ جۆرێکی تر ئەتۆم – بە واتایەکی تر، دەشێت توخمێک بگۆڕێت بۆ توخمێکی تر – ئەم فکرەیە گوزرێکی گەورەی وەشاند لە ئەلکێمی و هەندێک لە کیمیکناسەکانیش زۆر بە توندی لە دژی وەستانەوە.

سەرباری ئەوەی کە سروشتی دۆزینەوەنەکانی رەزەرفۆرد مایەی مشتومڕ بون، بەڵام لە ساڵی ١٩٠٣ دا، هەڵبژێردرا بۆ سەرۆکی کۆمەڵەی شاهانە و وەک رێز و پێزاینیش لە هەمبەر دەسکەوتەکانیدا مەدالیای رەمفۆردی لە ساڵی ١٩٠٤ دا پێ بەخشرا. لە ١٩٠٨ دا، دوای ئەوەی تاقیکردنەوەکان ئەوەیان سەلماند کە رەزەرفۆرد لە تیورییەکانیدا راست و دروست بو، خەڵاتی نۆبڵی لە کیمیادا وەرگرت.

تیوری ئەتۆم

ساڵێک بەر لەمە، رەزەرفۆرد گەڕایەوە بۆ وڵاتی ئنگلتەرە بۆ ئەوەی پۆستی پرۆفیسۆری فیزیک لە زانکۆی مانچستەر وەربگرێت. لێرەش هەر بەردەوام بو لە توێژینەوە لەمەر تیشکەکانی ئەلفا، کە لە رۆژگاری ئێستادا بەوە ناسراوە کە لە تەنۆلکە پێکهاتوە. خۆی و یاریدەدەرەکەی، هانس گیەگەر میکانیزمێکیان بونیاتنا کە ئەو بوارەیان بۆ ئاسان دەکات کە یەکە بە یەکەی ئەو تەنۆلکانە بژمێرن کاتێک لە بڕێکی زانراو یان دیاریکراوی رادیۆمەوە پەخشدەبن. دوای پێوانی تەواوی بارگە کەڵەکە بوەکە، توانیان بگەنە ئەو ئەنجامەی کە تەنۆلکەی ئەلفا لە روی بارگەوە پۆزەتیفە.  لە ١٩٠٨ دا، رەزەرفۆرد، لە تاقیکردنەوەیەکدا بواری رەخساند و ئاسانکاری کرد کە تەنۆلکەکانی ئەلفا بە دیواری تەنکی شوشەی کەموڵەیەکدا گوزەربکات بۆ ناو لولەیەکی شوشەیی لە دەرەوە و بۆیان دەرکەوت کە ئەو گازەی کۆبوەتەوە بریتییە لە هیلیۆم، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنت کە ئەتۆمەکانی ئەلفا لە راستیدا ئەتۆمی هیلیۆمی بە ئایۆن بون – یاخود ئەتۆمی هیلیۆمن و لە ئەلکترۆنەکانیان داماڵراون.

کاتێک رەزەرفۆرد لە زانکۆی مکگریڵ بو، گەلێک تاقیکردنەوەی سەبارەت بە تەنۆلکەی ئەلفا ئەنجامدا، ئەویش کاتێک ئەم تەنۆلکانەی گرتە تەبەقێکی فۆتۆگرافی، سەرنجیدا ئەو وێنەیەی ئەم پرۆسەیە بەرهەمی دەهێنێت زۆر تۆخ بو، بەڵام کاتێک هەر ئەم تەنۆلکانە بە تەبەقێکی سلیکۆنیدا گوزەرکرد، سەیری کرد وێنە دەرکەوتوەکە لەسەر تەبەقە فۆتۆگرافییەکە پەرش و بڵاوبوەتەوە. هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی چونکە کاتێک تەنۆلکەکان بە لای ئەتۆمە سلیکۆنییەکاندا رەت دەبن، بە گۆشەیەکی بچکۆلە لادەدەن. لە ساڵی ١٩٠١١ دا، رەزەرفۆرد تاقیکردنەوەکەی دوبارە کردەوە، بەڵام ئەمجارەیان تەبەقێکی تەنکی ئاڵتونی بەکارهێنا. رەزەرفۆرد، هەر دو یاریدەدەرەکەی، هانس گیەگەر و ئێرنست مارسدنی، بانگ کرد و  پێشنیازیکرد کە شتێکی سەرنجڕاکێشە ئەگەر سەیربکەین و بزانین ئایا هیچ تەنۆلکەیەک بە ئاڕاستەی دواوە پەرش دەبنەوە یان نەء – واتە بە گۆشەیەکی زیاتر لە نەوەد پلەیی لادەدەن. دەرەنجامەکە هەتا بڵێی چاوەڕوانکراو نەبو، چونکە هەمو بۆیان دەرکەوت کە پشکێکی بچکۆلە لە تەنۆلکەکان، هەر بە راستی بە پلەیەک پەرش دەبنەوە کە لە نەوەد زیاترە و لە هەمان لای تەبەقە ئاڵتونەکەوە دەردەکەون کە لێوەی دەچنە ژورەوە. رەزەرفۆرد دوایی وەها وەسفیکرد کە روداوێکی تەواو نایابە کە لە ژیانی مندا بوە. زیاتر لەوە دەچو کە …هاوەنێکی پازدە ئینجی بە ئاڕاستەی دەسڕێکی کاخەز بتەقێنیت و بە ئاراستەی خۆت بگەڕێتەوە و تۆ بپێکێت.

دوای حساباتێکی ورد، رەزەرفۆرد گەیشتە ئەو ئاکامەی کە تەنها بارگەیەکی پۆزەتیڤی زۆر بە قودرەت لە ناو دڵی ئەتۆمێکدا دەتوانێت بە شێوەیەکی درامایی ببێت بە هۆی لادانی ئەو تەنۆلکە پۆزەتیڤ بارگاوییانە. بەڵام چونکە تەنها یەک تەنۆلکە لە هەشت هەزار تەنۆلکە دەگەڕێتەوە یان هەڵدەبەزێتەوە، ئەم ‘ناوکە’ دەبێت بە نزیکەیی هەشت هەزار جار بچوکتر بێت لە قەبارە و سەرتاپای ئەتۆمەکە. باقی ئەتۆمەکە دەبێت ‘فەزای بەتاڵ’ بێت، کە ئەمەش دەبێت بە هۆی رێگەدان بە تەنۆلکەکانی تر بۆ ئەوەی گوزەربکەن. ئەو بارگە پۆزەتیڤەی لە ناوکدا هەیە بە هۆی ئەو بارگە نێگەتیڤە یەکسانەی لەسە ئەلیکترۆنەکان دابەشبون هاوسەنگ دەبێت. تیورییەکەی رەزەرفۆرد لەمەڕ بونیاتی ئەتۆم تەواو شتێکی نوێ نەبو، چونکە لەوەبەر و لە ساڵی ١٩٠٤ دا، فیزیکناسی یابانی هانتارۆ ناگاوکا مۆدڵێکی پێشنیازکرد کە تیایدا ئەلیکترۆنەکان بە دەوری ناوکێکدا دەسورێنەوە کە لە چەقی ئەتۆمەکەدایە. بەڵام مۆدڵەکەی ناگاوکا رەتکرایەوە چونکە بە پێی یاسای کلاسیکی فیزیا، ئەلکترۆنە سوڕاوەکان یەکسەر وزەکەیان ون دەکەن و دەکەونە نێو ناوکەکەوە. رەزەرفۆرد، هەرچۆنێک بێت، ئەو کاتە، پشبەستن بە تاقیکردنەوە، ئەو بەڵگەیەی خستەڕو کە ناگواکا، لەوانەیە سەرەنجام راست بوبێت. لە ساڵی ١٩١٣ دا، فیزیکناسی دانیمارکی، نیەڵز بۆر، ئەوەی دەرخست کە ئەلکترۆنەکان – بە پێچەوانەی یاسا کلاسییەکانی فیزیا –  لە کاتی سوڕانەوەیاندا وزەکەیان لەدەست نادەن و لە هەقیقەتیشدا لە کاتی سوڕانەوەدا بە دەوری ناوکدا خولگەیەکی تایبەتی دیاریکراوی خۆیان داگیرکردوە، ئەمەش دیدی هەر یەک لە رەزەرفۆرد و ناگاوکا دەسەلمنێت. ئەم تیورییە، واتە تیوری بونیاتی ئەتۆم لە رۆژگاری ئەمڕۆدا بە مۆدڵی ئەتۆمی رەزەرفۆرد ناسراوە.

