موون ئیلوژن

https://youtu.be/puNnqEqVaPA




مایکل فارادای ( 1791 – 1867)

وەرگێڕان و  ئامادەکردنی: شێرکۆ ڕەشید قادر

”ئەو ئنسانەی دێت و دەڵێت دڵنیایە لەوەی کە خۆی راستە، ئەوە بە دڵنیاییەکی زۆرەوە هەڵەیە.”

  مایکل فارادای

مایکل فارادای ( 1791 – 1867 )

مایکل فارادای، نەک هەر بە یەکێک لە زانا تەجریبییەکان هەژمارد دەکرێت، بەڵکو، لەوانەشە بە گەورەترین زانای هەمو سەردەمەکان دابنریت – تیوریستییەکی خاوەن وێنایەکی بەرز بو، دەرکی بەو راستییە کرد هەمو هێزەکانی سروشت پێکەوە بەستراون. فارادای هەم مۆتۆری کارەبایی و هەم جێنێرەتەری کارەبایی پێشکەش بە مرۆڤایەتی کرد، پاشانیش زەمینەی خۆشکرد بۆ لەدایکبونی شۆڕشی کارەبایی.

کاتێک مایکل فارادای لە 1791 دا هاتە دونیاوە، کارەبا پرسێکی نوێی گەرمی ناوەندە زانستییەکان بو. ئەمە جگە لەوەی لەو رۆژگارەدا و لە شوێنە گشتییەکان خەڵک و زانایان شوشە و کبریتیان لە یەکتر دەخشاند بۆ دروستکردنی پڕیشکی کارەبا و کارەبای ستاتیکییان دروست دەکرد و تاقیکردنەوەیان ئەنجامدەدا و خەڵکی تریش لەم دیمەنانە کۆدەبونەوە و چەپڵەیان لێدەدا. تەنانەت روەکناسی ئیتاڵی لویجی گالڤانی ( 1737 – 1798 کارەبای بەکارهێنا بۆ ئەوەی لاقی بۆقێکی مردو بخاتە حاڵەتێکەوە کە موچرکەی پێدابێت. گالڤانی باوەڕی وابو کە هێزی ژیانی دۆزیوەتەوە، لای وی ”کارەبای گیانداران” بریتییە لە ژیاندنەوەی گۆشت و ئێسک. هەر دوای ئەمە، دەیان زانا کەوتنە خۆیان و تەزوی کارەبایی ژیانیان کردەوە بە بە بەدەنی مردودا، ئەمە جۆرە پانورامایەک بو کە زۆر بە تەرزێکی بەرز و ستایلانە لە رۆمانەکەی ماری شیللی ” فرانکشتاین” دا رەنگی داوەتەوە و وێناکراوە.

ئایدیای کارەبا وەک هێزێکی ژیاندنەوە بوە هۆی سەرنجڕاکێشانی خەڵکانێک و خەیاڵی ئنسانی ئاسایی بە جۆرێک خستە ئیلهامەوە کە بو بە مایەی نومایشی شانۆیی لە گۆڕەپانەکانی ناوەندی شاردا، تەنانەت زانای توندڕەوەی وەکو ئەندرو ئور، کە سکۆلەندی بو، لە ساڵی 1818 دا، لە شاری گلاکسۆ هات و مەیتی تازە لە سێدارەدراوی پیاوکوژێکی وەکو ماتیۆ کلایدسدەیلی هێنا و خستییە ژێر کاریگەری تەزوی کارەباوە و لەسەر تەختی شانو وەک بوکە سەماکەرە سەمای پێکرد و بوە مایەی جۆش و پێکەنین و سەرسامی تەماشاکەران. زانایەکی تریش لە ساڵی 1836 دا، بە ناوی ئەندرو کرۆس، بانگەشەی ئەوەی کرد کە بە هۆی کارەباوە مێرویەکی خەڵقکردوە و ناوی لێناوە ئاکاری. هەرچەندە لەم گۆشە و لەو شار ئەو ناوچەیە، ئەم شتە سەیر و سەمەرانە بە هۆی کارەباوە ئەنجام دەدران، بەڵام لە راستیدا گۆران و پێشکەوتنی خێراش لە بواری کارەبا خۆیدا وەک زانستێکی نوێ لە ئارادابون، زانایانی تەجریبی سەرقاڵی توێژینەوە و ئەنجامدانی تاقیکردنەوەی زۆر جدی بون بۆ تێگەیشتن لە سروشتی راستەقینەی کارەبا.

