موون ئیلوژن

https://youtu.be/puNnqEqVaPA




مایکل فارادای ( 1791 – 1867)

وەرگێڕان و  ئامادەکردنی: شێرکۆ ڕەشید قادر

”ئەو ئنسانەی دێت و دەڵێت دڵنیایە لەوەی کە خۆی راستە، ئەوە بە دڵنیاییەکی زۆرەوە هەڵەیە.”

  مایکل فارادای

مایکل فارادای ( 1791 – 1867 )

مایکل فارادای، نەک هەر بە یەکێک لە زانا تەجریبییەکان هەژمارد دەکرێت، بەڵکو، لەوانەشە بە گەورەترین زانای هەمو سەردەمەکان دابنریت – تیوریستییەکی خاوەن وێنایەکی بەرز بو، دەرکی بەو راستییە کرد هەمو هێزەکانی سروشت پێکەوە بەستراون. فارادای هەم مۆتۆری کارەبایی و هەم جێنێرەتەری کارەبایی پێشکەش بە مرۆڤایەتی کرد، پاشانیش زەمینەی خۆشکرد بۆ لەدایکبونی شۆڕشی کارەبایی.

کاتێک مایکل فارادای لە 1791 دا هاتە دونیاوە، کارەبا پرسێکی نوێی گەرمی ناوەندە زانستییەکان بو. ئەمە جگە لەوەی لەو رۆژگارەدا و لە شوێنە گشتییەکان خەڵک و زانایان شوشە و کبریتیان لە یەکتر دەخشاند بۆ دروستکردنی پڕیشکی کارەبا و کارەبای ستاتیکییان دروست دەکرد و تاقیکردنەوەیان ئەنجامدەدا و خەڵکی تریش لەم دیمەنانە کۆدەبونەوە و چەپڵەیان لێدەدا. تەنانەت روەکناسی ئیتاڵی لویجی گالڤانی ( 1737 – 1798 کارەبای بەکارهێنا بۆ ئەوەی لاقی بۆقێکی مردو بخاتە حاڵەتێکەوە کە موچرکەی پێدابێت. گالڤانی باوەڕی وابو کە هێزی ژیانی دۆزیوەتەوە، لای وی ”کارەبای گیانداران” بریتییە لە ژیاندنەوەی گۆشت و ئێسک. هەر دوای ئەمە، دەیان زانا کەوتنە خۆیان و تەزوی کارەبایی ژیانیان کردەوە بە بە بەدەنی مردودا، ئەمە جۆرە پانورامایەک بو کە زۆر بە تەرزێکی بەرز و ستایلانە لە رۆمانەکەی ماری شیللی ” فرانکشتاین” دا رەنگی داوەتەوە و وێناکراوە.

ئایدیای کارەبا وەک هێزێکی ژیاندنەوە بوە هۆی سەرنجڕاکێشانی خەڵکانێک و خەیاڵی ئنسانی ئاسایی بە جۆرێک خستە ئیلهامەوە کە بو بە مایەی نومایشی شانۆیی لە گۆڕەپانەکانی ناوەندی شاردا، تەنانەت زانای توندڕەوەی وەکو ئەندرو ئور، کە سکۆلەندی بو، لە ساڵی 1818 دا، لە شاری گلاکسۆ هات و مەیتی تازە لە سێدارەدراوی پیاوکوژێکی وەکو ماتیۆ کلایدسدەیلی هێنا و خستییە ژێر کاریگەری تەزوی کارەباوە و لەسەر تەختی شانو وەک بوکە سەماکەرە سەمای پێکرد و بوە مایەی جۆش و پێکەنین و سەرسامی تەماشاکەران. زانایەکی تریش لە ساڵی 1836 دا، بە ناوی ئەندرو کرۆس، بانگەشەی ئەوەی کرد کە بە هۆی کارەباوە مێرویەکی خەڵقکردوە و ناوی لێناوە ئاکاری. هەرچەندە لەم گۆشە و لەو شار ئەو ناوچەیە، ئەم شتە سەیر و سەمەرانە بە هۆی کارەباوە ئەنجام دەدران، بەڵام لە راستیدا گۆران و پێشکەوتنی خێراش لە بواری کارەبا خۆیدا وەک زانستێکی نوێ لە ئارادابون، زانایانی تەجریبی سەرقاڵی توێژینەوە و ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی زۆر جدی بون بۆ تێگەیشتن لە سروشتی راستەقینەی کارەبا.

 بۆ نمونە، ئەلێسنادرۆ ڤۆڵتا، لە کۆتایی ساڵانی 1870 کاندا، بۆی دەرکەوت کە دەکرێت بە هۆی کارلێکی کیمیاییەوە کارەبا بەرهەم بهێنێنرێت. ڤۆڵتا، ئەم بیرۆکەیەی خستەگەڕ بۆ ئەوەی یەکەم پاتری لە ساڵی 1800دا دروست بکات. دوایی گەلێک زانا پاترییەکەی ڤۆڵتایان وەک سەرچاوەیەکی کارەبایی بەکارهێنا بۆ گوزەرکردنی تەزو بە سێرکتدا و خستنەگەڕی بۆ دۆزینەوەی گەلێک شتی تر. ئەندرێ ئەمپێر، قودرەتی تەزوی کارەبای بۆ ساخ بوەوە و پاشانیش جۆرج ئۆم، سروشتی بەرگری Resistance کارەبایی دۆزییەوە.

ئننجا لە ساڵی 1820 دا بو کە زانای دانیمارکی، هانز ئۆرستێد ئەوەی دۆزییەوە کە تەزوی کارەبایی دەتوانێت دەرزی قیبلەنومایەکی موگناتیسی بجوڵێنێت. ئەمە یەکەم ئەزمونی ئنسان بو لەمەڕ دۆزینەوەی پەیوەندی نێوان دو هێزی سروشتی و هەر زوش بو بە جێگەی سەرنجی زانایانی تەجریبی. فارادای یەکەم کەس بو ئەم بوارە تاقیبکاتەوە، لە ساڵی 1820 و 1830 دا تێکۆشا نهێنی کارەبا و موگناتیس واڵا بکات.

فارادای، چونکە داهێنەرێکی پایەبەرز، تاقیکارێکی بلیمەت و تیوریستێکی وردبین و وردەکار بو، زو وەک پێشڕەوێکی زانست دەرکەوت. تەنها دوای چەند مانگێک، کە دۆزینەوەکەی ئۆرستێدی بیست، نمایشێکی زیرەکانەی بنیاتنا کە دەریخست چۆن موگناتیس بە شێوەی بازنەیی بە دەوری وایەرێکی کارەباییدا دەسوڕێتەوە و پاشانیش چۆن بە هەمان شێوەی بازنەیی وایەرێکی کارەبایی بە دەوری موگناتیسێکدا دەسوڕێتەوە. بەمجۆرە فاراداری بۆ یەکەم جار پرینسیپی مۆتۆری کارەبایی دۆزییەوە.

دوای دە ساڵ، فارادای دۆزینەوەیەکی گرنگتری ئەنجامدا، ئەویش بریتی بو لەوەی کە کایەیەکی موگناتیسی کە لە حاڵەتی جوڵەدا بێت دەتوانێت تەزوی کارەبایی بەرهەم بهێنێت. ئەم پرینسیپی کورتکردنەوەی ئەلیترۆموگناتیسییە، کە سەربەخۆیانە لە لایەن جۆزێف هێنری لە ئەمەریکا و لە هەمان کات و زەماندا دۆزرایەوە. ئەمەش ئیشارە بو بۆ ئەوەی کە دەتوانرێت مەکینەی وەها دروست بکرێت کە بڕێکی بێشومار کارەبا بەرهەم بهێنێت، ئەمەش دیسانەوە بۆ خۆی زەمینەی خۆشکرد بۆ هەمو شتێک، هەر لە کارەبا و رۆناکییەوە هەتا دەگاتە ئاڵوگۆڕی گەیاندن و گواستنەوەی دەنگی.

فارادای: لە شاگردێکەوە کە بەرگی دەگرتە کتێب بو بە بەناوبانگترین فیزیکناس.

لەگەڵ ئەمانەشدا دەبینین کە هیچ یەک لە مۆتۆری کارەبایی و پریسیپەکانی بەرهەمهێنانی کارەبایی ئامانجی سەرەکی و گەورەی فارادای نەبون، بەڵکو خەونی گەورەتری هەبو، فارادای نەک هەر پرینسیپەکانی ئەلکترۆلێسیسی دۆزییەوە – ئەو زانستەی کە بریتییە لە کەرتکردنە کیمیاییەکان بە هۆی کارەباوە – بەڵکو مەبەستی بو کە هۆکاری یەکێتی هەمو هێزەکان بدۆزێتەوە، هەر لە کارەبایی، موگناتیسی، روناکی و تەنانەت هێزی کێشکردنیش، ئەمەش بە هیوای پەرەپێدانی ئایدیای کایەی هێزەکان بو. ئەم خوردبونەوە قوڵ و بنەڕەتییەی فارادای زەمینەی خۆشکرد بۆ سەهەڵدانی هەمو فیزیک و تەکنەلۆژیای هاوچەرخ، هەر لە تەلەفزیونەوە هەتا دەگاتە تەلەفۆنی مۆبایل.

منداڵێکی هەژار

کاتێک فارادای لەدایکبو، زانست بە تەواوی لە سایەی دەسەڵاتی ئەرستۆکرات و دەوڵەمەندەکاندا بو. زانایان نەک هەر پێویستیان بە هاوکاری دارایی بو بۆ ئەنجامدانی تاقیکردنەوە، بەڵکو واسیتە و واسیتەکاری پێویست بون بۆ ئەوەی خەڵکی ئاسایی لە دامودەزگاکانی زانستدا دابمەزرێن. هەرچەندە فارادای منداڵی ماڵە نەدارێک بو، بەلام زۆر جار داستانی دەوڵەمەندبونەکەی وەک نمونەیەکی بەرز باس دەکرێت. جارێک سەرۆک وەزیرانی کۆنی بەریتانی، مارگرێت تاچەر، زۆر جوان وەسفی فارادی کردبو، کاتێک گوتی،” فارادای سیمبولی ئنسانێکە کە خۆی بنیات ناوە، بەسەر هەژارییەکەیدا سەرکەوتوە.”