دۆزینەوەی نیوە – ژیان

لە کاتی تاقیکردنەوەکانیان لەسەر توخمەکانی رادیوئەکیڤی لە ساڵانی نێوان ١٩٠١ و ١٩٠٣ دا، رەزەرفۆرد و فرێدرێک سۆدی  Frederick Soddy بۆیان دەرکەوت کە ئەم رەگەزانە بە رێژەیەکی رێکوپێک خراپ دەبن: ئەگەر سامپڵێک لە ئەتۆم وەربگرین، ئەوا ئەو کاتەی پێویستە بۆ بۆگەنکردنی نیوەی ئەتۆمەکان هەمیشە هەمان بڕ دەکات. بۆ نمونە، ئەگەر نیوەی سامپڵێک لە تۆریۆم بهێنین و چوار رۆژی پێ بچێت بۆ ئەوەی بۆگەن بکات، ئەوا ئەو نیوەیەی تر لە سامپڵەکە کە دەمێنێتەوە لە چوار رۆژی تردا بۆگەن دەکات، ئیتر بەمجۆرە. رەزەرفۆرد دەرکی بە لایەنێکی پۆزەتیڤی پراکتیکییانەی ئەم پرۆسەیە کرد. بۆی دەرکەوت کە ئەم میکانیزمی ‘نیوە – ژیانە’ ، واتە ئەم رێژە نەگۆرەی بۆگەنکردن، دەکرێت وەک هۆکارێک بخرێتەگەڕ بۆ مەبەستی پێوانەکردنی تەمەنی پارچە بەردێک. بۆ ئەوەی بزانین کە تەمەنی بەردێک چەندە، ئەوا پێویست بو کە ئەو بڕە شەبەنگەی کە لە بەردەکەدایە چەندە و چلۆن بە نەرمی و لەسەرخۆ بۆگەن دەکات. رەزەرفۆرد پارچەیەک پیچلێندی(کە جۆرە کانزایەکە و یۆرانیۆم لەخۆدەگرێت) هێنا و بۆی دەرکەوت کە تەمەنی ئەم کانزایە حەوت سەد ملیۆن ساڵە – بەمجۆرە سەلماندی کە زەوی زۆر لەوە بە تەمەنترە کە پسپۆڕان تەخمینیان کردوە و باوەڕیان وابوە. ئەم کارە زانستییەی رەزەرفۆرد، کە بەرهەمێکی لاوەکی بو، رۆڵێکی بەرچاوی یاریکرد لە دۆزینەوەی کایەیەکی تری توێژینەوەی زانستی کە تەواو جیاواز بو، ئێستا بە مێژوی – دیاریکردنی رادیۆمێتریک ناسراوە.

پرۆتۆنەکان و نیوترۆنەکان

وەک رێزلێنان بۆ بەرهەم و دەسکەوتە زانستییەکان، لە ساڵی ١٩١٤ دا  رەزەرفۆرد نازناوی سێری وەرگرت، ئەو کاتە تەمەنی ٤٣ ساڵ بو. بەڵام لای وی ئنسان نابێت دوای وەرگرتنی خەڵات و لەقەب پاڵی لێ بداتەوە. لە ساڵانی جەنگی جیهانی یەکەمدا، سیستەمێکی پەرەپێدا بۆ دۆزییەوە و کەشفکردنی غەواسە. لە ساڵی ١٩١٩ دا بو بە یەکەم کەس کە توانی بە شێوەیەیکی دەستکردانە ئەتۆم هەڵوەشێنێت، ئەویش بە هۆی پێکدادان لە نێوان ئەتۆم و تەنۆلکەی ئەلفاوە بو. هەر بەم هۆیەوە، رەزەرفۆرد توانی ئەتۆمێکی نایترۆجین بگۆڕێت بۆ ئەتۆمێکی ئۆکسجین و ئەتۆمێکی هایدرۆجین. لە ساڵی ئایندەدا، ئەو ئەنجامەی بەدەستهێنا کە پێکدادانەکە بوە بە هۆی فڕێدانی تەنۆلکەیەکی بارگە پۆزەتیڤی لە ناوکەکەوە، بەمجۆرە بو بە هۆی گۆڕینی سروشتی ئەتۆمەکە. رەزەرفۆرد، ئەم تەنۆلکانەی ناونا پرۆتۆنەکان. دوایی بانگەشەی ئەوەی کرد کە چۆن پرۆتۆنە بارگە پۆزەتیڤییەکان دەتوانن لە ناوکدا بونیان هەبێت بێ ئەوەی وەزعی خۆیان یان پێکهاتەکانی تری ئەتۆمەکە پشێوێنن. ئنجا پێشنیازیکرد کە پرۆتۆنەکان، بە هۆی هەبونی تەنۆلکەیەکی تر کە هاوبارگەیە، هاوسەنگن، رەزەرفۆرد ئەم تەنۆلکانەشی ناونا نیوترۆنەکان. دوایی لە تاقیگەکانی کاڤێندیشدا، هەبونی نیوترۆنەکان لە لایەن جەیمس چادویکەوە سەلمێنران.

لە ساڵی ١٩١٩ دا، دوای جەی. جەی تۆمسۆن، رەزەرفۆرد بو بە سەرۆکی تاقیگەکانی کاڤێندیش لە کامبریج. بەمجۆرە لێرە کاتی کەم بو بۆ توێژینەوەی تاقیگەری، بەڵام بەردەوام بو لە موحازەرەدان بۆ ئەوەی یارمەتی قوتابییەکانی بدات. لە ساڵانی دوایی ژیانیدا، رەزەرفۆرد چەندەها مەدالیا، خەڵات و دکتۆرای شەرەفی وەرگرت. لە ١٩ی ئۆکتۆبەری ١٩٣٧ بە یەکجاری چاوانی لێکنا. وەک رێزێک بۆ وەسیەتەکەی لە کڵێسەی هەرە گەورەی لەندەن وێست – مینیستەر ئەبی ناشتیان.

رەزەرفۆرد لە رۆژگارێکدا هاتە دونیاوە و لە سەردەمانێکدا گوزەرانی کرد کە ژمارەیەکی زۆر داهێنان و دۆزینەوەی زانستی لە بوارەکانی فیزیک و کیمیادا ئەنجامدران. بەڵام ئەوەی لە هاوکارانی جودای کردەوە – هەر بۆیەش ئێستا وەک یەکێک لە فیزیکناسە تاقیکارە مەزنەکان یاد دەکرێتەوە – بریتی بو لەو خاسیەتە تایبەتانەی کە لە زانایەکدا هەبون، رەزەرفۆرد مرۆڤێکی لە ئاسا بەدەر سەرسەخت و عیناد بو، پیاوێکی ئارام و خاوەن ئیرادەیەکی گەورە و بەرزبو. بەڵام لەگەڵ ئەمانەشدا، کەسێکی کراوەبو هەمیشە ئارەزوی بو کە پێشوازی لە هەمو ئیحتمالێک بکات، ئەمە تەواو پێچەانەی زانا تەقلیدیەکان بو، هەروک چۆن جەیمس چادویکی قوتابی خۆی دەڵێت’: هەرە نایابی تایبەتمندی رەزەرفۆرد بریتی بو لە بلیمەتییەکەی.”

 




چۆن دەبیتە فیزیاییەکی تیۆریی باش

  • نووسینی: جێیرارتت هۆفت،براوەی خەڵاتی نۆبلێ فیزیای ساڵی ١٩٩٩، پڕۆفیسۆری فیزیای تیۆری لە ئەنستیتۆی فیزیای تیۆری، زانکۆی ئوترێخت وەرگێڕانی: ئارمان خەلیل (پەیجی: فیزیک Physics)

beta_gerardthooft_uitgelicht3


ئەمە بابەتێکە بۆ خوێندکارە گەنجەکان یان هەموو ئەوانەی وەک من خرۆشاون بەو بەرەنگاریانەی کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە بە هۆی زانستی ڕاستەقینەوە و بۆ ئەوانەش کە وەک من بڕیاریان داوە و سوورن لەسەر بەکارهێنانی مێشکیان بۆ دۆزینەوەی شتی نوێ دەربارەی ئەم جیهانە فیزیکییەی تێیدا دەژین. بە کورتییەکەی ئەمە بۆ هەموو ئەوانەیە کە بڕیاریان داوە سەرقاڵی خوێندنی فیزیای تیۆری بن لە کاتەکانیاندا.