 بۆ نمونە، ئەلێسنادرۆ ڤۆڵتا، لە کۆتایی ساڵانی 1870 کاندا، بۆی دەرکەوت کە دەکرێت بە هۆی کارلێکی کیمیاییەوە کارەبا بەرهەم بهێنێنرێت. ڤۆڵتا، ئەم بیرۆکەیەی خستەگەڕ بۆ ئەوەی یەکەم پاتری لە ساڵی 1800دا دروست بکات. دوایی گەلێک زانا پاترییەکەی ڤۆڵتایان وەک سەرچاوەیەکی کارەبایی بەکارهێنا بۆ گوزەرکردنی تەزو بە سێرکتدا و خستنەگەڕی بۆ دۆزینەوەی گەلێک شتی تر. ئەندرێ ئەمپێر، قودرەتی تەزوی کارەبای بۆ ساخ بوەوە و پاشانیش جۆرج ئۆم، سروشتی بەرگری Resistance کارەبایی دۆزییەوە.

ئننجا لە ساڵی 1820 دا بو کە زانای دانیمارکی، هانز ئۆرستێد ئەوەی دۆزییەوە کە تەزوی کارەبایی دەتوانێت دەرزی قیبلەنومایەکی موگناتیسی بجوڵێنێت. ئەمە یەکەم ئەزمونی ئنسان بو لەمەڕ دۆزینەوەی پەیوەندی نێوان دو هێزی سروشتی و هەر زوش بو بە جێگەی سەرنجی زانایانی تەجریبی. فارادای یەکەم کەس بو ئەم بوارە تاقیبکاتەوە، لە ساڵی 1820 و 1830 دا تێکۆشا نهێنی کارەبا و موگناتیس واڵا بکات.

فارادای، چونکە داهێنەرێکی پایەبەرز، تاقیکارێکی بلیمەت و تیوریستێکی وردبین و وردەکار بو، زو وەک پێشڕەوێکی زانست دەرکەوت. تەنها دوای چەند مانگێک، کە دۆزینەوەکەی ئۆرستێدی بیست، نمایشێکی زیرەکانەی بنیاتنا کە دەریخست چۆن موگناتیس بە شێوەی بازنەیی بە دەوری وایەرێکی کارەباییدا دەسوڕێتەوە و پاشانیش چۆن بە هەمان شێوەی بازنەیی وایەرێکی کارەبایی بە دەوری موگناتیسێکدا دەسوڕێتەوە. بەمجۆرە فاراداری بۆ یەکەم جار پرینسیپی مۆتۆری کارەبایی دۆزییەوە.

دوای دە ساڵ، فارادای دۆزینەوەیەکی گرنگتری ئەنجامدا، ئەویش بریتی بو لەوەی کە کایەیەکی موگناتیسی کە لە حاڵەتی جوڵەدا بێت دەتوانێت تەزوی کارەبایی بەرهەم بهێنێت. ئەم پرینسیپی کورتکردنەوەی ئەلیترۆموگناتیسییە، کە سەربەخۆیانە لە لایەن جۆزێف هێنری لە ئەمەریکا و لە هەمان کات و زەماندا دۆزرایەوە. ئەمەش ئیشارە بو بۆ ئەوەی کە دەتوانرێت مەکینەی وەها دروست بکرێت کە بڕێکی بێشومار کارەبا بەرهەم بهێنێت، ئەمەش دیسانەوە بۆ خۆی زەمینەی خۆشکرد بۆ هەمو شتێک، هەر لە کارەبا و رۆناکییەوە هەتا دەگاتە ئاڵوگۆڕی گەیاندن و گواستنەوەی دەنگی.

فارادای: لە شاگردێکەوە کە بەرگی دەگرتە کتێب بو بە بەناوبانگترین فیزیکناس.