فارادی لە نزیک ئێلێفانت کاسڵ، کە دەڤەرێکی زۆر هەژاری شاری لەندەنە، گەورەبوە. بابی ئاسنگەر بو، بەڵام بە جۆرێک کەمئەندام بو کە بە هیچ جۆرێک توانای فەراهەمکردنی دەرامەت و بژێوی منداڵەکانی نەبو. گەلێک جاران فارادای رۆژانی کوێرەوەری خۆی گێڕاوەتەوە کە هەفتە هەبوە سەرتاپا تەنها نانی وشک و روتیان خواردوە. لەگەڵ ئەمانەشدا خۆی بە بەختەورە زانیوە، چونکە لە تەمەنی سیازدە ساڵیدا دەبێتە شاگردی کتێبفرۆشێک و لەوێش کاتێک بەرگ دەگرنە کتێبەکان، دەیبردنەوە بۆ شوێنی مەبەست، فارادای هێدی هێدی فێربو خۆی کتێبەکان لە بەرگ بگرێت و بە دەم کارەکەشەوە، بە پەرۆشەوە کتێبەکانی دەخوێندەوە، بە تایبەت ئەو کتێبانەی کە لە بارەی زانستەوە بون. فارادای، لەم بارەوە دەنوسێت و دەڵێت،” لە سەرەتای ژیانمدا، کەسێک بوم خاوەن خەیاڵاتی زۆر فراوان بوم، بە جۆرێک زۆر بە ئاسانی وەک ئنسایکلۆپیدیا باوەڕ بە ”شەوانی عەرەبی” بکەم، بەڵام لای من هەقیقەت زۆر گرنگ بو، منی لەو شتانە قوتارکرد. متمانەم بە راستی بو.” هێدی هێدی زانست سەرنجی راکێشا و دونیایەک بو کە گیرۆدەی بوبو، وەستاکەشی، زۆر یارمەتیدا بۆ ئەوەی گۆشەیەک بۆ خۆی لە کتێبخانەیەکدا بنیات بنێت بۆ ئەنجامدانی تاقیکردنەوە.

موەزەفێکی مۆزەخانە قەفەزەکەی فارادای نمایش دەکات. ئەم قەفەزە بە جۆرێک بنیاتنراوە کە بە هیچ جۆرێک هیچ جۆرە بەتاڵبونەوەیەکی کارەبایی نەتوانێت دزەبکاتە ناو قەفەزەکەوە، ئەمەش بەکاردێت بۆ پاراستنی ئامێری کارەبایی لە هەورە تریشقە.

قوتابیەکی ساحیر

خۆشبەختانە، فارادای کەسێک بو بەخت یاری بو، ویلیام دانس، کە یەکێک بو لە مشتەرییەکانی کتێبخانەکە، ئەندامی پەیمانگای شاهانە بو، لەو رۆژگارەدا رابەری مونەزیمی زانست بو. کاتێک دانس بیستی کە فارادای لاو خولیا و شەیدای زانستە و ئاشنایەتی لەگەڵ خوێندنەوەی کتێبە زانستییەکاندا هەیە، بلیتی دایە بۆ ئەوەی بچێت بۆ پەیمانگا و بینەری موحازەرەی زانای بەناوبانگی سەردەمەکە سێر هەمفری دەیڤی بێت. ئەوەی بۆ فارادای، وەک منداڵێکی هەژار، هەڵکەوت، هەتا بڵێی هەلێکی دەگمەنە و هەرگیز لە ژیاندا دوجار شتی وا رونادات. کە چو بۆ موحازەرەکە، هەر زو کەوتە نوسین و تۆمارکردنی سەرنج و تێبینی زۆر ورد و وێنەکێشان، دوایی هەمو ئەمانەی کردە کۆپییەکی جوان و لەبەرگی گرت و بە شەخسی ناردی بۆ هەمفری دەیڤی خۆی.

نامیلکەکەی فارادای کاری خۆی کرد و تەئسیری کردە سەر هەستی دەیڤی. دایڤی بانگی کردە لای خۆی، کردیە یاریدەدەری خۆی، ئەو کاتە فارادای تەمەنی 21 ساڵ بو. کە دەیڤی دەچوە پەیمانگا و داوەتی ناوەندی و بنکەی زانستی بکرایە، وەک یاوەرێک فارادای لەگەڵ خۆی دەبرد. کە گەشتێکی ئەوروپاشی کرد فارادای برد و بە گەلێک زانای گەورەی سەردەمەکەی ناساند، لەوانە ئەمپێر، ڤۆڵتا و گەی لوساک. فارادای جگە لەوەی خۆی خۆی فێری هەمو شتێک کردبو، بەڵام زۆر وریا، زۆر زیرەکانە توانی سود لە ئەقڵە بەرزەکانی زانست و پێشڕەوانی فیزیکی هاوچەرخ وەربگرێت. دوای چەند ساڵێک، نەک هەر لە تاقیکردنەوەکاندا یارمەتی دەیڤی دەدا، بەڵکو خۆی بە تەنها تاقیکردنەوەی ئەنجام دەدا.

لە ساڵی 1821 دا، دوا بە دوای دعزینەوەکانی ئۆرستێد، پەیمانگای شاهانە داوای لە فارادای کر کە ئامارێک لەمەڕ توێژینەوەی زانستی سەبارەت بە کارەبا ئامادە بکات، فارادای هەر بەمە نەوەستا، بەڵکو هات و خۆی چەند تاقیکرنەوەیەکی ئەنجامدا، لە نێویاندا بۆ یەکەم جار نمایشی پرینسیپەکانی مۆتۆری ئەلکتریکی. کاتیک دەیڤی نەم پرۆژابەی فارادای زانی، بێتاقەت بوم چونکە چاوەڕوان بو کە شاگردەکەی پێزانینێک لە هەمبەر وی بخاتەڕو، چونکە هەردوکینا لەسەر هەمان پرۆژە و هەمان پرس کاریان دەکرد. بەڵام هیچ ناوی نەهێنابو. بەڵام هەندێک مێژونوس دەڵێن ئەوەندە توڕە بوە کە دەنگ بدات دژ بەوەی فارادای داوەت بکرێت بۆ کۆمەڵەی شاهانە.

فارادای وەک پێشکەشکار

فارادای زو زانی کە پێویستە دۆزینەوەکانی خۆی لە کۆمەڵەی شاهانە پێشکەش بکات و سوریش بو لەسەر ئەنجامدانی ئەم پرۆژەیە، هەر بۆیەش هات و مامۆستایەکی گرت بە ناوی ”بەنجامین سمارت”ەوە بۆ ئەوەی فێری بکات کە چۆن گوتار لە نێو زانایاندا پێشکەش بکات، بە تایبەت لە ناوەندێکی هەستیار و بەناوبانگی وەک کۆمەڵەی شاهانە. لە ساڵی 1826 دا، لە ژێرناوی ” مشتومڕی ئێوارانی فارادای” زنجیرە موحازەرە بە ناوبانگەکانی خۆی پێشکەشکرد. لە راستیدا زۆر بە نایابی خۆی ئامادەکرد و تاقیکردنەوەکانی ئەنجامدا و زوش بوە کەسایەتیەکی بەرچاو و دیاری نێو خەڵک، بە تایبەت لە نێو بژاردەی رۆژگارەکەدا ناوی بە تەواوی پەیداکرد. فارادای، کاتێک تاقیکردنەوەکانی پێشکەشکرد، لە نێو قەفەزێکی ئاسنیندا بو، بە تایبەت کاتێک لە دەرەوەی قەفەزەکەوە پڕیشکی کارەبایی زۆر کاریگەر لە هەمو لایەکی قەفەزەکەوە دەگیرایە قەفەزەکە. فارادای دڵنیابو لەوەی کە قەفەزەکە زۆر بە باشی لە پڕیشکە کارەباییەکان دەیپارێزێت، بەڵام نمایشەکە تەواو جێگای سەرنج و بایەخی بینەران بو.

دوای ئەمەش، چەند موحازەرەیەکی لە جەژنی سەری ساڵدا بۆ منداڵان پێشکەشکرد کە زۆر سەرکەوتوتر بون، هەتا ئێستاش ساڵانە ئەم یادە لەو پەیمانگایەدا دەکرێتەوە. بە ناوبانگترین نمایش کە فارادای لە جەژنی سەری ساڵدا ئەنجامیدا بریتی بو لە زنجیرە موحازەرەیەک لەمەڕ مێژوی کیمیایی مۆم، کە تێیدا مۆمی بەکارهێنا بۆ پێشکەشکردنی سامانێکی زۆر گەورەی ئایدیا، هەر لە توخمە کیمیاییەکانەوە هەتا دەگاتە پرۆسەی ئارەقکردنەوە لە ئنساندا. لەم بارەیەوە گوتی،” هیچ شتێک لەوە باشتر نییە کە مرۆ بۆ پێشکەشکردنی خوێندنی فەلسەفەی سروشتی دیاردەی فیزیکی مۆم بەکاربهێنێت.”

لە ساڵی 1830 دا، فارادای زۆر سەرکەوتوانە پێگەی خۆی لە پەیمانگای شاهانەدا قایمکرد. تاقیگەکەی لە ژێرزەمینەکەدا بو، موحازەرەکانی لە هۆڵەکانی سەرەوە و قاتی یەکەم پێشکەش بە خەڵکی دەکرد. ئەمە جگە لەوەی خۆی و هاوسەرەکەی لە ئەپارتمانێکدا لە قاتی سەرەوە دەژیان.

گەیشتن بە لوتکە

کە فارادای گەیشتە تەمەنی پەنجا ساڵی، زۆر جاران دوچاری سەرئێشە و گەلێک جاری تریش توشی نەخۆشی بیرچونەوە دەبو. هێشتا هیمەت و توانای کارکردنی هەبو، توانای ئەوەی هەبو بە دە سەعات زیاتر لە 73 کیلۆمەتر بە سەر چیاری ئەڵپدا بە پیادە بڕوات. بەڵام وردە وردە هەستیکرد پێویستی بە ئیسراحەتی سەری هەیە. سەرباری ئەمانەش، هەندێک خەڵک ئەم قۆناخەی ژیانی فارادای بە بەرزترین و بە پیتترین تافەکانی داهێنانی ژیانی حساب دەکەن.