زۆرجار هەندێک ئیمەیڵم لە لایەن هەندێکی ئارەزوومەندی فیزیا [یان فیزیایی ناشارەزا]وە پێدەگات کە بڕوایان وایە چارەسەری[زانستیانەی] هەموو کێشەکانی جیهانیان کردووە، خۆ ئەم ئیمەیڵانە بە مەبەستی باش نێردراون بەڵام شتانێکی تەواو بێکەڵکن. ئەوان بۆیە باوەڕیان وایە کە هەموو شتێکیان حەلکردووە، چونکە هەر بە تەواوەتی هیچ نازانن دەربارەی ئەو ڕێگا و شیوازە ڕاستەقینەیەی کێشە و پرسەکانی پێ چارەسەر(حەل) دەکرێت لە فیزیای مۆدێرندا. ئەگەر دەتەوێت دەستت هەبێت و بەشدار بیت لە تێگەیشتنی تیۆرییانەی یاسا فیزیاییەکان کە شتێکی خۆش و هەژێنەرە ئەگەر سەرکەوتوو بیت، ئەوا شتانێکی زۆر هەن کە دەبێ[پێشوەخت] بیانزانیت. یەکەم شت ئەوەیە کە دەبێ جدی بیت دەربارەی [ئەمەی کە دەتەوێت وا بکەیت]. هەموو ئەو کۆرسانەی زانست کە پێویستن، لە زانکۆکان دەوترێنەوە، بۆیە هەر بە شێوەیەکی سروشتی یەکەم شت کە پێویستە بیکەیت ئەوەیە کە لە زانکۆیەک وەربگیرێیت و هەتا بۆت دەکرێت هەموو ئەو[زانست و زانیارییەی] هەیە کۆی بکەیتەوە و خەریک بیت پێوەی. بەڵام ئەی چی بکەیت ئەگەر هیشتا گەنجیت و لە خوێندنگایت و پێش ئەوەی بچیتە زانکۆ ناچاریت لەگەڵ ئەو گێڕانەوە منداڵانە و سادەیە هەڵبکەیت کە لە خوێندنگا پێی دەڵێن زانست؟ ئەی چی بکەیت ئەگەر بەتەمەنتریت  و بە تەما نیت بچیتە ئەو قەڕەباڵغییە پڕ ژاوەژاوانەی خوێندکارە گەنجەکانی زانکۆوە؟

لەم سەردەمەدا دەتوانیت هەموو ئەو مەعریفە و زانیارییەی کە پێویستتە لە ئینتەرنێتەوە دەستی بخەیت. بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە دنیایەک شتی بێکەڵک لە ئینتەرنێتدا هەیە. ئایا دەکرێت ئەو پەڕە دەگمەنانەی کە بە ڕاستی بە کەڵک دێن بژار بکرێن؟ من زۆر بە وردی دەزانم کە دەبێ خوێندکارێک لە سەرەتای دەستپێکردندا چی پێ بگوترێتەوە و چی فێر بکرێت. ناو و سەردێڕی کۆرسی وانە هەرە پێویستەکان بە ئاسانی دەستدەکەون، ئەوەش هەر ئەوەیە کە من لە خوارەوە کردووەمە. خواستی من ئەوەیە کە بگەڕێم لەو شوێنانەی ئینتەرنێتدا کە پەیپەر و کتێبە زۆر بەکەڵکەکانی تێدان، جا ئەگەر کرا بە تایبەت ئەوانەی کە دەکرێت داونڵۆد بکرێن. بەم ڕێگایەش تێچووی بوون بە فیزیازانێکی بواری تیۆری لە نرخی ئەمانە تێناپەڕێت: کۆمپیوتەرێک، هێڵێکی ئینتەرنێت، پرێنتەرێک و کۆمەڵێکی زۆریش وەرەقە و قەڵەم. سەرەڕای ئەمەش، بەداخەوە هێشتا ناچارم کە ڕاتان بسپێرم بۆ کڕینی هەندێک تێکستبووک[کتێبی مەنهەجی]، بەڵام ئەمە بابەتێکی جیای پێویستە و لەم نووسینەدا باسی ناکەم. با بۆ ئێستا لە سنووری کەمترین شتی پێویست دەرنەچین. ئەو بابەتانەی لە خوارەوە ڕیز کراون پێویستە بخوێندرێن. لابردنی هەر کامێکیان و گوێپێنەدانی، سزاکەی تەنها یەک شت دەبێت کە ئەویش (شکست)ە. جوان لێم تێبگە: پێویست ناکات کە تۆ باوەڕ بە هەر شتێک بکەیت کە دەیخوێنیتەوە لەسەر حیسابی متمانە، بەڵکو چێکی بکە. هەتا دەتوانیت ڕیگا جێگرەوەکانی تر تاقی بکەرەوە. بۆت دەردەکەوێت کە ئەوەی ئەوان[زاناکان] پێوەی خەریک بوون و کردوویانە، زیرەکانەترین شت بووە کە دەکرا ئەنجام بدرێت. سەرسوڕهێنەرە. باشترین کتێبەکان، ڕاهێنانیان تێدایە. ئەنجامیان بدە. هەوڵبدە بۆت دەربکەوێت کە دەتوانیت لە هەموو شتێک تێبگەیت. هەوڵبدە بگەیتە ئاستێک کە هەڵەکانی تایپ و پیتچنینی کتێبەکان، هەڵە وردەکان و هەروەها هەڵە گرنگەکانیش بدۆزیتەو و بیریش لەوە بکەرەوە ئەگەر تۆ ئەو کتێبە بنووسیت چۆن بە ڕێگایەکی زیرەکانەتر دەینووسیت.

من دەتوانم بۆت باسی ئەزموونی خۆم بکەم. من زۆر بەختم هەبوو کە باشترین مامۆستاکانم لە دەور بن. ئەمەش یارمەتیدەر دەبێت بۆ ئەوەی کە مرۆڤ بە لاڕێدا نەڕوات. هەر ئەمەش یارمەتیدەر بوو لەم ڕێیەدا هەتا گەیشتە ئەوەی خەڵاتی نۆبڵ بەدەست بهێنم. بەڵام من ئینتەرنێتم نەبوو. ئێستا من هەوڵدەدەم کە ببمە مامۆستای تۆ. ئەمەش ئەرکێکی ترسێنەرە. لە ئێستادا ئەم بابەتە بۆ ئەوانە دەبێت کە دەخوازن ببنە فیزیاییەکی بواری تیۆری، ئەویش نەک دانەیەکی ئاسایی، بەڵکو یەکێک لە هەرە باشترینەکان، ئەوانەی کە تەواو یەکلابوونەتەوە کە دەیانەوێت خەڵاتی نۆبڵەکەی خۆیان ببەنەوە. خۆ ئەگەر بە تەمای زۆر لەوە کەمتریت، باشە، یەکەمجار مەکتەبە بێزارکەرەکەت تەواو بکە، دواتر دوای ئەو ڕێچکە ئاساییانە بکەوە کە لە لایەن فێرکەرەکان و پسپۆڕەکانەوە دابین کراوە، ئەوانەی زۆر بە وریاییەوە پارچە پارچەی شتەکان دەجوون پێش ئەوەی دەرخواردی تۆی بدەن.  ئەمەی لەم بابەتەدا باسی دەکەم بۆ خەڵکی بە ئاوات و بەرزی خوازە. من دڵنیام هەرکەسێک دەتوانێت ئەمە ئەنجام بدات، ئەگەر کەسەکە بەهرەمەند بێت بە بڕێکی دیاریکراو لە زیرەکی، حەز و دڵنیایی لە ئەنجامدانی ئەمە. ئێستاش، لێرەوە مەسەلە جدییەکە دەستپێدەکات. گلەیی و گازندەی ئەوە مەکە کە ئەوەی لە خوارەوە باسم کردووە و دەبێ ئەنجامیان بدەیت لە زۆر دەچن. خۆ بە بەلاش خەڵاتی نۆبڵ وەرناگریت و بیریشت بێت ئەمە هەمووی پێکەوە بە لایەنی کەمەوە ٥ ساڵی پێدەچێت ئەگەر خوێندکارەکانمان زۆر بە چڕی سەرقاڵی خوێندنی بن (هەڵبەت من ڕووم لەو کەسانەیە کە بە نیازن زۆربەی کاتەکانیان تەرخان بکەن بۆ سەرقاڵ بوون بەم خوێندنەوە). جا بۆ ئەمەش زیاتر لە زیرەکییەکی سەرەتایی و سادە و ساکار پێویستە هەبێت، چونکە خوێندکارە ئاسایییەکانیش تەنها کاتێک دەتوانن ئاستیان لەم شتانەدا زۆر باش ببێت کە لایەن کۆمەڵێک مامۆستای ئارام و بە سەبرەوە یارمەتی بدرێن. زۆر پێویستە کە ڕاهێنانەکان ئەنجام بدرێن. هەندێک لەو نووسینانە ڕاهێنانیان تیدایە. ئەنجامیان بدە، یان ئەگەر بتەوێت شتێکی باشتر بکەیت، ئەوە هەوڵبدە خۆت ڕاهێنان دروست بکە. هەوڵبدە ئاستی زیرەکی دانەری کتێبەکان تێپەڕێنە، بەڵام تکایە خۆت لەوە بە دوور بگرە کە بە ئیمەیڵ ئەو تیۆرییە جێگرەوانەی خۆت داتناون بۆ منیان بنێریت هەتا ئەو کاتەی لە خوێندنی هەموو ئەمانە دەبییەوە و هەموویان تەواویان دەکەیت؛ ئەگەر ئەمە بە باشی ئەنجام بدەیت ئەوە بۆت دەردەکەوێت کە زۆربەی ئەم دانەری کتێبانە [کە ئەو شتانەیان لە بری بیرۆکەکانی تۆ نووسیوە] هێندەش گێژ نەبوون کە بیرت لێ دەکردەوە.