لەگەڵ ئەمانەشدا دەبینین کە هیچ یەک لە مۆتۆری کارەبایی و پریسیپەکانی بەرهەمهێنانی کارەبایی ئامانجی سەرەکی و گەورەی فارادای نەبون، بەڵکو خەونی گەورەتری هەبو، فارادای نەک هەر پرینسیپەکانی ئەلکترۆلێسیسی دۆزییەوە – ئەو زانستەی کە بریتییە لە کەرتکردنە کیمیاییەکان بە هۆی کارەباوە – بەڵکو مەبەستی بو کە هۆکاری یەکێتی هەمو هێزەکان بدۆزێتەوە، هەر لە کارەبایی، موگناتیسی، روناکی و تەنانەت هێزی کێشکردنیش، ئەمەش بە هیوای پەرەپێدانی ئایدیای کایەی هێزەکان بو. ئەم خوردبونەوە قوڵ و بنەڕەتییەی فارادای زەمینەی خۆشکرد بۆ سەهەڵدانی هەمو فیزیک و تەکنەلۆژیای هاوچەرخ، هەر لە تەلەفزیونەوە هەتا دەگاتە تەلەفۆنی مۆبایل.

منداڵێکی هەژار

کاتێک فارادای لەدایکبو، زانست بە تەواوی لە سایەی دەسەڵاتی ئەرستۆکرات و دەوڵەمەندەکاندا بو. زانایان نەک هەر پێویستیان بە هاوکاری دارایی بو بۆ ئەنجامدانی تاقیکردنەوە، بەڵکو واسیتە و واسیتەکاری پێویست بون بۆ ئەوەی خەڵکی ئاسایی لە دامودەزگاکانی زانستدا دابمەزرێن. هەرچەندە فارادای منداڵی ماڵە نەدارێک بو، بەلام زۆر جار داستانی دەوڵەمەندبونەکەی وەک نمونەیەکی بەرز باس دەکرێت. جارێک سەرۆک وەزیرانی کۆنی بەریتانی، مارگرێت تاچەر، زۆر جوان وەسفی فارادی کردبو، کاتێک گوتی،” فارادای سیمبولی ئنسانێکە کە خۆی بنیات ناوە، بەسەر هەژارییەکەیدا سەرکەوتوە.”

فارادی لە نزیک ئێلێفانت کاسڵ، کە دەڤەرێکی زۆر هەژاری شاری لەندەنە، گەورەبوە. بابی ئاسنگەر بو، بەڵام بە جۆرێک کەمئەندام بو کە بە هیچ جۆرێک توانای فەراهەمکردنی دەرامەت و بژێوی منداڵەکانی نەبو. گەلێک جاران فارادای رۆژانی کوێرەوەری خۆی گێڕاوەتەوە کە هەفتە هەبوە سەرتاپا تەنها نانی وشک و روتیان خواردوە. لەگەڵ ئەمانەشدا خۆی بە بەختەورە زانیوە، چونکە لە تەمەنی سیازدە ساڵیدا دەبێتە شاگردی کتێبفرۆشێک و لەوێش کاتێک بەرگ دەگرنە کتێبەکان، دەیبردنەوە بۆ شوێنی مەبەست، فارادای هێدی هێدی فێربو خۆی کتێبەکان لە بەرگ بگرێت و بە دەم کارەکەشەوە، بە پەرۆشەوە کتێبەکانی دەخوێندەوە، بە تایبەت ئەو کتێبانەی کە لە بارەی زانستەوە بون. فارادای، لەم بارەوە دەنوسێت و دەڵێت،” لە سەرەتای ژیانمدا، کەسێک بوم خاوەن خەیاڵاتی زۆر فراوان بوم، بە جۆرێک زۆر بە ئاسانی وەک ئنسایکلۆپیدیا باوەڕ بە ”شەوانی عەرەبی” بکەم، بەڵام لای من هەقیقەت زۆر گرنگ بو، منی لەو شتانە قوتارکرد. متمانەم بە راستی بو.” هێدی هێدی زانست سەرنجی راکێشا و دونیایەک بو کە گیرۆدەی بوبو، وەستاکەشی، زۆر یارمەتیدا بۆ ئەوەی گۆشەیەک بۆ خۆی لە کتێبخانەیەکدا بنیات بنێت بۆ ئەنجامدانی تاقیکردنەوە.