لە ساڵی 1845 دا، فارادای زینجیرەیەک تاقیکردنەوەی ئەنجامدا، لەم تاقیکردنەوانەدا، فارادای تێکۆشا و ویستی بزانێت کە ئایا ئەلکترۆموگناتیزم بە شێوەیەک کاریگەری دەکاتە سەر ئەو روناکییەی کاتێک لە لایەن مادە رەنگ ئاوییەکانەوە جەمسەرگیری دەکرێن! دوای تاقیکردنەوەی چەندەها مادەی ئاوی، دواجار هات و پارچە مسێکی شوشەیی قورسی تاقیکردەوە، یەکسەر بۆی دەرکەوت کە ئەم پرۆسەی جەمسەرگیرییە لە ژێر کاریگەی موگناتیسیدا رودەدات. ئەمە دەسکەوتێکی لە ئاسابەدەر و زۆر مەزن بو، چونکە بۆ یەکەمجار و بە ئاشکرا ئەو پیوەندییە دەخاتەڕو کە لە نێوان روناکی و موگناتیس و کارەبادا هەیە، ئەم دۆزینەوە گەورەیەی فارادای زەمینەی خۆشکرد بۆ دۆزینەوەی شەبەنگی تەواوی تیشکدانەوەی ئەلکترۆموگنایزم، لە نێویاندا تەلەفزیۆن، مایکرۆوەیڤ، تیشکی- ئێکس، تیشکی گاما و روناکیش.

هەر لەم دەور و کاتانەدا بو کە فارادای کەوتە باسکردن و وروژاندنی پرسی کایەی هێزەکان.  لە راستیدا وشەی کایە لە بناواندا دەگەڕێتەوە بۆ ویلیام تۆمسن، ئەو ماتماتیکناسە لاوەی خەڵکی سکۆتلەندە بو. فارادای وەها هەستیکرد کە تۆمسن تەنها کەس بوە بە تەواوی لە چەمکی کایەی فارادای تێگەیشتوە. بەڵام ئایدیای کایە سەرتاپا هی فارادای خۆی بو.

دوا ساڵانی ژیانی فارادای

بە درێژایی ساڵانی 1840 کان، فارادای زیاتر دەچوە دونیای گۆشەگیری و دور لە خەڵک گوزەرانی دەکرد. بێگومان یەکێک لە هۆکارەکانی ئەم دورەپەرێزییە بریتی بو لە ئیمانداری و خوداپەرستی. ئەندامێکی چالاکی گروپێکی ئایینی مەسیحی بو بە ناوی ساندێمانەکان، کە مەسیحی زۆر توندڕەوبون، هەرگیز کەسانێک بە جدی پەیڕەوەی ئاینی ماسیحیان نەدەکرد تەجمید دەکرا و بۆی نەبو بەشداری چالاکییەکان بێت، تەنانەت کەسایەتییەکی گەورەی وەک فارادایان تەجمیدکرد چونکە یەکشەمەیەک داوەتنامەیەکی لە شاژنی بەریتانیاوە قبوڵکرد و ئامادەی نوێژ و نزای ئەو یەکشەممەیەی کڵێسەکە نەبو. ئەوەی مایەی سەرنجە ئەوەیە کە پەیڕەوی ئاینەکەیان بە جۆرێک بو کە تەنانەت مۆڵەتیان نەدا بە فارادای کە خەڵاتەکەی شاژنی بەریتانیا، کە بریتی بو لە نازناوی ” سێر”، قبوڵ بکات. خەڵکانێک هەبون ئەم شتانەیان کردە نوکتە و لە ناو خۆیاندا باسیان دەکرد،

سەرباری ئەوەش، فارادای بە هۆی پشێوی دەرونییەوە مەحکوم بو بە ژیانێکی ئارام و دورکەوتنەوە لە کۆڕ و کۆمەڵانی خەڵک، ئەمەش زیاتر بۆ ئەوەی بتوانێت زاڵ بێت بەسەر ئەم پشێویەدا. وردە وردە کەوتە حاڵەتێکەوە کە ناچاربو پەنابەرێتە بەر هاوسەرەکەی و داوای لێ بکات خزمەتی بکات. زۆر جاران هەستی بە نۆباتی گێژی دەکرد و سەرئێشەکەی زیاتر لە جاران زیادی دەکرد و زاکیرەی بەرەو لاوازی دەچو. لە ساڵی 1862 دا، نامەیەکی بۆ هاوڕێی خۆی شۆنبییەن نوسی و دەڵێت،” دوبارە و دوبارە نامەکانم دەدڕێنم، شتی ناقۆڵا دەنوسم. نازانم یان ناتوانم وشەکان حونجە بکەم، یان بە بەردەوامی دێڕێک بنوسم. نازانم ئایا چاک دەبمەوە یان نەء – ئەم سەرلێشێوانە- چیتر هیچ نانوسم.”

شاژنی وڵاتی بەریتانیا کۆشکێکی نایاب و نەرم و نیانی لە قەڵای بە ناوبانگی هامپتۆن کۆرت بۆ فەراهەمکرد. لە ئۆگەستی 1867 دا لە تەمەنی 76 ساڵیدا، فارادای چاوانی بە یەکجارەکی لێکنا و وەفاتیکرد. لە قەبرستانی بە  شۆرەتی لەندەن هایگەیت نێژرا.

هێزەکانی سروشت

کاتێک نیوتن چەمکی هێزی کێشکردنی دۆزییەوە، وەک هێزیکی نەبینراو کاریگەری خۆی لە فەزای بەتاڵدا دروستدەکات. بەڵام وردە وردە پێگەی ئایدیای ”هێزی کێشکردن لە دورەوە” لای هەندێک لە زانایان شلۆق بو، بە تایبەت لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا. لە دەوروبەری 1830 دا، تۆماس یۆنگ و ئەوگۆستین فرێسنێڵ پیشانیاندا کە روناکی وەک تەنۆلکە گوزەرناکات، هەروەک نیوتن باسیدەکات، بەڵکو وەک شەپۆل یان لەرینەوە گوزەردەکات. خۆ ئەگەر ئەمە بەمجۆرەیە، ئەی کەواتە لەرینەوە چییە؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسە، زانایان ئایدیایەکیان پێشنیازکرد کە بریتی بو لە مادەیەکی بێ کێش کە بە ئیسەر ناودەبرێت.

فارادای بیرۆکەیەکی تری هەبو، ئەویش باوەڕی وا بو کە کایە لە هێڵی هێز پێکهاتوە – هێڵی هێزەکان زۆر بە جوانی و ڕاشکاوی، بە شێوەی نەخشەیەک یان کڵێشەیەک بەرچاودەکەون بە تایبەت کاتێک وردە ئاسن بە دەوری موگناتیسدا دەڕێژین. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە کاریگەرییەکەی لە دورەوە چێتر نامێنێت و رونادات، بەڵکو شتەکان تەنها کاتێک دەجوڵێن کە روبەڕوی ئەم هێڵە هێزییانە دەبنەوە، ئەم هێڵانە بە هیچ جۆرێک خەیاڵی نین، بەڵکو واقعێکی فیزیکین و بونیان هەیە. فارادای ئەوەی رەچاوکرد کە کاتێک هێڵەکانی هێزی موگناتیسی دەخرێنە بواری جوڵەوە ئەوا موگناتیسەکە تەزویەکی کارەبایی پەخش دەکات و لە ساتەوەختی جوڵەکەیاندا بارگەی کارەبایی هەڵدەگرن.

ئایدیای کایەکانی هێز بوە دیاردەیەکی واقیعی و راست بو، بەلام لە سەردەمی فارادایدا فکرەیەکی ئەوەندە رادیکاڵانە بو کە تەنانەت ژمارەیەکی زۆر کەمیش لە زانایانی توانای تێگەیشتنی ئەم دیاردە نوێیەیان نەبو، جا نەخوازەڵا قبوڵکردنی. هەرچەندە باوەڕیان بە ئایدیای کایەکانی کاریگەری موگناتیسی هەبو، بەڵام مەسەلەی کایەی کارۆ – موگناتیسی نەء، ئەمە شتێک بو تەواو لە سەرو ئەقڵەوە بو. جگە زانایان ماتماتیکناسانیش ئایدیاکانی فارادایان بە تەواوی رەتکردوە چونکە هیچ سیما یان فومولایەکی ماتماتیکی لەخۆناگرێت. لە ساڵی 1855 دا، فارادای لە نوسینێکدا دەڵێت،”چۆن ژمارەیەکی ئاوا کەم لە زانایان لە هێڵە واقیعییەکانی هێز دەگەن. نایبینن، بەڵام هەمو توێژینەوەکان ئەو دیدەی من دەسەلمێنن کە پێش چەند ساڵێک پێشکەشم کردون…من رازیم کە چاوەڕوان بم، قایلم بەوەی بیروڕاکانی من هەقیقەتن.” فارادای راست بو.

سەرچاوە بە دەستکارییەوە

Farndon John  The Great Scientists: From Euclid to Stephen Hawking. ( Aug 2005) Kindle Edition.




دوو کۆرس دەربارەی بنەڕەتەکان و تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا

نوسین و ئامادەکردنی: ئارمان خەلیل

دوو کۆرس دەربارەی بنەڕەتەکان و تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا، کە هی زانکۆیەکی بێ ئەندازە باشن و لە لایەن پرۆفیسۆرێکی ئاستبەرزەوە گوتراونەتەوە.