فیزیای تیۆری هاوشێوەی باڵەخانەیەکی بەرزە. بناغە پتەوەکەی بریتییە لە ماتماتیکی بنەڕەتی(سەرەتایی) و مەفهومەکانی فیزیای کلاسیکی پێش سەدەی بیستەم. وا بیر مەکەرەوە  کە فیزیای پێش سەدەی بیستەم پەیوەندی بە باسەکەوە نییە لەبەرئەوەی کە ئێستا زۆر زیاترمان هەیە. لەو سەردەمەدا بناغە پتەوەکەی ئەم مەعریفەیەی ئێستا هەمانە دانراوە. بێ ئەوەی یەکەم جار خۆت ئەم بناغەیە بە باشی بنیات بنێیتەوە و دایبڕێژیتەوە هەوڵ مەدە باڵەخانە بەرزەکەت دروست بکەیت. چەند نهۆمی یەکەمی ئەم باڵەخانەیە پێکدێن لەو داڕشتنە ماتماتیکییە ئاستبەرزانەی کە تیۆرییەکانی فیزیای کلاسیکی دەگۆڕن بە جوانییەکەی خۆیان. ئەوانە پێویستن ئەگەر بتەوێت لەوە بەرزتر بڕۆیت. بۆیە دوای ئەوەش ئەو بابەتانەی تر بە دوایدا دێن کە لە خوارەوە ڕیز کراون. سەرەنجام ئەگەر هێندە شێت بیت کە بتەوێت چارەسەری پرس و کێشە هەرە ئاڵۆزەکانی وەک یەکخستنی فیزیای کێشکردنی لەگەڵ جیهانە کوانتەمییەکە بکەیت، لە کۆتاییدا دەگەیت بە ئەوەی کە سەرقاڵی خوێندنی تیۆریی ڕێژەییی گشتی، تیۆری بەرزە ژێکان، ئێم-تیۆری و شتە هاوشێوەکانیان بیت. لە ئێستادا ئەمە سەری سەرەوەی باڵەخانەکەیە. لوتکەی تریش هەن، وەک چڕبوونەوەی بۆز-ئاینشتاین (Bose-Einstein Condensation)، کاریگەریی کەرتیی هۆڵ (fractional Hall Effect) و زۆری تر، کە باشن بۆ وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ وەک چۆن ساڵانی ڕابردوو نیشانیان داوە. دەبێ ئاگاداری شتێکیش بین: ئەگەر تۆ هەر زۆر زۆر زیرەکیش بیت، لە شوێنێک هەر تێدەمێنیت. خۆت بە ئینتەرنێتدا بگەڕێ و شتی زیاتر بدۆزەرەوە. بابەتەکان بە شێوەیەکی لۆجیکی ڕیزکراون بە دوای یەکتریدا. مەرجیش نییە شتەکان دەقاودەق بەم ڕیزبەندییە بە دوای یەکتریدا ئەنجام بدرێن، بەڵام بە نزیکەیی ئەم بابەتە جیاوازانە هەر وا پێکەوە دەگونجێن و باشترە بەم شێوە بکرێن.


بابەتەکان:

زمان :: Language
ماتماتیکی بنەڕەتی :: Primary Mathematics
میکانیکی کلاسیکی :: Classical Mechanics
بیناییزانی :: Optics
میکانیکی ئاماری و ثێرمۆداینامیک :: Statistical Mechanics & Thermodynamics
ئەلکترۆنیک :: Electronic
ئێلێکترۆماگنێتیزم(کارۆموگناتیسی) :: Electromagnetism
فیزیای کۆمپیوتەریی(ژمێرەیی) :: Computational Physics
میکانیکی کوانتەمی (ناڕێژەیی) :: Non-Relativistic Quantum Mechanics
گەرد و گەردیلەکان :: Atoms & Molecules
فیزیای دۆخی ڕەقی :: Solid State Physics
فیزیای ناوکی :: Nuclear Physics
فیزیای پلازما :: Plasma Physics
ماتماتیکی ئاستبەرز(پێشکەوتوو) :: Advanced Mathematics
ڕێژەییی تایبەت :: Special Relativity
میکانیکی کوانتەمی پێشکەوتوو :: Advanced Quantum Mechanics
فینۆمینۆلۆژی :: Phenomenology
ڕێژەییی گشتی :: General Relativity
تیۆریی بواری کوانتەمی :: Quantum Field Theory
تیۆری سوپەرسترینگ (بەرزەژێ) :: Super String Theory


زمان :: Language

پێویستیی پێشوەخت و هەرە بنچینەیی بریتییە لە زمانی ئینگلیزی. ئەگەر هێشتا زۆر باش نیت تێیدا، فێری بە. دەبێ بتوانیت بە ئینگلیزی بخوێنیتەوە، بنووسیت، قسەی پێ بکەیت و لێی تێبگەیت. بەڵام پێویستیش ناکات پێرفێکت بیت تێیدا. هەموو بڵاوکراوەکان بە ئینگلیزین. ئاگاداری گرنگیی توانای نووسین بە بە ئینگلیزی. درەنگ یان زوو دەخوازیت کە ئەنجامەکانت بڵاو بکەیتەوە. پێویستە خەڵک بتوانن شتەکانت بخوێننەوە و لێیان تێبگەن.

زانینی فەڕەنسی، ئەڵمانی، ئیسپانی و ئیتاڵیش ڕەنگە بەکەڵک بن، بەڵام بە گشتی پێویست نین. بگرە هەر نزیکیش نین لە بناغەی باڵەخانە بەرزەکەمان کە بە نیازین بنیادی بنێین، بۆیە خەمت نەبێت. پێویستت بە ئەلف و بێی یۆنانی دەبێت. پیتە یۆنانییەکان زۆر بەکاردێن. فێری ناوەکانیان ببە، ئەگینا وەک گێژ و شت دەردەکەویت کاتێک هەوڵدەدەیت لە شوێنێک شتێک پێشکەش بکەیت و قسە بکەیت. ئەمانەی خوارەوە هەندێک سەرچاوەی بەکەڵکن بۆ یارمەتیدانی خوێنەری ئاستە جیاوازەکان و پێویستییە جیاوازەکان بۆ زمانی ئینگلیزی.

دوای کردنەوەی هەریەک لەم لینکانەی خوارەوە، پەڕەیەک دەکرێتەوە کە لە بەشی خوارەوەیدا بە پێی بابەتەکان چەندین لینک و سەرچاوەی بەسوود هەیە کە یارمەتیدەرن لە فێربوونی زمانی ئینگلیزیدا:

Dictionaries / Grammar / Vocabulary / Punctuation / Writing


*لێرە بەدواوە بابەتە فیزیاییەکان دەستپێدەکات کە وەک دەبینن بۆ هەر یەکێکیان، سەرەتا ناونیشانی سەرەکی نووسیوە و دواتر هەر بۆ زانیاری ناوی سەردێڕی گرنگترین بابەتەکانی نووسیوە و دواتر و گرنگرترین شتیش ئەوەیە کە لینکی چەند وانە و کۆرسێکی داناوە کە دەبێ فێرخواز پێیانەوە سەرقاڵ بێت (کە ڕەنگەکانیان شین کراوە و کلیکیان لەسەر دەکرێت)، وانەکان هەر لە ئاستی سەرەتاوە تا دەگاتە ئاستی باڵای تێدایە کە پێویستە بکرێن.