موەزەفێکی مۆزەخانە قەفەزەکەی فارادای نمایش دەکات. ئەم قەفەزە بە جۆرێک بنیاتنراوە کە بە هیچ جۆرێک هیچ جۆرە بەتاڵبونەوەیەکی کارەبایی نەتوانێت دزەبکاتە ناو قەفەزەکەوە، ئەمەش بەکاردێت بۆ پاراستنی ئامێری کارەبایی لە هەورە تریشقە.

قوتابیەکی ساحیر

خۆشبەختانە، فارادای کەسێک بو بەخت یاری بو، ویلیام دانس، کە یەکێک بو لە مشتەرییەکانی کتێبخانەکە، ئەندامی پەیمانگای شاهانە بو، لەو رۆژگارەدا رابەری مونەزیمی زانست بو. کاتێک دانس بیستی کە فارادای لاو خولیا و شەیدای زانستە و ئاشنایەتی لەگەڵ خوێندنەوەی کتێبە زانستییەکاندا هەیە، بلیتی دایە بۆ ئەوەی بچێت بۆ پەیمانگا و بینەری موحازەرەی زانای بەناوبانگی سەردەمەکە سێر هەمفری دەیڤی بێت. ئەوەی بۆ فارادای، وەک منداڵێکی هەژار، هەڵکەوت، هەتا بڵێی هەلێکی دەگمەنە و هەرگیز لە ژیاندا دوجار شتی وا رونادات. کە چو بۆ موحازەرەکە، هەر زو کەوتە نوسین و تۆمارکردنی سەرنج و تێبینی زۆر ورد و وێنەکێشان، دوایی هەمو ئەمانەی کردە کۆپییەکی جوان و لەبەرگی گرت و بە شەخسی ناردی بۆ هەمفری دەیڤی خۆی.

نامیلکەکەی فارادای کاری خۆی کرد و تەئسیری کردە سەر هەستی دەیڤی. دایڤی بانگی کردە لای خۆی، کردیە یاریدەدەری خۆی، ئەو کاتە فارادای تەمەنی 21 ساڵ بو. کە دەیڤی دەچوە پەیمانگا و داوەتی ناوەندی و بنکەی زانستی بکرایە، وەک یاوەرێک فارادای لەگەڵ خۆی دەبرد. کە گەشتێکی ئەوروپاشی کرد فارادای برد و بە گەلێک زانای گەورەی سەردەمەکەی ناساند، لەوانە ئەمپێر، ڤۆڵتا و گەی لوساک. فارادای جگە لەوەی خۆی خۆی فێری هەمو شتێک کردبو، بەڵام زۆر وریا، زۆر زیرەکانە توانی سود لە ئەقڵە بەرزەکانی زانست و پێشڕەوانی فیزیکی هاوچەرخ وەربگرێت. دوای چەند ساڵێک، نەک هەر لە تاقیکردنەوەکاندا یارمەتی دەیڤی دەدا، بەڵکو خۆی بە تەنها تاقیکردنەوەی ئەنجام دەدا.

لە ساڵی 1821 دا، دوا بە دوای دعزینەوەکانی ئۆرستێد، پەیمانگای شاهانە داوای لە فارادای کر کە ئامارێک لەمەڕ توێژینەوەی زانستی سەبارەت بە کارەبا ئامادە بکات، فارادای هەر بەمە نەوەستا، بەڵکو هات و خۆی چەند تاقیکرنەوەیەکی ئەنجامدا، لە نێویاندا بۆ یەکەم جار نمایشی پرینسیپەکانی مۆتۆری ئەلکتریکی. کاتیک دەیڤی نەم پرۆژابەی فارادای زانی، بێتاقەت بوم چونکە چاوەڕوان بو کە شاگردەکەی پێزانینێک لە هەمبەر وی بخاتەڕو، چونکە هەردوکینا لەسەر هەمان پرۆژە و هەمان پرس کاریان دەکرد. بەڵام هیچ ناوی نەهێنابو. بەڵام هەندێک مێژونوس دەڵێن ئەوەندە توڕە بوە کە دەنگ بدات دژ بەوەی فارادای داوەت بکرێت بۆ کۆمەڵەی شاهانە.