ئەم دوو کۆرسەی لینکەکەیانم لە خوارەوە داناوە بە گشتی بریتین لە ٤٩ وانە دەربارەی تیۆرییە بنەڕەتی و سەرەکییەکانی فیزیا کە لە لایەن پڕۆفیسۆر R. Shankar لە زانکۆی Yale گوتراونەوە و تۆمار کراون. بە گشتی ئەمانە هەمان ئەو بابەتە تیۆرییانەن کە خوێندکارێکی بەشی فیزیا لە زانکۆ دەیانخوێنێت و پێویستە وەک بنچینەی تیۆری بیانزانێت، ئەمەی لەم دوو کۆرسەدا هەیە چڕکراوەیە و وا پێویست دەکات لە سەر هەر بابەتێک خوێندکار بڕێکی زۆرتر وردەکاری وەربگرێت (هەڵبەت ئەمە لە چاو ئەو بابەتانەی خوێندکاری دەرچووی فیزیا لە زانکۆیەکی باش وەریاندەگرێت نەک بە بەراورد لە گەڵ ئەم زانکۆ بێکەڵکانەی خۆمان). بۆ نمونە لە کۆتایی کۆرسی دووەمدا بە ٧ وانە باس لە کوانتەم میکانیک کراوە (هەموو بابەتەکانی تری ئەم کۆرسەش بە هەمان شیوە بە کورتی و چڕییە) کە لە ڕاستیدا لە هەر زانکۆیەک خوێندکار پێویستە زیاد لە ٣٠ کاتژمێر کوانتەم میکانیک بخوێنێت بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە فیزیادا، بەڵام لە پاڵ ئەوەشدا کۆرسێکی بێ ئەندازە باش و ڕوون و بە کەڵکە بۆ هەموو ئەوانەی خوێندکاری فیزیان یاخود دەیانەوێ دەست بکەن بە خوێندنی فیزیا و بە دوای هەنگاوی یەکەمدا دەگەڕێن و یاخود دەیانەوێ بە گشتی و لە ئاستێکی ئەکادیمیدا شتێک بزانن دەربارەی تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا. هەڵبەت وا پێویست دەکات وەک وانەی زانکۆ کەسی فێرخواز لەگەڵ سەیرکردنی ئەم وانانە هەوڵی نووسینی تێبینی و پێداچوونەوەی دواتر و حەڵکردنی نمونە بدات کە لەو لینکانەدا هەن کە لە کۆمێنت دامناون یاخود نمونە لە هەر کتێب و سەرچاوەیەکی تری دەرەکییەوە.
جا لە ڕاستیدا ئەوەی لەو وانانەدا دەیبینن ئەوە سادەترین و یەکەم هەنگاوی فیزیایەکی ڕاستەقینەیە کە بەشی هەرە زۆری دەربڕینی ماتماتیکییە نەک قسە و قسەڵۆکی پەیجەکانی فەیسبووک و سایتەکان، بە پەیجەکەی خۆشمەوە، ئەوەی لێرە بینیوتانە و دەیبینن واتە ئەو هەواڵ و باسکردن و شتە تەنها ڕووکەشێکە و شتێکە بۆ خەڵکی بە گشتی نەک خودی زانستی فیزیا.
—-
کۆرسی یەکەم: (Fundamentals of Physics I)
٢٤ وانەیە و بە شێوەی سەرەکی ئەم بابەتانە لە خۆ دەگرێت:
-میکانیکی نیوتنی
-تیۆریی ڕێژەیی تایبەت
-کێشکردن
-ثێرمۆداینامیک
-شەپۆلەکان

لینکی وانە ڤیدیۆییەکانی کۆرسی یەکەم :
https://www.youtube.com/playlist?list=PLFE3074A4CB751B2B

کۆرسی دووەم: (Fundamentals of Physics II)
٢٥ وانەیە و بە شێوەی سەرەکی ئەم بابەتانە لە خۆ دەگرێت:
-کارەبا
-موگناتیس
-بیناییزانی
-کوانتەم میکانیک
لینکی وانە ڤیدیۆییەکانی کۆرسی دووەم:
https://www.youtube.com/playlist?list=PLD07B2225BB40E582

تیبینی: هەروەها بۆ داونڵۆدکردنی نووسراو و نمونەکانی هەردوو کۆرسەکە، پاش کردنەوەی ئەم دوو لینکەی خوارەوە لە ژێر ئەم نووسینەدا
(course materials) کلیک لەو لینکە بکەن کە ئەمەی لە سەر نووسراوە: Download all course pages

کۆرسی یەکەم:
http://oyc.yale.edu/physics/phys-200
کۆرسی دووەم:
http://oyc.yale.edu/physics/phys-201
هیوادارم سوودی هەبێت.




پۆڵ دەیڤیز: چوار هێزەکەی سروشت (بەشی یەکەم)

وەرگێڕانی: شێرکۆ ڕەشید قادر

سەرچاوەکانی گۆڕانەکان

لەو ڕۆژگارەوە مرۆ لە دونیای دەوروبەری خۆی خوردبووەتەوە، هەستی بە بوونی گۆڕان کردووە. جیهان پڕبووە لە چالاکی – جوڵەی خۆر، هەڵکردنی ڕەشەبا، هەڵفڕینی باڵندەکان، گوزەری جۆگەکان. ئنسانی کۆن سەیری ڕابوونی وەرزەکانی کردووە، خەڵک چونەتە تەمەنەوە و پیربوون و ئامرازە بەراییەکانیشیان سواون و کەڵکیان نەماوە.

بەڵام هۆکاری گۆڕان و جوڵە چی بووە؟ هەندێک شت، وەک ئاژەڵان، دیارە کە هێزی جوڵەیان لە خۆیاندا هەیە، لە کاتێکدا هەندیکی تر – وەک بەرد، تیر و پاج – پێویستیان بە هێزی پاڵنەرێکی دەرەکی هەبووە و هەیە بۆ ئەوەی بجوڵین. یەکەمجار، هیچ جوداییەک نەکراوە لە نێوان بابەتێک لە فەزادا دەجوڵێت و دەگۆڕێت. هێشتا هزرەکانی خێرایی و تاودان بە باشی بەرجەستە نەبووبوون. پێشینانمان بە دڵنیاییەوە ئەو هێزانایەن وێناکردووە کە دونیایان دروستکردووە و بوونەتە هۆی گۆڕان، بەڵام لای ئەوان ئەم هێزانە لە باری چلۆنایەتیەوە سیحرئامێز بوون و بەشێکی جیانەکراوە بوون لە خوداکان و هێزە شەیتانەکان کە حوکمیان کردوون.

هەرچەندە فەیلەسوفانی یۆنان خوێندنەوەیەکی سیستەماتیکیان لەمەڕ گۆران و جوڵەوە تەبەنناکرد، بەلام هێشتا بە تەواوی لە هۆکارەکان تێنەگەیشتبوون. ئەرستۆ باوەڕی وەها بوو کە کلیلی تێگەیشتن لە جوڵە بریتیە لە بەرهەڵستی. ئەرستۆ سەرنجیدا کە تەنێک لە ناوەندێکی ڕونی وەک هەوادا( کە چڕی نزمترە لە هی ناوەندێکی وەکو ئاو) ئازادانەتر دەجوڵێت، هەربۆیەش خێراترە. لای ئەرستۆ لە هەردوو حاڵەتەکەدا هێزێکی بزوێنەر پێویستە بۆ زاڵبون بەسەر ئەو بەربەستەی لە بەردەم جوڵەدا هەیە. هەر بۆیەش گاڵتەی بە فکری ئەتۆمیستەکان دەهات کە دەیانگوت گوایە تەنۆلکەکان ئازادانە لە بۆشاییدا void دەجوڵێن، چونکە بۆشایی هیچ توخمێکی تێدا نیە، ئەوا بەرهەڵستی لە ئارادا نیە. هەربۆیەس تەنۆلکەکان بە خێرایی ناکۆتا infinite دەجوڵێن، ئەمەش لای ئەرستۆ شتێکی ناقۆڵا و بێ مانابوو.

ئەو چەمکە هاوچەرخە ئەندازیارییەی هێز کە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا کاری پێدەکرێت هەتا سەدەی هەڤدە بە تەواوی پەرەی نەسەندبوو و کامڵ نەبووبوو، هەتا یاساکانی میکانیکی نیوتن رەزامەندی لە بەرانبەردا نیشاندا. خامەی پسپۆڕانەی نیوتن بوو کە هەستیکرد جوڵەی لەمجۆرە پێویستی بە هێز نیە. تەنێکی ماتێریالی بە خێراییەکی ڕێک  و  uniformبە ئاڕاستەیەکی جێگیر دەجوڵێت بە بێ بوونی هۆکارێک دەرەکی بۆ ئەوەی پاڵی پیوە بنێت یان ڕایکێشێت. تەنها لادان لە جوڵەی ڕێک پێویستی بە تەفسیرکردن هەیە، واتە بوونی هێزێک. لای نیوتن، هێزەکان تاودان accelerations دروست دەکەن، بۆ ئەم مەبەستەش نیوتن هاوکێشەیەکی ماتماتیکیانەی وردی پێشکەشکرد کە هەردوو دیاردەکە (هێز و تاودان) پێکەوە دەبەستێتەوە.

تیۆریەکەی نیوتن یەکسەر تەفسیری مەتەڵی جوڵەی عەردی بە دەوری خۆردا نمایاشکرد. لە تەفسیرەکەدا هیچ هۆکارێکی بینراو و بەرچاو نییە کە عەرد بە ڕەوتی خولگەکەیدا ڕاپێچ بکات یا پاڵی پێوەبنێت، واتە لەم تیۆرەی نیوتندا، هیچ شتێکی لەو جۆرە پێویست نیە. هەقیقەتی جوڵەی عەرد مەسەلەیەک نیە، بەڵکو لادانە لە ڕێکی (جوڵە بە خێراییەکی ڕێک لەسەر هێڵێکی ڕاست) و پێویستی بە تەفسیر هەیە. ڕەوتی عەرد لە فەزادا بە دەوری ئەو هێڵەی بە ئاڕاستەی خۆرە دەچەمێتەوە، ئەمە هەقیقەتێکە کە بە هۆی هێزی ڕاکێشانی خۆرەوە تەفسیر دەکرێت.