ماتماتیکی بنەڕەتی :: Primary Mathematics

ئێستاش گرنگترین ئەو شتانەی کە دەبێت وەک یەکەم هەنگاو بیانخوێنیت ئەم بابەتانەن(ئەمانە تەنها سەردێڕی گرنگترین بابەتەکانن و لینکی کۆرسەکان و وانەکان لە خوارەوە بە ڕەنگی شین دانراوە):
بەینت لەگەڵ ژمارەکان، کۆکردنەوە، لێدەرکردن، ڕەگی دووجاکان و بە گشتی بەینت لەگەڵ ماتماتیک چۆنە؟
-ژمارە سروشتییەکان: ١، ٢، ٣، …
-ژمارە تەواوەکان: …، -٣، -٢، -١، ٠، ١، ٢، ٣، …
-ژمارە ڕێژەییەکان
-ژمارە ڕاستیەکان: π = 3.14159265… , e = 2.7182818، …
-ژمارە ئاوێتەکان: (کە زۆر زۆر گرنگن)
-بیردۆزی کۆمەڵە
-تۆپۆلۆجی
-هاوکێشە جەبرییەکان. تەکنیکەکانی نزیککردنەوە. کردنەوەی زنجیرە: زنجیرەی Taylor
-شیکارکردنی هاوکێشەکان کە ژمارەی ئاوێتەیان تێدایە.
-سێگۆشەزانی: sin(2x)=2sinxcosx، …
-جیاکاری. نەخشە بنچینەییەکانی جیاکاری (sin, cos, exp).
-تەواوکاری. نەخشە بنچینەییەکانی تەواوکاری.
-هاوکێشە جیاکارییەکان. هاوکێشە پلە یەکەکان.
-Fourier transformation. بەکارهێنانی ژمارە ئاوێتەکان. نزیکبوونەوەی زنجیرەکان.
-ڕووتەختی ئاوێتە. تیۆرمەکانی Cauchy و تەواوکاری contour.
-نەخشەی گاما (چێژ وەربگرە لە کاتی خوێندنی خاسیەتەکانی ئەم نەخشەیە).
-تەواوکارییە گاوسییەکان. تیۆری ئیحتمالیە.
-هاوکێشە بەشییە جیاکارییەکان. مەرجە سنوورییەکانی Dirichlet و Neumann.

ئەمە بۆ ئەوانەیە کە لە دەستپێکدان. هەندێک لەم بابەتە ماتماتیکییانەی باسکران لە ڕاستیدا هەر یەکێکیان خۆی کۆرسێکی تەواوە. زۆربەیان لە پێکهێنەرە سەرەکییەکانی تیۆرییەکانی فیزیان. مەرج نییە هەر هەموویان پێش دەستکردن بە بابەتی دوای ئەمە کە میکانیکی کلاسیکییە، تەواو بکەیت. بەڵام بیرت بێت کە دەبێ دواتر بگەڕێیتەوە سەر هەموو ئەو بابەتانەی کە لەم بەشەدا دەیانپەڕێنیت و نایانخوێنیت. ئەمەش لینکی کۆرس و وانەکانی ئەو بابەتانەی لەسەرەوە باسکران، بە پێی ئەو ڕیزبەندییەی دەبێت پێیانەوە خەریک بیت:

جەبری سەرەتایی

جەبری ناوەندیی

کۆرسی سێگۆشەزانی پرۆفیسۆر Dave E. Joyce

کۆرسێک لەسەر ژمارە ئاوێتەکان، پرۆفیسۆر James Binney (زانکۆی ئۆکسفۆرد)

(بە نزیکەیی) پێداچوونەوەیەکی گشتیی هەموو ماتماتیکی سەرەتایی

تێبینیەکانی وانەکانی Chris Pope: مێتۆدی ١ ، مێتۆدی ٢

ڕووتەختی ئاوێتە، تیۆرمەکانی Cauchy و تەواوکاری contour


میکانیکی کلاسیکی :: Classical Mechanics

-میکانیکی ستاتیک (هێز، گرژی)؛ هایدرۆستاتیک. یاساکانی نیوتن.
-خولگە شێوە بڕگە ناتەواوەکانی هەسارەکان. سیستمی فرە تەن.
-پرەنسیپی کار. هاوکێشەکانی هامڵتۆن. لاگرانجیان.(ئەمەیان مەپەڕێنە، بێ ئەندازە گرنگە!)
-لەرەلەرکەری هارمۆنی. بەندۆڵ.
-براکێتەکانی پۆیسن.
-هاوکێشەی شەپۆل. شلە و گازەکان. هاوکێشەی Navier-Stokes. لینجێتی و لێکخشاندن.

کۆرسێکی ئاست ناوەندی دەربارەی داینامیکی شیکاریی کلاسیکی – لە لایەن: پرۆفیسۆر Richard Fitzpatrick

کۆمەڵە تێبینییەک لە وانەکانی زانکۆی هارڤاردەوە

کۆرسێکی کورت لەسەر میکانیکی کلاسیکی لە لایەن پرۆفیسۆر J. J. Binney (زانکۆی ئۆکسفۆرد)


بیناییزانی :: Optics

-شکانەوە و دانەوەی ڕووناکی.
-هاوێنە و ئاوێنەکان.
-تەلیسکۆپ و مایکرۆسکۆپ.
-پێشەکییەک لەسەر بلاوبوونەوەی شەپۆلەکان.
-دیاردەی دۆپلەر.
-پرەنسیپی هۆیگنز بۆ سەریەککەوتنی شەپۆلەکان.
-بەرەشەپۆلەکان.
-Caustics.

(Lecture Note)ەکانی A. A. Louro لە سەر بیناییزانی

(Lecture note)ەکانی R. V. Jones لەسەر بیناییزانی کلاسیکی و کوانتەمی (زانکۆی هارڤارد)


میکانیکی ئاماری و ثێرمۆداینامیک :: Statistical Mechanics & Thermodynamics

-یاسای یەکەم، دووەم و سێیەمی ثێرمۆداینامیک.
-بەشینەوەی بۆڵتزمان.
-خولی  کارنۆ. ئینترۆپی(ناڕێکی). مەکینە گەرمییەکان.
-گۆڕانی دۆخەکان. مۆدێلە ثێرمۆداینامیکییەکان.
-مۆدێلی Ising (هەوڵبدە تەکنیکەکانی شیکارکردنی مۆدێلی Ising ی دوو ڕەهەندی هەڵبگرە بۆ دواتر).
-یاسای تیشکدانی پلانک(وەک پێشەکییەک بۆ میکانیکی کوانتەمی).

کۆرسی میکانیکی ئاماری لە لایەن پرۆفیسۆر Alfred Huan

(Lecture note)ەکانی پرۆفیسۆر Kelly لەسەر میکانیکی ئاماری

(Lecture note)ەکانی Gould/Tobochnik

کۆرسێکی ئاست ناوەندی لەسەر میکانیکی ئاماری لەلایەن پرۆفیسۆر R. Fitzpatrick


ئەلکترۆنیک :: Electronic

(تەنها هەندێک شتی بنچینەیی دەربارەی سووڕە کارەباییەکان)
-یاسای ئۆم، بارگەگرەکان، موگنەبارگەکان، بەکارهێنانی ژمارە ئاوێتەکان بۆ ئەژمارکردنی کاریگەرییەکانیان.
-ترانزیستەرەکان، دایۆدەکان (چۆنێتی کارکردنەکەیان دواتر دەخوێندرێت).

وانە لەسەر سووڕە کارەباییەکان لە لایەن: T. R. Kuphaldt


ئێلێکترۆماگنێتیزم(کارۆموگناتیسی) :: Electromagnetism

تیۆری ماکسوێڵ بۆ ئێلێکترۆماگنێتیزم:
-چوونیەک و ناچوونیەک.
-یاساکانی ماکسوێڵ لە ناوەندێکدا. سنوورەکان. شیکارکردنی هاوکێشەکان لە:
لە ناوەندی بەتاڵ و چوونیەکدا(شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان)
لە ناوەندێکی شێوە شەشپاڵوودا
لە سنوورەکان(شکانەوە و دانەوە)
-هەردوو بابەتی vector potential و gauge invariance (بێ ئەندازە گرنگن).
– تیشکدان و هەڵمژینی شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان (ئەنتێنا).
-پەرشبوونەوەی ڕووناکی لە تەنەکانەوە.

ئێلێکترۆماگنێتیزم ‘ئاستی سەرەتا’ لە لایەن پرۆفیسۆر James Sparks (زانکۆی ئۆکسفۆرد)

کۆرسی ئێلێکترۆماگنێتیزم ‘ئاستی بەرز’ لە لایەن پرۆفیسۆر R. Fritzpatrick

تیۆریی بواری موگناتیسی ‘ئاستی باڵا’ لە لایەن Bo Y. Thidé

نمونەی شیکارکراو لە کتێبەکەی ‘Jackson’ەوە


فیزیای کۆمپیوتەریی(ژمێرەیی) :: Computational Physics

ئەگەر فیزیازانێک بیت کە هەر بە شێوەیەکی پەتی تەواو لە بواری تیۆریدا کار بکات، ئەوە ڕەنگە هێشتا هەندێک ڕووی فیزیای کۆمپیوتەری هەر سەرنجت ڕابکێشن.