فارادای وەک پێشکەشکار

فارادای زو زانی کە پێویستە دۆزینەوەکانی خۆی لە کۆمەڵەی شاهانە پێشکەش بکات و سوریش بو لەسەر ئەنجامدانی ئەم پرۆژەیە، هەر بۆیەش هات و مامۆستایەکی گرت بە ناوی ”بەنجامین سمارت”ەوە بۆ ئەوەی فێری بکات کە چۆن گوتار لە نێو زانایاندا پێشکەش بکات، بە تایبەت لە ناوەندێکی هەستیار و بەناوبانگی وەک کۆمەڵەی شاهانە. لە ساڵی 1826 دا، لە ژێرناوی ” مشتومڕی ئێوارانی فارادای” زنجیرە موحازەرە بە ناوبانگەکانی خۆی پێشکەشکرد. لە راستیدا زۆر بە نایابی خۆی ئامادەکرد و تاقیکردنەوەکانی ئەنجامدا و زوش بوە کەسایەتیەکی بەرچاو و دیاری نێو خەڵک، بە تایبەت لە نێو بژاردەی رۆژگارەکەدا ناوی بە تەواوی پەیداکرد. فارادای، کاتێک تاقیکردنەوەکانی پێشکەشکرد، لە نێو قەفەزێکی ئاسنیندا بو، بە تایبەت کاتێک لە دەرەوەی قەفەزەکەوە پڕیشکی کارەبایی زۆر کاریگەر لە هەمو لایەکی قەفەزەکەوە دەگیرایە قەفەزەکە. فارادای دڵنیابو لەوەی کە قەفەزەکە زۆر بە باشی لە پڕیشکە کارەباییەکان دەیپارێزێت، بەڵام نمایشەکە تەواو جێگای سەرنج و بایەخی بینەران بو.

دوای ئەمەش، چەند موحازەرەیەکی لە جەژنی سەری ساڵدا بۆ منداڵان پێشکەشکرد کە زۆر سەرکەوتوتر بون، هەتا ئێستاش ساڵانە ئەم یادە لەو پەیمانگایەدا دەکرێتەوە. بە ناوبانگترین نمایش کە فارادای لە جەژنی سەری ساڵدا ئەنجامیدا بریتی بو لە زنجیرە موحازەرەیەک لەمەڕ مێژوی کیمیایی مۆم، کە تێیدا مۆمی بەکارهێنا بۆ پێشکەشکردنی سامانێکی زۆر گەورەی ئایدیا، هەر لە توخمە کیمیاییەکانەوە هەتا دەگاتە پرۆسەی ئارەقکردنەوە لە ئنساندا. لەم بارەیەوە گوتی،” هیچ شتێک لەوە باشتر نییە کە مرۆ بۆ پێشکەشکردنی خوێندنی فەلسەفەی سروشتی دیاردەی فیزیکی مۆم بەکاربهێنێت.”

لە ساڵی 1830 دا، فارادای زۆر سەرکەوتوانە پێگەی خۆی لە پەیمانگای شاهانەدا قایمکرد. تاقیگەکەی لە ژێرزەمینەکەدا بو، موحازەرەکانی لە هۆڵەکانی سەرەوە و قاتی یەکەم پێشکەش بە خەڵکی دەکرد. ئەمە جگە لەوەی خۆی و هاوسەرەکەی لە ئەپارتمانێکدا لە قاتی سەرەوە دەژیان.

گەیشتن بە لوتکە

کە فارادای گەیشتە تەمەنی پەنجا ساڵی، زۆر جاران دوچاری سەرئێشە و گەلێک جاری تریش توشی نەخۆشی بیرچونەوە دەبو. هێشتا هیمەت و توانای کارکردنی هەبو، توانای ئەوەی هەبو بە دە سەعات زیاتر لە 73 کیلۆمەتر بە سەر چیاری ئەڵپدا بە پیادە بڕوات. بەڵام وردە وردە هەستیکرد پێویستی بە ئیسراحەتی سەری هەیە. سەرباری ئەمانەش، هەندێک خەڵک ئەم قۆناخەی ژیانی فارادای بە بەرزترین و بە پیتترین تافەکانی داهێنانی ژیانی حساب دەکەن.