میکانیکی نیوتن هەر زوو وەک وەسفێکی سەرکەوتوو سەبارەت بە جوڵە و هێز خۆی سەپاند، بە جۆرێک کە ئێستا بناغەی هەمو کارێکی ئەندازەیی میکانیکییە. هەرچۆنێک بێت، نیوتن ئیشارە نادات بە چاوگی ئەم هێزانە کە مادەکان تاودەدەن. سەرەتا ئەم هێزانە وەها هاتنە بەرچاو کە زۆرن و دەگۆڕێن: کاریگەری ڕەشەبا یان، فشاری هەوا یاخود ئاو، پاڵنانی بەردەوامی کانزا بۆ گەورەبوون، جۆشی توندی تەقینەوە کیمیاییەکان، هێزی ڕاکێشانی لاستیکی، هێزی ماسولکەکانی مرۆ، وەزنی شتە قورسەکان و چەندەها شتی تر. هەندێک هێز وا دێنە بەرچاو کە ڕاستەوخۆ، کاتێک لەگەڵ تەنەکە تەماس دەگرن، کاردەکەنە سەر تەنەکە، وەکو کاتێک گوریسێک ڕادەکێشین، بەلام هەندێک هێزی تر، هەروەک هێزی ڕاکێشان، لە دورەوە کاریگەری خۆیان لەسەر تەنەکە هەیە.

سەرباری ئەم فرە جیاوازییە، توێژینەوە و خوێندنی ورد ئەوە دەردەخەن کە دەتوانرێت سەرتاپا چالاکییەکانی سروشت تەنها لە چوار هێزی بنەرەتیدا کورت بکرێنەوە. سەرەنجام ئەم هێزانە بەرپرسن لە هەمو چالاکییەکانی دونیا، سەرچاوەی هەمو گۆرانێکن. هەر هێزێک وێکچون و جیاوازی خۆی لەگەل هێزەکانی تردا هەیە. تێگەیشتن لە خاسیەتەکانی ئەم چوار هێزە ئەرکێکی گەورەی فیزیکناسە و سەرەتایەکی بنچینەیی لە ڕیگادا بەرەو سوپەر – هێز فەراهەم دەکات.

هێزی ڕاکێشان Gravity

لە ڕوی مێژوییەوە، هێزی ڕاکێشان یەکەم هێزە لە چوار هێزەکە کە زانستییانە مامەڵەی لەگەڵ کراوە. هەرچەندە مرۆ هەمیشە هەستی بە ڕاکێشان کردووە و هەردووک بیرۆکەی بەرزبونەوە و دابەزینی لە ژێر ڕۆشنایی ڕاکێشاندا دیوە، بەلام ڕۆڵی ڕاستەقینەی هێزی ڕاکێشان وەک هێزێکی سروشتی تا سەدەی هەڤدە بە کامڵی حسابی بۆ نەکرابوو، واتە تا نیوتن هات و تیۆری ڕاکێشانی گشتی پێشکەشکرد. هەتا ئەو دەمە ، ڕاکێشان هێزێک بوو کە وەک بەشێکی جیانەکراوەی عەرد حسابی بۆ کرابوو، پاشان تێکەڵ بە هەموو ئەو بیروڕا کۆسمۆلۆژییانە کرابوو کە نزیک بوون لەم چەمکەوە. ئەرستۆ، کە باوەڕی وابوو عەرد دەکەوێتە چەقی گەردونەوە و لای وی کاتێک تەنەکان دەکەونە سەر عەرد هۆکەی دەگەڕیتەوە بۆ ئەوەی کە ئەم تەنانە نمونەیەکن لەو پرینسیپە گشتییەی کە دەڵێت هەمو تەنەکان مەیلی گەڕانەوەیان بۆ جێگای ئەسڵی سروشتیی خۆیان لە گەردوندا هەیە. هەربۆیەش دەبینین کە تەنە عەردییەکان بەرەو عەرد دێن و دەگەڕێنەوە، لە کاتێکدا توخمە ئیسەریەکان ethereal ی ئاسمان خۆیان بە ڕەوتێکی بازنەیی بە دەوری عەردا دەسوڕێنەوە، جا لە ڕوی جیۆمەترییەوە ئەمانە کەماڵترین perfect جوڵەن.

لە چەرخەکانی ناوەڕاستدا، لەگەڵ دامەزراندنی چەمکە ئەسترۆنۆمییە زیاتر هاوچەرخەکاندا، زانرا کە هێزی ڕاکێشان تەنها تایبەت نیە بە عەرد و بەس، بەڵکو لە نێوانی خۆر و مانگ و هەسارەکان و هەمو تەنەکانی تری ئاسماندا کاردەکات و دەور دەبینێت. یەکێک لە نمایشە هەرە قایلکەرەکانی ئەم هەقیقەتە بریتیە لە تەفسیری نیوتن سەبارەت بە دیاردەی هەڵچون و داچونی(مد و جزر) مانگ. یاسای دووجای پێچەوانەیی inverse square law نیوتن سروشتی مەودا – دوری هێزی ڕاکێشان بەرجەستەدەکات. مەبەست لەمە ئەوەیە کە هەرچەندە هێزی ڕاکێشان لەگەڵ دوریدا پێچەوانە دەگۆڕێت، بەلام کاریگەریەکەی هێشتا بە پانتایی فەزادا دەڕوات و لە دورییەوە هەستی پێ دەکرێت. ئەمە شتێکە مایەی بەختەوەرییە، چونکە هێزی ڕاکێشان کتومت گەردونی وەک یەکەیەک پێکەوە ڕاگرتوە: کۆنترۆڵی هەسارەکان و ڕەوتی سوڕانەوەیان بە دەوری خۆردا دەکات، ئەستێرەکان بە گالاکسیەوە دەبەستێتەوە و بەربەستیشە لەبەردەم ئەستێرەکان کە بکەونە نێو بۆشایی بەتاڵی(vacuum) فەزاوە. لە ڕاستیدا، بە پێوەری ئەسترۆنۆمی، هێزی ڕاکێشان بە گشتی هێزێکی گەورە و باڵادەستە.

یەکێک لە سیما هەرە گرنگەکانی هێزی ڕاکێشان بریتیە لە گشتگیریەکەی universality، هیچ شتێک لە گەردوندا ناتوانێت لە دەسەڵاتەکەی ڕابکات و هەڵێت. هەمو تەنۆلکەیەک ڕوبەڕوی ڕاکێشان دەبێتەوە، یاخود بە ڕاکێشانەوە دەنوسێت. تەنانەت وزەش کاردانەوەی لە هەمبەر ڕاکێشاندا هەیە. بە هەمان شێوە، هەمو تەنۆلکەیەکیش سەرچاوەی ڕاکێشانە. لەوەش زیاتر، ئەو قووەتەی کە تەنۆلکەکان بە ڕاکێشانەوە دەنوسێنێت هەمیشە وەک خۆیەتی، ئەمەش هەقیقەتێکە، تەنانەت گالیلۆ، زانای بەناوبانگی ڕۆژگاری ڕێنیسانس، سەرنجیدا و گوتی کە هەمو تەنەکان بە یەک خێرایی دەکەونە خوار، جا بارستە و پێکهاتەیان چۆن بێت گرنگ نیە.

ssss

نیوتن (1642 – 1727): یاسای دوجای پێچەوانەیی.

هێزی ڕاکێشان لە نێوان تەنۆلکەکاندا هەمیشە هێزی یەکتر ڕاکێشان و لە یەکتر نزیکبونەوەیە. لە لایەکی ترەوە، هێزی لەیەکتر دورکەوتنەوە Repulsive gravity ، یاخود هێزی دژە – ڕاکێشان، وەک هەندێک جار وەها ناودەبرێت، هەرگیز نەبینراوە و سەرنج نەدراوە. هۆکاری ئەمەش ڕون و ئاشکرایە. ڕاکێشانی لە یەکتر دورکەوتنەوە پێویستی بە وزەی نێگەتیڤ هەیە. ئەو وزەیەی لە تەنۆلکەدا کڵۆم کراوە(خەفەکراوە) هەمیشە پۆزەتیڤە و بارستاییەکی پۆزەتیڤی پێ دەبەخشێت. تەنۆلکەکان هەمیشە هەوڵدەدەن کە یەکتر ڕابکێشن. وزەی نێگەتیڤ شتێکە کە بە هیچ جۆرێک پەی پێ نابرێت. هەرچۆنێک بێت، هەرچەندە تەنۆلکەکان ناتوانن وزەی نێگەتیڤیان هەبێت، بەلام دەشێت کایەیەک لە ئارادا هەبێت کە شتی لەمجۆرە دروست بکات، ئەمەش دەرکەوتەی قوڵی لێ دەکەوێتەوە.

لەوانەیە سەرسامترین شت لە بارەی هێزی ڕاکێشانەوە بریتی بێت لە ئەوپەری لاوازییەکەی. هێزی ڕاکێشان لە نێوان پێکهاتەکانی ئەتۆمی هایدرۆجیندا 10-39 (واتە 10 توان ناقس سی و نۆ) ی هێزی کارەبایە. ئەگەر ئەتۆمی هایدرۆجین بە هێزێکی ڕاکێشان بە یەکەوە نوسابن وەک لەوەی هێزێکی کارەبایی، ئەوا بچوکترین خوڵگەی ئەلەکترۆن گەورەتر دەبێت لەو گەردونەی لەبەرچاومانە! لە ڕاستیدا ، لە ئاستەکانی تەنۆلکە تاکەکانی ژێر – ئەتۆمیدا ، هێزی ڕاکێشان هێندە لاوازە کە فیزیکناسان مەیلی ئەوەیان هەیە کە سەراپا فەرامۆشی بکەن. هەرگیز لە هیچ یەکێک لە پرۆسەکانی تەنۆلکەدا هەستی پێ نەکراوە و تێبینی نەکراوە.

تەنانەت لە ئاست بابەتە ماکرۆسکۆبیەکانیشدا(گەورەکاندا)، کاریگەری هێزی ڕاکێشانی خۆشیان تێبینی ناکرێت. کاتێک لەسەر شەقامێک بەرەو خوار پیاسە دەکەیت، باڵەخانە گەورەکان هێزێکی ڕاکێشان واری دەکەن، بەلام هێشتا ئەوەندە بچکۆلەیە کە ناتوانرێت هەستی پێ بکرێت، لەگەڵ ئەوەشدا ئامێری زۆر هەستیار هەن کە کاردانەوەیان لە هەمبەر ئەم هێزانەدا هەیە. لە ساڵی 1774 ، سکۆتلەندییەک، کە ناوی نەڤیل ماسکەلین بوو، کاتێک بە لای چیایەکدا ڕەت بوو، بە هۆی پەخشکردنی هێزی ڕاکێشانەوە لە لایەن چیاکەوە، جۆرە لادانێکی شاقوڵی بەدیکرد. لە ساڵی 1797 دا هنری کاڤێندیش، تاقیکردنەوە بەناوبانگەکەی کرد کە تێیدا زۆر بە وریایی و وردی ئەو هێزە هەرە لاوازەی یەکترڕاکێشانی پێوا کە لە نێوان دوو تۆپی بچکۆلەدا هەن کە بە شێوەیەکی ئاسۆیی دەکەونە ئەمسەر و ئەوسەری دارێکی هەڵواسراو و لە هەر سەرێکیش گۆیەکی خڕ هەیە.

ssss

ئاینشتاین (1879 – 1955): تیۆری نسبی گشتی و تایبەتی.