 کۆرسێک لەسەر پرۆگرامی Mathematica بۆ خوێندکارانی زانست لە لایەن پرۆفیسۆر James J. Kelly

کۆرسی فیزیای کۆمپیوتەری لە لایەن پرۆفیسۆر Angus MacKinnon (کۆلێجی ئیمپڕاتۆریی لەندەن)

پڕۆژەی Numerical Analysis لە لایەن پرۆفیسۆر John H. Mathews


 میکانیکی کوانتەمی (ناڕێژەیی)

Quantum Mechanics (Non-Relativistic)

-مۆدێلی گەردیلەی بۆر.
-پەیوەندییەکانی دیبرۆی (وزە-لەرەلەر، تەوژم-درێژی شەپۆل).
-هاوکێشەکەی شرۆدینگەر (بە پەستانی کارەبایی و بواری موگناتیسییەوە).
-تیۆرمەکەی ئێرنفێست.
-تەنۆلکەیەک لە سندوقێکدا.
-گەردیلەی هایدرۆجین کە بە شێوەیەکی سیستماتیک شیکار کرابێت. کاریگەریی Zeeman. کاریگەریی Stark.
-لەرەلەرکەری هارمۆنیی کوانتەمی.
-ئۆپەرێتەرەکانی: وزە، تەوژم، گۆشەتەوژم، دروستبوون و لەناوبردن.
-ڕێساکانی گۆڕینەوەکەیان.
-پێشەکییەک لەسەر پەرشبوونەوەی کوانتەمی. S-matrix و شیبوونەوەی تیشکاوەری.

پێشەکییەک لەسەر میکانیکی کوانتەمی و ڕێژەییی تایبەت لە لایەن Michael Fowler

*ئەگەر لینکەکەی سەرەوە ناکرێتەوە دەتوانیت یەکێک لەم دووانە بخوێنیت لە جیاتی ئەو، کە یەکێکیان ناساندنێکی کورتە(وەک مەلزەمە) و ئەوی تر تێکستبووکێکی دوور و درێژە(دەتوانیت ئەگەر لە بابەتێکی ناساندنە کورتەکەدا تووشی کێشە بوویت یان ڕوونکردنەوەی زیاترت ویست بچیتە سەر تێکستبووکەکە):
١. وانە کورتەکان / ٢. تێکستبووکە دوور و درێژەکە

کۆرسێک لەسەر میکانیکی کوانتەمی لە لایەن پرۆفیسۆر Niels Walet (زانکۆی مانچستەر)

دوو کۆرسی MIT لەسەر میکانیکی کوانتەمی:

١. ئاستی خوێندکاری زانکۆ (ئەم کۆرسە هەموو وانەکانی بە شێوەی ڤیدیۆیش تێدایە)

٢. ئاستی خوێندکارێکی دەرچووی زانکۆ:  وانەکانی وەرزی یەکەم / وانەکانی وەرزی دووەم

وانەکانی فیزیای کوانتەم لە لایەن پرۆفیسۆر James Branson (زانکۆی کالیفۆرنیا)


گەرد و گەردیلەکان :: Atoms & Molecules

-بەندی کیمیایی.
-ئۆربیتاڵەکان.
-شەبەنگی گەردی و گەردیلەیی.
-تیشکدان و هەڵمژینی ڕووناکی.
-ڕێساکانی هەڵبژاردنی کوانتەمی.
-زەبری موگناتیسی.

وانە و تێبینییەکان لەسەر کیمیای کوانتەمیی گشتی لە لایەن ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژی جۆرجیا

کیمیای فیزیکی لە لایەن پرۆفیسۆر Darin J. Ulness


فیزیای دۆخی ڕەقی :: Solid State Physics

-گرپە کریستاڵەکان.
-دانەوەی براگ.
-نەگۆڕی Dielectric و Diamagnetic.
شەبەنگی Bloch.
-ئاستی فێرمی.
-گەیەنەرەکان، نیمچەگەیەنەرەکان و نەگەیەنەرەکان.
-گەرمیی تایبەتی.
-ئەلترۆنەکان و کونەکان.
-ترانزیستەر.
-بەرزەگەیەنەرێتی.
-کاریگەری Hall.

پێشەکییەک بۆ فیزیای دۆخی ڕەقی (ئاستی سەرەتا) لە لایەن پڕۆفیسۆر Yuri M. Galperin (زانکۆی ئۆسلۆ)

کۆرسێکی فیزیای دۆخی ڕەقی (ئاستی بەرز) لە لایەن پڕۆفیسۆر Mark Jarrell (زانکۆی کالیفۆرنیا)

تێبینی لە سەر فیزیای دۆخی ڕەقی لە لایەن Chetan Nayak (زانکۆی کالیفۆرنیا)


فیزیای ناوکی :: Nuclear Physics

-ئایزۆتۆپەکان.
-چالاکی تیشکاوەری.
-ناوکەکەرتبوون و ناوکەیەکبوون.
-مۆدێلی دڵۆپە.
-ژمارە کوانتەمییە ناوکییەکان.
-ناوکە سیحرییەکان.
-isospin.
-تیۆری Yukawa.

پێنج وانە لەسەر effective field theory لە لایەن David B. Kaplan

پەرتوکێکی بنچینەیی لەسەر تیۆرای ناوکی لە لایەن J. Dobaczewski


فیزیای پلازما :: Plasma Physics

-Magneto-hydrodynamics.
– شەپۆلەکانی Alfvén.

پێشەکییەک لەسەر فیزیای پلازما لە لایەن پڕۆفیسۆر R. Fritzpatrick


ماتماتیکی ئاستبەرز(پێشکەوتوو) :: Advanced Mathematics

-تیۆریی گروپ، دەربڕینی هێڵیی گروپەکان.
-تیۆریی گروپی Lie.
-ئاڕاستەبڕ و تێنسەرەکان.
-تەکنیکی زیاتر بۆ شیکارکردنی هاوکێشە جیاکارییە بەشەکییەکان و هاوکێشە تەواوکارییەکان.
-پرەنسیپی Extremum و ئەو تەکنیکانەی لەسەری بنیاد نراون.
-هاوکێشەی جیاوازییەکان.
-نەخشەی پەیداکەر.
-فەزای هیلبێرت.
-پێشەکییەک لەسەر functional integral.

بڕوانە سایتی پڕۆفیسۆر John Heinbockel

بڕوانە مێتۆدی دووەمی Chr. Pope (فایلەکە لە جۆری ps ە)

لیستی کتێبە مەنهەجییەکانی ماتماتیک (جارێ لینکەکە کارا نییە)

گروپەکانی Lie لە فیزیکدا لە لایەن پڕۆفیسۆر G.’t Hooft (بە زمانی ئینگلیزی+ڕاهێنانەکان)

*بۆ گروپەکانی Lie، سەیری وانەکانی Chr. Pope بکە لە بەشی ڕێژەییی گشتیدا

نەخشە تایبەتەکان و زۆر ڕادەدارەکان (تەنها لە پرەنسیپەکان تێبگە)


ڕێژەییی تایبەت :: Special Relativity

-گۆڕینی لۆرێنز.
-چوونەوەیەکی لۆرێنز، کات کشان.
-یاسای E=mc^2.
-چوار ئاڕاستەبڕ و چوار تێنسەر.
-ڕێساکانی گۆڕین بۆ بواری ماکسوێڵ.
-دیاردەی دۆپلەری ڕێژەییانە.

کۆرسی وانەکانی پڕۆفیسۆر Peter Dunsby لەسەر تێنسەرەکان و ڕێژەییی تایبەت

کتێبەکەی پڕۆفیسۆر Firk لەسەر ڕێژەییی تایبەت


میکانیکی کوانتەمی پێشکەوتوو :: Advanced Quantum Mechanics

-فەزای هیلبێرت.
-گواستنەوەی ئەلکترۆنەکان [لە ئاستەکانی گەردیلەدا].
-تیشکدان و هەڵمژینی ڕووناکی.
-بزوێنە تیشکدان.
-ماتریکسی چڕی.
-لێکدانەوەی میکانیکی کوانتەمی.
-لاسەنگییەکانی بێڵ.
-بەرەو میکانیکی کوانتەمیی ڕێژەیی: هاوکێشەکەی دیراک، وردەپێکهاتەکان.
-ئەلکترۆن و پۆزیترۆنەکان.
-تیۆری BSC بۆ بەرزەگەیەنەرێتی.
-کاریگەری Hallی کوانتەمی.
-تیۆریی پێشکەوتووی پەرشبوونەوە.
-پەیوەندییەکانی پەرەوازەبوون.
-بابەتی Perturbation expansion.
-بابەتی WKB approximation و پرەنسیپی Extremum.
-چڕبوونەوەی بۆز-ئاینشتاین.
-بەرزەشلەی هیلیۆم.