وەک شتێکی سەرسام دێتە بەرچاو کاتێک دەبینین کە هێزێکی یەکترڕاکێشانی وەها لاواز هەستی پێ بکەین.چۆن هێزی لەمجۆرە ئاوا لە گەردوندا باڵادەستن؟ وەڵامەکە دەگەڕێتەوە بۆ سیمای گشتگیری universality ئەم هێزە. ئەمەش چونکە هەمو تەنلۆکەیەکی مادە هێزی ڕاکێشانی هەیە و هەتا مادەی زیاتر کەڵەکە ببێت ئەوا هێزەکە گەورەتر دەبێت. تۆ لە ژیانی ڕۆژانەدا هەست بە هێزی ڕاکێشان دەکەیت چونکە هەمو ئەتۆمێک لەسەر عەرد ڕاتدەکێشێت. کاریگەری تاکە ئەلەکترۆنێک یان تاکە پرۆتۆنێک ئەوەندە لاوازە دەشێت فەرامۆش بکرێت، بەڵام کاتێک هەمو یەکدەگرن ئەوا هێزێکی بەرچاو دروست دەکەن. خۆ ئەگەر ژمارەی تەنۆلکەکانی هێزی ڕاکێشان یەکسان بن بە ژمارەی تەنۆلکەکانی دژە – ڕاکێشان ئەوا جۆرە فەزایەکی هارمۆنی دروست دەکەن و هێزی ڕاکێشان، کە هێشتا هەر لە ئارادایە، هەرگیز دەرک پێ ناکرێت، چونکە زۆر لاواز دەبێت.

ڕاکێشان هێزێکە کە دەتوانرێت تەنها وەک کایەیەک وەسف بکرێت. هەمو تەنۆلکەیەک وەک سەرچاوەی کایەی ڕاکێشان وایە، واتە تەنۆلکەکان ئەم کایەی ڕاکێشانە پەخش دەکەن و وەکو هەورێکی نادیار دەوریان دەدەن. خۆ ئەگەر تەنۆلکەیەکی تر هەڵبدرێتە ئەم کایەی ڕاکێشانەوە ئەوا هەست بە کاریگەری هێزێک دەکات. کایەی ڕاکێشانەکە زۆر لەوە زیاترە کە تەنها وەک ڕاکێشان قسەی لەمەڕ بکرێت، چونکە دەتوانێت جۆرێک لە شەپۆلەکان دروست بکات، هەر وەک چۆن ماکسوێل کەشفی کرد کە لە کایەیەکی ئەلکترۆماگنێتیکدا شەپۆلەکان دروست دەبن و بە فەزادا دێن و دەچن. بە هەمان شێوەش ئاینشتاین بۆی دەرکەوت کە شەپۆلەکان لە کایەی ڕاکێشاندا دروست دەبن.

هەرچەندە تیۆری نیوتن لەمەڕ ڕاکێشان بۆ دوو سەد ساڵ تەواو سەرکەوتو بوو، بەلام لەبەردەم فیزیکی نوێدا بووە قوربانی، لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا شتەکە تەقیەوە. تیۆری نیوتن کە ساڵەها بوو تەفسیرێکی سەرکەوتوانەی لەمەڕ جوڵەی شێوە هێلکەیی هەسارەی مێرکۆری داڕشتبوو، بەڵام جۆرە پێچێکی بچکۆلە یاخو پاشگەزە – جوڵەیەک لە ڕەوتی هەسارەکەدا هەبوو، ئەمەش هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بوونی پشێویەکی ڕاکێشان کە سەرچاوەکەی هەسارەی تر بوو. کاتێک حساباتێکی ورد لەمەڕ ئەم پرسە تازەیە کرا، دەرکەوت کە بۆ هەر سەد ساڵێک چل و سێ چرکە[i] کەوانە لە ئەنجامدا دروست دەبێت.

لەوەش جدیتر، ئەوەبوو کە یاسای ڕاکێشانی نیوتن لەگەڵ تیۆری تازە لەدایکبووی نسبیدا دووچاری پێکدادان بووبوو. لای نیوتن، هێزی ڕاکێشان لە نێوان دوو تەندا یەکسەر بە پانتایی فەزادا دەگوازرێتەوە، بەمجۆرە ئەگەر خۆر لە پڕ نەمێنێت و لە بەرچاو ون بێت، ئەوا خولگەی عەرد یەکسەر لە سوڕانەوە دەوەستێت، ئەمە لە کاتێکدایە کە هەرچەندە پرۆسەی دیارنەمانی تیشکی خۆر هەتا دەگاتە سەر عەرد هەشت خولەک دەخاێنێت. تیۆری نسبی ئاینشتاین هەمو دیاردەیەکی فیزیکی و کاریگەری ئەو دیاردەیە قەدەغە دەکات کە لە خێرایی ڕوناکی زیاتر بێت، بێگومان ئەم تیۆرەی ئاینشتاین لە هەمبەر ئەوەی نیوتندا ڕوبەڕوی ململانێ دەبێتەوە.

کاتێک لە ساڵی 1915 دا، ئاینشتاین هەوڵیدا تیۆرەکەی گشتگیر generalize بکات بۆ ئەوەی هێزی ڕاکێشان لەخۆبگرێت، ئەمە بوو بە هۆی داڕشتنی تیۆری نسبی گشتی، ئەمەش نەک هەر پێگەی بە هاوکێشەکەی نیوتن لەمەڕ ڕاکێشان لێژکرد، بەڵکو بوو بە هۆی گۆڕینی سەرتاپای بنچینەیی چەمکی تێگەیشتنی مرۆ لە هەمبەر ڕاکێشان. لە تیۆری ئاینشتایندا، لە ڕاستیدا ڕاکێشان هیچ هێز نیە، بەڵکو نمایشی چەمانەوەی یان شێواندنی فەزا – زەمەنە spacetime . بە گوێرەی تیۆری ئاینشتاین، ڕاکێشان تەنها جیۆمەتریە و بەس.

تیۆری نیوتن لە هەمو بوار و مەبەستە پراکتیکیەکاندا وەک تیۆرێکی سەرکەوتوو دەمێنێەوە، وەکو گەشتی پاپۆڕی ئاسمانی و فڕۆکە، ئێستاش هەر سەرکەوتووە بۆ وەسفکردنی زۆر لە سیستەمە ئەسترۆنۆمیەکان. بەلام کاتێک کە کایەی هێزی ڕاکێشان چڕ دەبێتەوە، وەک نزیکبونەوە لە دیاردەکانی هەرەسهێنانی ئەستێرە نیوترۆنیەکان و چاڵە ڕەشەکان. تەنانەت لە ناوەندێکی هێزی ڕاکێشانی مامناوەندیدا، لە توانادا هەیە کە کاریگەری چەمانەوەی فەزا – زەمەن کەشف بکرێت. بۆ نمونە، پێچکردنەوەی خولگەی مێرکوری، بریتیە لە دەرەنجامی شیواندنی فەزایی خۆر.

ئەلیکترۆماگنێتیزم Electromagnetism

هەرچەندە هێزی ڕاکێشان یەکەم هێزە ئنسان توانیویەتی بە شێوەیەکی زانستی لێی تێگەیشتبێت، بەڵام هەر لە دێرزەمانەوە خەڵک ئاشنایەتی لەگەڵ هێزی ئەلیکترۆماگنێتیزمیشدا هەبووە. هێزی کارەبایی لە کاتی هەورە بروسکەدا بە شەفافی بەدی دەکرێت، یان لە هەندێک دیاردەی تری وەکو بەتاڵکردنەوەی بارگەکاندا بە ڕونی دەردەکەوێت. هێزی موگناتیسی بەرپرسە لەو کڵێشە ئاڵۆزانەی لە کاتی دەرکەوتنی ڕۆشنایی لە دەڤەرەکانی قوتبی باکوردا بەدی دەکرێن.

تالیس (624 – 546 پێشزایین)، فەیلەسوف و فەلکناسی یۆنانی، بە یەکەم زانا دادەنرێت کە دەرکی بە بوونی دیاردەی کارەبا کردووە، ئەویش کاتێک سەرنجیدا کە ئەگەر مووروو لە شتێک بخشێنی ئەوا خەسڵەتێک پەیدا دەکات کە دەتوانێت شتی ورد و سوکەڵە هەلگرێت و پێوەی بنوسێت. وشەی ئێلێکترا elektroa لە زمانی یۆنانیدا وشەیەکە بۆ مورو بەکاردێت(لە کوردیشدا تەسبیحی کارەبا هەیە). لە چەرخەکانی ناوەڕاستدا، ویلیام گیلبێرت[ii] (1544 – 1603)، کە پزیشکی تایبەتی شاژن ئەلیزابێتی یەکەم بوو، زیاتر لە مەسەلەکەی کۆڵیەوە و بۆی دەرکەوت کە گەلێک مادەی تر هەن کە هەمان خاسیەتی کارەبایان هەیە. پاشان لە ئنگلتەرە و ئەروپا، توێژینەوەی تر کرا و دەکەوت کە هەندێک مادە وەک مادەی جیاکەرە( مادەی عازلە) کار دەکەن. زانای فەرەنسی، چارلز دوفەی Charles Dufay  ئەوەی کەشفکرد کە بارگە کارەباییەکان بە دوو جۆر خۆیان دەخەنەڕو، ئێستا بەو دوو جۆرە دەوترێت پۆزەتیڤ و نێگەتیڤ.

ssss

ویلیەم گیڵبێرت (1544 – 1600): عەرد موگناتیسێکی زەبەلاحە.

لەسەدەی هەژدە و سەرەتای سەدەی نۆزدەدا، لە دوای تاقیکردنەوەکانی هەر یەک لە بنیامین فرانکلین(1706 – 1790) و مایکل فارادای[iii](1791 – 1867) تێڕامانێکی فراوانتر لەمەڕ کارەباوە هاتە ئاراوە. دەرکەوت کە ئەو بارگە کارەباییانەی وەک یەکن لە یەکتر دور دەکەونەوە و ئەو بارگە کارەباییانەی وەک یەک نین یەکتر ڕادەکێشن، لە هەردوو حاڵەتەکەدا هاوکێشەیەکی سادەی ماتماتیکی حوکمی ئەو هێزەی نێوانیان دەکات: هێزی کارەبایی نێوانیان بە حوکمی هەمان یاسای نیوتن، کە بە یاسای ” دووجای پێچەوانەیی” ناسراوە دەگۆڕێت، جا هەتا دوری نێوان بارگەکان زیاتر بێت، ئەوا هێزە کارەباییەکە کەمتر دەبێت. بێگومان لەوەبەر ئیشارەمان بە یاساکەی نیوتن دا، کاتێک نیوتن لەمەڕ هێزی ڕاکێشان لە نێوان تەنەکاندا دۆزییەوە. پێویستە ئەو هەقیقەتە بگوترێت کە هێزی کارەبایی لە هێزی ڕاکێشان بەهێزترە و دەتوانرێت بە ئاسانی لە ژیانی ڕۆژانەدا تێبینی بکرێت.

کارەکانی فارادای پێشنیازی بوونی کارەبایان لە ئەتۆمدا کرد، بەڵام پرسەکە کاتێک بە تەواوی سەلمێندرا کە فیزیکناس، جەی.جەی.تۆمسۆن[iv] J.J. Thompson (1856 – 1940) لە ساڵی 1890 دا ئەلکترۆنی دۆزییەوە. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەوە دەزانین کە بارگەی کارەبایی هەمیشە بە تەنۆلکەکانی مادەوە هەیە، بڕی ئەم بارگانە بە جۆرێکە کە ملکەچی سیستەمێکی ڕێکی ژمارەی تەواو و کۆلکەی یەکە بنەڕەتییەکانن، ئەمە پرسێکی سەرنجڕاکێشە. هەمو تەنۆلکەکان هەڵگری بارگە نین، بۆ نمونە، فۆتۆن و نیوترینۆ [v]neutrino ، لە ڕوی کارەباییەوە بێ بارگەن و بە نیوتراڵ ناودەبرێن. کارەبا، لەم لایەنەوە، لە هێزی ڕاکێشان جودایە. هەمو تەنۆلکەکانی مادە، بە کایەی ڕاکێشانەوە جووتن(یاخود نوساون)، بەلام تەنها تەنۆلکە بارگاوییەکان بە کایەی ئەلیکترۆماگنێتیکەوە جووتن(نوساون).

جەی. جەی. تۆمسۆن (1856 – 1940): ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

جەی. جەی. تۆمسۆن (1856 – 1940): ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

یۆنانەکان، هەروەک چۆن کارەبایان لە سروشتدا بەدی کردووە، بە هەمان شێوەش، موگناتیسی سروشتیان دیاریکردووە. لە دەوروبەری 600 ی پێشزاییندا، لەگەڵ خاسیەتەکانی ئاسن ئۆکساید(فیریوم ئۆکساید) ئاشنایەتیان پەیدا کردووە و دەرکیان پێکردووە کە ئەمانە، ئەگەر چی کەمێک لە یەکتریش دوربن، کاریگەرییەک لە هەمبەر یەکتر دروست دەکەن. لە دوای 500 ساڵی تر، چینیەکان خاسیەتی ئاڕاستەیی فیریۆم ئۆکسایدیان دۆزییەوە و بەم هۆیەوە توانیان فۆرمێکی زۆر سەرەتایی قیبلەنوما دروست بکەن. هەرچەندە ئەو قیبلەنومایەی دروستیان دەکرد تەنها بۆ مەبەستی غەیبگەری بەکاریان دەهێنا و بەڵام دوای چەندەها سەدە بووە ئامێرێک بۆ مەبەستی دەریاوانی بەکارهات.

لە کۆتایی سەدەی شازدەدا، زانایانی ئەوروپا بە چاوێکی پڕ بەها و گرنگەوە سەیری سروشتی ڕاستەقینەی موگناتیسیان کرد و بایەخیان پێدا. گیلبێرت، ئەوەی خستەڕوو کە عەرد وەک موگناتیسێکی گەورە وایە و سیفاتەکانی زۆر نزیکە لەو مۆدڵە گۆییەی خۆی لە ئۆکساید فیرۆم(ئاسن ئۆکساید) دروستی کردبوو. پاشان دەرکەوت کە موگناتیس بە دوو جۆرەوە خۆی نمایش دەکات، ئەویش جەمسەری باکور و جەمسەری باشور، واتە بە هەمان موگناتیسی گۆی عەرد، دوو تەوەری هەیە. جگە لەوەش هەر وەک کارەبا، هاوجەمسەر لە یەکتر دور دەکەونەوە، جەمسەری لێک جیاوازیش، یەکتر ڕادەکێشن. بەڵام جیاواز لە کارەبا، جەمسەرەکانی موگناتیس هەمیشە بە جووت کار دەکەن، ئەوانیش باکور و باشور. ئەگەر قاڵبێک موگناتیسمان هەبێت ، ئەوا سەرێکی باکورە و سەرەکەی تر باشورە، خۆ ئەگەر قاڵبەکە کەرت بکەین، ئەوا لە شوێنی بڕینەکە جەمسەری تازە دروست دەبێت و هەر یەک لە دوو قاڵبە نوێکە هەر یەکەیان بۆ خۆیان دەبنە دوو قاڵبی موگناتیسی تازە و هەریەکان دوو جەمسەری نوێ، باکور و باشور دروست دەکەن. ئەوەی شایانی گوتنە، ئەوەیە کە مەحاڵە و هەرگیز ناتوانرێت تاکە جەمسەرێکی موگناتیسی جیابکرێتەوە، واتە موگناتیسی تاک –جەمسەر( باکور بە تەنها یان باشور بە تەنها) بوونی نیە. ئایا دەشێت ئەوە بڵێین کە لە سروشتدا موگناتیسی تاک جەمسەر قەدەغە بێت؟ ئەگەر وایە، بۆچی؟ بێگومان لێکۆڵینەوە لە سوپەر – هێز superforce وەڵاممان لەمەڕ ئەم پرسیارە سەرنجڕاکێشە دەداتەوە.

ئەوەی دیسانەوە مایەی سەرنجدانە ئەوەیە کە هێزی نێوان جەمسەرەکانی موگناتیس ملکەچی یاسای دووجای پێچەوانییە(یاسای نیوتن بۆ راکێشان)، هەروەک چۆن لە کارەباش و هێزی ڕاکێشاندا وەهایە. بەمجۆرە هێزەکانی کارەبا و موگناتیس دور دەڕۆن. واتە کاریگەرییان بۆ دورییەکی زۆرە. بۆ نمونە، کایەی موگناتیسی عەرد بە ئاسماندا باڵ دەهاوێت. بە هەمان شێوە، خۆریش خاوەن کایەی موگناتیسی خۆیەتی و توانیویەتی سیستەمی خۆری خۆی بە نایابی ڕابگرێت.

sajvdhgas

جەیمس ماکسوێل(1831 – 1879): یەکخستنی کارەبا و موگناتیس لە هاوکێشەیەکدا.

لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا، پەیوەندییەکی قوڵ لە نێوان کارەبا و موگناتیسدا دۆزرایەوە. لە دانیمارک هانس کریستیان ئۆرستێد  Hans Christian Oersted   (1777 – 1851) کەشفیکرد کە تەزوی کارەبا کایەیەکی موگناتیسی بە دەوری خۆیدا پەخشدەکات، ئەمە لە کاتێکدا کە فارادی Faraday دەریخست کە گۆڕان لە کایەیەکی موگناتیسیدا تەزویەکی کارەبا دروست دەکات. ئەم کەشفە نوێیانە بوون بە زەمینە خۆشکردن بۆ لەدایکبوونی دینەمۆی کارەبایی electric dynamo و جینەرەیتەر generator کە ئەمڕۆ لە بواری ئەندازەییدا ڕۆڵی گرنگیان هەیە.

لە ساڵانی 1850 کاندا ماکسوێل[vi] (1831 – 1879) هەنگاوی گەورەی بەرەو پێش هەڵگرت، کاتێک توانی کارەبا و موگناتیس بخاتە دووتوێی تەنها یەک تیۆرەوە، ئەویش تیۆری ئەلیکترۆموگناتیسەوە بوو، ئەمە بۆ خۆی بازدانێکی شۆڕشگێرانە بوو لە بواری زانست و بە یەکەم تیۆری کایەی یەکگرتوو unified field theory دادەنرێت. کاتێک تیۆری کوانتەم هاتە ئاراوە و دوای گەلێک گۆڕانی گونجاو بەسەر کوانتەمدا و بۆ ئەوەی ڕۆڵی کاریگەری خۆی یاری بکات، تیۆری ماکسوێڵ، هەتا ساڵی 1967 بە سەلامەتی و بێ دەستکاری مایەوە و سەرکەوتنێکی نایاب بوو. پاشان لە ساڵی 1967 دا، هەنگاوی داهاتووی مەزن بریتی بوو لە جارێکی تر یەکخستنەوەی هێزەکان.


[i]  کەوانە – چرکە : یەک کەوانە – چرکە 1/60 ی یەک کەوانە – خولەکە و 1/3600 ی یەک کەوانە پلەیە. یەک کەوانە چرکە واتە 3.7  کیلۆمەترە.