وانەکانی پڕۆفیسۆر Stringari لەسەر شلە سەرووساردەکان

پێشەکییەک لەسەر Quantum Hall effect لە لایەن A.H. MacDonald

پێشەکییەک لەسەر دۆخە کوانتەمییەکان و تیۆریی زانیاریی کوانتەمی لە لایەن پڕۆفیسۆر K. Fujii

وانەی تایبەتی لەسەر Quantum information لە لایەن پڕۆفیسۆر Peter Zoller

پێشەکییەک لەسەر Quantum Computation لە لایەن A. Chatterjee

وانەکانی ساڵی ١٩٥١ی Freeman J. Dyson لەسەر میکانیکی کوانتەمیی پێشکەوتوو

تێبینییەکانی پڕۆفیسۆر K. Schulten لەسەر میکانیکی کوانتەمیی پێشکەوتوو

تیۆریی کوانتەمی پێشکەوتوو لە لایەن پڕۆفیسۆر James Branson (زانکۆی کالیفۆڕنیا)


 فینۆمینۆلۆژی :: Phenomenology

تەنۆلکە بنیادییەکان (مێزۆنەکان، باریۆنەکان، فۆتۆنەکان، لیپتۆنەکان، کوارکەکان) و تیشکە گەردوونییەکان؛ خاسیەتی ماددەکان و کیمیا؛ ئایزۆتۆپە ناوکییەکان، گۆڕانی دۆخەکان، ئەسترۆفیزیک (سیستمە هەسارەییەکان، ئەستێرەکان، گەلەئەستێرەکان، لادان بەرەوسوور، سوپەرنۆڤاکان)؛ کۆزمۆلۆژی (مۆدێلە کۆزمۆلۆژییەکان، تیۆرییەکانی گەردوونی هەڵئاوسان، تیشکدانی زەمینەی مایکرۆیی).

(Lecture note)ەکانی پڕۆفیسۆر R. Casalbuoni لەسەر فینۆمینۆلۆژی

(Lecture note)ەکانی پڕۆفیسۆر Paolo Franzini لەسەر تەنۆلکە سەرەتاییەکان


ڕێژەییی گشتی :: General Relativity

-تێنسەری مەتریک.
-چەمانەوەی فەزا-کات.
-هاوکێشەی کێشکردنی ئاینشتاین.
-کونە ڕەشەکەی Schwarzschild.
-کونی ڕەشی Reissner-Nordström.
-Periastron shift.
-هاوینەی کێشکردنی.
-مۆدێلە کۆزمۆلۆژییەکان.
-تیشکدانی کێشکردنی.

پیشەکییەک لەسەر ڕێژەییی گشتی لە لایەن پڕۆفیسۆر G. ‘t Hooft (+ڕ‌اهێنان)

(Lecture note)ەکانی پڕۆفیسۆر Sean M. Carroll لەسەر ڕێژەییی گشتی

کۆرسێک لەسەر ئەندازە و تیۆریی گروپ لە لایەن Chr. Pope


کۆزمۆلۆژی :: Cosmology
و
ئەسترۆفیزیک و ئەسترۆنۆمی :: Astro-Physics & Astronomy

کۆزمۆلۆژی و ئەسترۆفیزیک بە بەراورد لەگەڵ لقەکانی تر، تازەن و زۆر شت ئێستا لەو بوارانەدا دەگوزەرێت. وا باشترە کە ئاگاداری ئەم بابەتە گرنگانە بیت و بە پێی حەز و چێژی خۆت کاتیان بۆ تەرخان بکەیت. بە دلنیاییەوە دەبێت بزانیت کە لە کۆزمۆلۆژی و ئەسترۆفیزیک و ئەسترۆپارتیکڵ فیزیکەوە دەستکەوت هەیە بۆ چارەسەر و وەڵامی چەندین پرسی فیزیا. بەڵام با ئاوا بەردەوام و بپرسم: ئەی چی دەربارەی فیزیای لقە تایبەتەکانی تری زانست؟ بایۆفیزیک، جیۆفیزیک، فیزیای میوزیک، …
من وەک  خۆم پێم باشە و هانتان دەدەم کە بگەڕێن لە وێبدا بۆ ئەو چەشنە بابەتانەی تر کە حەزتان لێیەتی.


 تیۆریی بواری کوانتەمی :: Quantum Field Theory

-بوارە کلاسیکییەکان: نائاڕاستەبڕ، Dirac-spinor، بوارە ئاڕاستەبڕەکانی Yang-Mills.
-کارلێککردنەکان، perturbation expansion، شکانی لەخۆوەی هاوجێیەتی، Goldstone mode، میکانیزمی هیگز.
-تەنۆلکەکان و بوارەکان: فەزای Fock، دژە تەنۆلکەکان، ڕێساکانی فاینمەن. مۆدێلی سیگمای Gell-Mann-Lévy بۆ پایۆن و ناوکەکان. بابەتی Loop diagrams. بابەتی Unitarity، هۆیەکی و پەیوەندییەکانی پەرەوازە بوون.
بابەتی (Renormalization (Pauli-Villars; dimensional ren، تیۆری gaugeی کوانتەمی: بابەتی Gauge fixing، بابەتی Faddeev-Popov determinant، بابەتی Slavnov identities، هاوجێیەتی BRST، بابەتی renormalization group. بابەتی Asymptotic freedom.
-سۆلیتۆنەکان، سکیرمیۆنەکان. تاک جەمسەرە موگناتیسییەکان و ئینستانتۆنەکان. میکانیزمی بەندکردنی هەمیشەییی کوارک. کردنەوە(فراوانبوونی) 1/N. فراوانبوونی لێکدانی ئۆپەرێتەرەکان. هاوکێشەی Bethe-Salpeter. بنیاتنانی مۆدێلی ستاندارد. سەرپێچیی جۆری P و CP. تیۆرمی CPTI. سپین و پەیوەندیی ئاماری. بەرزە هاوجێیەتی.

کۆرسێک لەسەر QFT لە لایەن پڕۆفیسۆر Pierre van Baal

بنچینەی چەمکییانە(مەفهومی)ی QFT لە لایەن پڕۆفیسۆر G. ‘t Hooft

چاپتەرێک لە پەرتوکی فەلسەفەی زانست

تاک جەمسەرە موگناتیسییەکان و ئینستانتۆنەکان لە لایەن Gerard ’t Hooft


بەرزە هاوجێیەتی و بەرزەکێشکردن :: Supersymmetry & Supergravity


ئەسترۆپارتیکڵ فیزیک :: Astro Particle Physics


تیۆری سوپەرسترینگ (بەرزەژێ) :: Super String Theory

پێشەکییەک+ڕاهێنان لەسەر تیۆری سترینگ(ژێ) لە لایەن Gerard ’t Hooft

پێشەکییەک لەسەر تیۆری سوپەرسترینگ (بەرزە ژێ) لە لایەن E. Kiritsis

وێبسایتێکی گشتی دەربارەی تیۆری سترینگ


چەندین نوسین و سەرچاوەی تر

ئەوەی تا ئێستا باسکرا ئەو سەرچاوانە بوون کە بە خۆڕایی دەستدەکەون، لێرە بە دواوە ئەمانە ناونیشانی چەندین کتێبی مەنهەجی باشن دەربارەی بابەتە جیاجیاکانی فیزیای تیۆری:

کلیک لێرە بکە بۆ بینینی لیستی کتێبەکان


سەرچاوە:
https://www.staff.science.uu.nl/~gadda001/goodtheorist/index.html
About thes



بوارەکان بنچینەیین

وەرگێڕانی: هیوا ئەبوبەکر

لە پێکدادەری تەنۆلکەکاندا،ئەلیکترۆنێک و پۆزترۆنێک بەریەکدەکەون لە وزەیەکی زۆربەرزدا. لەمەشەوە تەنۆلکەکان یەکتر لەناودەبەن و دواتریش دوو تەنۆلکەی نوێ مون ودژە مون لە ئەنجامی بەریەککەوتنەکەوە دەردەکەون. لێرەدا دوو خاڵی بەرچاو هەیە لەم ڕوداوەدا، کە ملیۆنەها جار ڕویداوە لە پێکدادەری بەهێڵی ئەلیکترۆن و پۆزترۆن کە کاریکردوە بە درێژایی ساڵانی نەوەدەکان لە سێرن. یەکەم ، مون 200 جار قورسترە لە ئەلیکترۆن، لەمەشەوە بە شێوەیەکی دراماتیکی دەبینین کە بارستایی پارێزراونیە (واتە جوڵە وزە ئەلیکترۆنکە گۆڕدراوە بۆ بارستای مون، دوبارە) )، کەواتە بارستایی بڕێکی بنچینەیی نیە.

دووەم خاڵی گرنگ ئەوەیە کە تەنۆلکەکانی وەک ئەلیکترۆن و مون دەتوانن پەیداببن و لەناوبچن لەمەشەوە کەواتە ئەمانە بنچینەی نین. لەڕاستیدا وادەردەکەوێت کە هەموو تەنۆلکەکان ئەم سیفەتانەیان هەبێت . کەواتە چی بنچینەییە؟ لەوەڵامی ئەم پرسیارەدا، فیزیازانەکان پێناسەی هەندێک شت دەکەن کە پێیان دەڵێن بوار. بوار هەموو فەزای پڕکردووە و بوار دەتوانێت بلەرێتەوە بە ڕێگەیەک کە هاوشێوەی لەرینەوەی شەپۆلی سەر دەریاچەیەکە. ئەو شوێنەی کە بوار تێیدا دەلەرێتەوە ئەو شوێنەیە کە وزەی تێدایە، و ئەو بڕە وزە بچوکە ئەوەیە کە ئێمە ناوی دەبەین بە تەنلۆکە.