[ii]  گیلبێرت، سەرباری ئەوەی کە پزیشکی تایبەتی شاهانە بوو لە ئنگلترە، توێژەرێکی فیزیکی بەهرەمەند بوو، هێدی هێدی کەوتە وردبونەوە لە دیاردە و خاسیەتی موگناتیسی، کە سەرەنجام گەیشتە ئەو قەناعەتەی کە عەرد موگناتیسێکی زەبەلاحە. ئەمە سەرەتای سەرهەڵدانی چەمکی هێزی ڕاکێشان بوو. دوایی کێپلەر(1571 – 1630) گوتی ئەو هێزەی کە جوڵەی بەردەوام بە هەسارەکان دەبەخشێت بۆ ئەوەی لەسەر ڕەوتی خولگەیی خۆیان بمێننەوە و لانەدەن هێزێکی زیندووە و لە خۆرەوە دێت، کاتێک هەسارەکە لە خۆرەوە نزیکە ئەم هێزە گەورەیە، بەڵام کە هەسارەکە دور دەبێت ئەم هێزە لاواز دەبێت.

[iii]  فارادای فیزیکناس و کیمیاناسی ئنگلیزی، ڕۆڵێکی مەزنی هەبوو لە خوێندن و بەرەو پێشبردنی ئەلکترۆماگنێتیزم. لە خێزانێکی کەمدەرامەت هاتۆتە دونیاوە. لە تەمەنی چواردە ساڵیدا دەبێتە شاگرد لای بەرگتێگرێک، بۆ ماوەی حەوت ساڵ لێرە بەرگ تێدەگرێت، هەر لێرەش دەکەوێتە خوێندنەوەی کتێبی زانستی و خۆی تەواو لە پرسە زانستیەکاندا قاڵدەکات. لە 1812 دا دوای گوێگرتن لە پێنچ موحازەرەی کیمیازانی ئەو کاتە دەیڤید هەمفری، داوای لێدەکات وەک یارمەتیدەر لای خۆی وەریبگرێت، بەڵام داواکەی رەتدەکاتەوە. دوای ساڵێک هەمفری خۆی دەنێرێتە شوێنی بۆ ئەوەی ببێتە یاریدەدەری. هەر زوو وەک زانایەک شۆرەت بۆ خۆی پەیدا دەکات و لە ساڵی 1821 دا یەکەم نامەی زانستی خۆی لەمەڕ سوڕانەوەی ئەلکترۆماگنێتیک بڵاوکردەوە( ئەو پرینسپەی کە ماتۆڕی کارەبایی لەسەر دروستکراوە). لە 1831 دا کورتکردنەوەی ئەلکترۆماگنێتیکی دۆزییەوە، دوایی بوو بە بنەمای ترانسفۆرمەر و جێنێرەتەر و پاشانیش بوو بە هۆی سەرهەڵەندانی تەکنەلۆژیای کارەبا.

[iv]  جەی.جەی. تۆمسۆن: لە نزیک مانچستەر، ئنگلتەرا، لەدایکبووە، بۆ خوێندن چووەتە کامبریچ. لە ساڵی 1883 دا بووە بە موحازیر. هەر زوو ناوبانگ پەیدادەکات، جگە لە دەیان داهێنانی فیزیکی و ماتماتیکی، ئەوەی ناوی بە نەمری هێشتەوە دۆزینەوەی ئەلکترۆن بوو لە ساڵی 1897 دا کاتێک سەرقاڵی کارکردن بوو لەسەر خاسیەتەکانی تیشکی کاتۆد ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

[v]  نیوترینۆ لە تەنۆلکە هەرە بنەڕەتییەکانە کە بنیاتی گەردون پێکدەهێنێت. نیوترینۆ لە نیوترۆن دەچێت، بەڵام جیاوازییەکی سەرەکی لەگەڵ نیوترۆندا هەیە، ئەویش ئەوەیە کە نیوترینۆ بارگەی کارەباییان نیە، چونکە لە ڕوی کارەباییەوە نیوتراڵن (بێ لایەنن.).

[vi]  جەیمس کلێرک ماکسوێل: ماتمیکناس و فیزیکناسی گەورەی سکۆتلەندی. بەوە ناوبانگی دەرکرد کە تیۆری ئەلکترۆماگنێتیکی داڕشت، توانی هەموو تاقیکردنەوە، ڕامانەکان و هاوکێشەکانی پێش خۆی لە یەک بۆتەدا ڕێکبخات و لە هاوکێشەیەکدا فۆرمولەیان بکات. هاوکێشەکە بە هاوکێشەی ماکسوێل ناسراوە. ماکسوێل بە یەکەم زانا دادەنرێت کە سەرەتایەکی داڕشتووە بۆ تیۆری کایەی یەکگرتوو.




سەرچاوە لەسەر فیزیایی گشتی

ئامادەکردنی: موحسین برهان
ئەم کتێبانەی خوارەوە هەریەکەیان بەجیا، یەکێکن لە باشترین و ئاکادیمیترین کتێبەکانی بواری فیزیایی گشتی،  هەموو بوارە سەرەکیەیەکانی فیزیا وەک میکانیک و کارەبا و موگناتیس، هەرەوەها فیزیا گەرمی و شەپۆل لە گەڵ فیزیای رووناکی و مۆدرین  و چەندین بەشی تر لە خۆ دەگرن. بەو هیوایەی سودی لێ ببینن. کتێبی کۆتای هی یەکێک لە زانا هەرە بەناوبانگە کانی فیزیا.

[button color=”green” size=”medium” link=”https://drive.google.com/file/d/0B4YVWKgvZFBXUzdfR0VJb1JydFU/preview?pref=2&pli=1″ target=”blank” ]داگرتن[/button]
Untitled

[button color=”green” size=”medium” link=”https://faculty.psau.edu.sa/filedownload/doc-3-pdf-67a5de9fa89738da0c6835ef457b5878-original.pdf” target=”blank” ]داگرتن[/button]

[button color=”green” size=”medium” link=”https://docs.google.com/file/d/0B_FOFMzF0_0gbjNxakkzUkV4dzg/edit?pref=2&pli=1″ target=”blank” ]داگرتن[/button]

[button color=”green” size=”medium” link=”http://selfdefinition.org/science/25-greatest-science-books-of-all-time/20.%20Feynman%20et%20al.%20-%20The%20Feynman%20Lectures%20on%20Physics%20Volumes%201%20-%203%20(1963).pdf” target=”blank” ]داگرتن[/button]
the-feynman-lectures-on-physics-the-definitive-edition-volume-3-400x400-imaefwmfd8mg7pzm




کتێبی “تڕانزستەر و چەند بەکارهێنانێکی” بڵاوکرایەوە

qqq

 ئێستا پەڕتووکی “تڕانزستەر و چەند بەکارهێنانێکی” بە زمانی شیرینی کوردیی کەوتە بەر دیدەی خوێنەران .لەم پەڕتووكەدا مێژووى سەرهەڵدانى تڕانزستەر و پێكهاتە و جۆرەكانى و چۆنيەتيى ئيشكردنى و ڕێكخستنە جياوازەكانى و تايبەتمەندييەكانى، لەگەڵ ڕاڤەكانيان و هەندێك لە بەكارهێنانەكانی بەدوورودرێژيى خراونەتەڕوو.

شوێنی دەستکەوتن:
کتێبخانەی دڵشاد-سلێمانیی- شەقامی پیرەمێرد
ژ. مۆبایل- ٧٥ ٣٩ ١٥١ ٠٧٧٠

 




کتێبی “پێکهاتەی پێوانەيى ڕاپۆرتى تاقيگە و توێژينەوەى زانستيى” بڵاوکرایەوە

sss

ئێستا پەڕتووکی “پێکهاتەی پێوانەيى ڕاپۆرتى تاقيگە و توێژينەوەى زانستيى” بە زمانی شیرینی کوردیی کەوتە بەر دیدەی خوێنەران.لەم پەڕتووكەدا باسى چۆنێتيى نووسينی ڕاپۆرتى تاقيگە و توێژينەوەى زانستيى و بەشەكانیان بەشێوەى پێوانەيى (standard) بەتێروتەسەليى كراوە.

شوێنی دەستکەوتن:
کتێبخانەی دڵشاد-سلێمانیی- شەقامی پیرەمێرد
ژ. مۆبایل- ٧٥ ٣٩ ١٥١ ٠٧٧٠




چۆنیەتی بەکاهێنانی ئامێری مایکرۆمەتر

ئامادەکردنی: موحسین برهان

Mahr_Micromar_40A_0-25mm_Micrometer

مایکرۆمیتەر، ئامێرێکی پێوانەکەرە، بەکاردێت بۆ پیوانی تیرە و ئەستوری تەنەکان ، زۆرجار لە تاقیکردنەوە فیزیاییەکاندا بەکاردێت.

دەتوانن لەم لینکەوەی خواروە ،ئەو سیمولەیشە  کار پێبکەن و بە بارهێنانی ماوسی کۆمپیتەرەکەتان ئەستوری تەنێک بپێون

[button color=”black” size=”medium” link=”https://dl.dropboxusercontent.com/u/44365627/lookangEJSworkspace/export/ejss_model_Micrometer02/Micrometer02_Simulation.xhtml” target=”blank” ]لینکی سیمولەیشنەکە[/button]

یان دەتوانن سەری ئەم ڤیدیۆیەش بکەن بۆ باشتر شارەزابوون لە بەکارهێنانی  ئامێرەکە

https://www.youtube.com/watch?v=i_jygJkJujE




( Vernier Caliper)چۆنیەتی بەکارهێنانی ئامێری

ئامادەکردنی: موحسین برهان

Vernier Caliper Simulator

دەتوانیت لەم لینکەیخوارەوە شێوەی سیمولەیش ئامێرەکە ببینیت و شتەکانی بگۆڕیت

[button color=”black” size=”medium” link=”http://iwant2study.org/lookangejss/01_measurement/ejss_model_AAPTVernierCaliper/AAPTVernierCaliper_Simulation.xhtml” target=”blank” ]کلیک لێرە بکە بۆ بینینی سیمولەیشنەکە[/button]

یان ئەتوانی سەیری ئەم ڤیدیۆیە بکەیت کە بە جوانی  باسی چۆنیەتی بەکارهێنانی ئامێرەکە دەکات

https://www.youtube.com/watch?v=FNdkYIVJ3Vc




کارەباو موگناتیس-شیکردنەوەی تاقیکردنەوەکان

ئامادەکردن و  نوسینی: پێشەوا رەسوڵ محمد
[button color=”green” size=”medium” link=”http://www.mediafire.com/view/uo2r96fvbsbw2bo/electricity_and_magnetism_by_m.peshawa.pdf” target=”blank” ]داگرتن[/button]

image3271