وەکو وێناکردنێک بۆ بوار، دەریاچەیەک بهێنە پێش چاوت. لەکاتێکدا بەردە چەوێک دەکەوێتە ناو دەریاچەکەوە، شەپۆل لە شوێنی کەوتنی بەردەکەوە بەهەموو لایەکدا دەڕوات. ئەو شەپۆلە وزەی تێدایە. دەتوانین وەسفی ئەو گورزە سنوردارەی وزەی شەپۆلەکە بکەین وەکو تەنۆلکە. دەتوانین چەند بەردێک لەهەمان کاتدا هەڵبدەینە ناو دەریاچەکەوە و چەند شەپۆلێک (تەنۆلکەیەک) دروست بکەین. ئەوەی کە لێرەدا بنچینەییە تەنۆلکەکە (شەپۆلەکە) نیە بەڵکو خودی دەریاچەکەیە (بوارەکە).

untitled

زیاد لەمانەش، شەپۆلکان (تەنۆلکەکان) سیفەتی جیاوازیان دەبێت ئەگەر دەریاچەکە لە ئاو یان شەربەتێکی خەست پێکهاتبێت. بوارە جیاوازەکان ڕێگە بەدروست بونی جۆرە جیاوازەکانی تەنۆلکەکان دەدەن.

بۆ باسکردنی تەنۆلکەیەکی ناسراوی وەکو ئەلیکترۆن لە بیردۆزی بواری کوانتەمیدا، فیزیازانەکان ڕێگەی گونجاو بەکاردەهێنن بۆ وروژاندنی بواری ئەلیکترۆن. فیزیازانەکان دەڵێن کە ئەلیکترۆن بریتیە لە دۆخێکی تەنۆلکەیی بواری ئەلیکترۆن ( دۆخێک کە بەباشی دیاریکراوە پێش ئەوەی ئەلیکترۆنکە دروست بوبیت). وەسفکردنی بواری کوانتەمی تەنۆلکەکان یەک بۆ دەرکەوتنی زۆر گرنگی هەیە: هەموو ئەلیکترۆنەکان بە تەواوی هەمان سیفەتی خۆییان هەیە (بارگە و بادران و بارستایی بۆ هەر ئەلیکترۆنێک بەتەواوی هاوتایە لەگەڵ ئەلیکترۆنەکانی تردا). زیاد لەمەش ئەو چونیەکیە خۆییەی لە فەزادا هەیە ، پێویستی بە وەیە کە بۆ هەر تەنۆلکەیەک دژە تەنۆلکەیەک هەبێت بە بارگە و بادرانی پێچەوانەوە. بەڵام هەندێک لە تەنۆلکە هاوبارگەکانی وەکو فۆتۆن هەڵسوکەوت دەکەن وەکو دژە تەنۆلکەکەی. کەواتە بە پێی بیردۆزی بواری کوانتەمی دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە نە بارستای تەنەکان و نە وزەی تەنەکانیش هیچیان بنچینی نین لە گەردوندا بەڵکو ئەوەی بنچینییە ئەو بوارەیە کە بوەتە هۆی پەیدابونی بارستای و وزەی تەنەکان لە ئەنجامی لەرینەوەکەیەوە.

وەرگیراوە لە: physics of 21th century




دوو کۆرس دەربارەی بنەڕەتەکان و تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا

نوسین و ئامادەکردنی: ئارمان خەلیل

دوو کۆرس دەربارەی بنەڕەتەکان و تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا، کە هی زانکۆیەکی بێ ئەندازە باشن و لە لایەن پرۆفیسۆرێکی ئاستبەرزەوە گوتراونەتەوە.


ئەم دوو کۆرسەی لینکەکەیانم لە خوارەوە داناوە بە گشتی بریتین لە ٤٩ وانە دەربارەی تیۆرییە بنەڕەتی و سەرەکییەکانی فیزیا کە لە لایەن پڕۆفیسۆر R. Shankar لە زانکۆی Yale گوتراونەوە و تۆمار کراون. بە گشتی ئەمانە هەمان ئەو بابەتە تیۆرییانەن کە خوێندکارێکی بەشی فیزیا لە زانکۆ دەیانخوێنێت و پێویستە وەک بنچینەی تیۆری بیانزانێت، ئەمەی لەم دوو کۆرسەدا هەیە چڕکراوەیە و وا پێویست دەکات لە سەر هەر بابەتێک خوێندکار بڕێکی زۆرتر وردەکاری وەربگرێت (هەڵبەت ئەمە لە چاو ئەو بابەتانەی خوێندکاری دەرچووی فیزیا لە زانکۆیەکی باش وەریاندەگرێت نەک بە بەراورد لە گەڵ ئەم زانکۆ بێکەڵکانەی خۆمان). بۆ نمونە لە کۆتایی کۆرسی دووەمدا بە ٧ وانە باس لە کوانتەم میکانیک کراوە (هەموو بابەتەکانی تری ئەم کۆرسەش بە هەمان شیوە بە کورتی و چڕییە) کە لە ڕاستیدا لە هەر زانکۆیەک خوێندکار پێویستە زیاد لە ٣٠ کاتژمێر کوانتەم میکانیک بخوێنێت بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە فیزیادا، بەڵام لە پاڵ ئەوەشدا کۆرسێکی بێ ئەندازە باش و ڕوون و بە کەڵکە بۆ هەموو ئەوانەی خوێندکاری فیزیان یاخود دەیانەوێ دەست بکەن بە خوێندنی فیزیا و بە دوای هەنگاوی یەکەمدا دەگەڕێن و یاخود دەیانەوێ بە گشتی و لە ئاستێکی ئەکادیمیدا شتێک بزانن دەربارەی تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا. هەڵبەت وا پێویست دەکات وەک وانەی زانکۆ کەسی فێرخواز لەگەڵ سەیرکردنی ئەم وانانە هەوڵی نووسینی تێبینی و پێداچوونەوەی دواتر و حەڵکردنی نمونە بدات کە لەو لینکانەدا هەن کە لە کۆمێنت دامناون یاخود نمونە لە هەر کتێب و سەرچاوەیەکی تری دەرەکییەوە.
جا لە ڕاستیدا ئەوەی لەو وانانەدا دەیبینن ئەوە سادەترین و یەکەم هەنگاوی فیزیایەکی ڕاستەقینەیە کە بەشی هەرە زۆری دەربڕینی ماتماتیکییە نەک قسە و قسەڵۆکی پەیجەکانی فەیسبووک و سایتەکان، بە پەیجەکەی خۆشمەوە، ئەوەی لێرە بینیوتانە و دەیبینن واتە ئەو هەواڵ و باسکردن و شتە تەنها ڕووکەشێکە و شتێکە بۆ خەڵکی بە گشتی نەک خودی زانستی فیزیا.
—-
کۆرسی یەکەم: (Fundamentals of Physics I)
٢٤ وانەیە و بە شێوەی سەرەکی ئەم بابەتانە لە خۆ دەگرێت:
-میکانیکی نیوتنی
-تیۆریی ڕێژەیی تایبەت
-کێشکردن
-ثێرمۆداینامیک
-شەپۆلەکان

لینکی وانە ڤیدیۆییەکانی کۆرسی یەکەم :
https://www.youtube.com/playlist?list=PLFE3074A4CB751B2B

کۆرسی دووەم: (Fundamentals of Physics II)
٢٥ وانەیە و بە شێوەی سەرەکی ئەم بابەتانە لە خۆ دەگرێت:
-کارەبا
-موگناتیس
-بیناییزانی
-کوانتەم میکانیک
لینکی وانە ڤیدیۆییەکانی کۆرسی دووەم:
https://www.youtube.com/playlist?list=PLD07B2225BB40E582

تیبینی: هەروەها بۆ داونڵۆدکردنی نووسراو و نمونەکانی هەردوو کۆرسەکە، پاش کردنەوەی ئەم دوو لینکەی خوارەوە لە ژێر ئەم نووسینەدا
(course materials) کلیک لەو لینکە بکەن کە ئەمەی لە سەر نووسراوە: Download all course pages

کۆرسی یەکەم:
http://oyc.yale.edu/physics/phys-200
کۆرسی دووەم:
http://oyc.yale.edu/physics/phys-201
هیوادارم سوودی هەبێت.




بۆزۆنی هیگز چیه‌؟

https://www.youtube.com/watch?v=bQ9XnYCi6XQ