لە ساڵی 1845 دا، فارادای زینجیرەیەک تاقیکردنەوەی ئەنجامدا، لەم تاقیکردنەوانەدا، فارادای تێکۆشا و ویستی بزانێت کە ئایا ئەلکترۆموگناتیزم بە شێوەیەک کاریگەری دەکاتە سەر ئەو روناکییەی کاتێک لە لایەن مادە رەنگ ئاوییەکانەوە جەمسەرگیری دەکرێن! دوای تاقیکردنەوەی چەندەها مادەی ئاوی، دواجار هات و پارچە مسێکی شوشەیی قورسی تاقیکردەوە، یەکسەر بۆی دەرکەوت کە ئەم پرۆسەی جەمسەرگیرییە لە ژێر کاریگەی موگناتیسیدا رودەدات. ئەمە دەسکەوتێکی لە ئاسابەدەر و زۆر مەزن بو، چونکە بۆ یەکەمجار و بە ئاشکرا ئەو پیوەندییە دەخاتەڕو کە لە نێوان روناکی و موگناتیس و کارەبادا هەیە، ئەم دۆزینەوە گەورەیەی فارادای زەمینەی خۆشکرد بۆ دۆزینەوەی شەبەنگی تەواوی تیشکدانەوەی ئەلکترۆموگنایزم، لە نێویاندا تەلەفزیۆن، مایکرۆوەیڤ، تیشکی- ئێکس، تیشکی گاما و روناکیش.

هەر لەم دەور و کاتانەدا بو کە فارادای کەوتە باسکردن و وروژاندنی پرسی کایەی هێزەکان.  لە راستیدا وشەی کایە لە بناواندا دەگەڕێتەوە بۆ ویلیام تۆمسن، ئەو ماتماتیکناسە لاوەی خەڵکی سکۆتلەندە بو. فارادای وەها هەستیکرد کە تۆمسن تەنها کەس بوە بە تەواوی لە چەمکی کایەی فارادای تێگەیشتوە. بەڵام ئایدیای کایە سەرتاپا هی فارادای خۆی بو.

دوا ساڵانی ژیانی فارادای

بە درێژایی ساڵانی 1840 کان، فارادای زیاتر دەچوە دونیای گۆشەگیری و دور لە خەڵک گوزەرانی دەکرد. بێگومان یەکێک لە هۆکارەکانی ئەم دورەپەرێزییە بریتی بو لە ئیمانداری و خوداپەرستی. ئەندامێکی چالاکی گروپێکی ئایینی مەسیحی بو بە ناوی ساندێمانەکان، کە مەسیحی زۆر توندڕەوبون، هەرگیز کەسانێک بە جدی پەیڕەوەی ئاینی ماسیحیان نەدەکرد تەجمید دەکرا و بۆی نەبو بەشداری چالاکییەکان بێت، تەنانەت کەسایەتییەکی گەورەی وەک فارادایان تەجمیدکرد چونکە یەکشەمەیەک داوەتنامەیەکی لە شاژنی بەریتانیاوە قبوڵکرد و ئامادەی نوێژ و نزای ئەو یەکشەممەیەی کڵێسەکە نەبو. ئەوەی مایەی سەرنجە ئەوەیە کە پەیڕەوی ئاینەکەیان بە جۆرێک بو کە تەنانەت مۆڵەتیان نەدا بە فارادای کە خەڵاتەکەی شاژنی بەریتانیا، کە بریتی بو لە نازناوی ” سێر”، قبوڵ بکات. خەڵکانێک هەبون ئەم شتانەیان کردە نوکتە و لە ناو خۆیاندا باسیان دەکرد،

سەرباری ئەوەش، فارادای بە هۆی پشێوی دەرونییەوە مەحکوم بو بە ژیانێکی ئارام و دورکەوتنەوە لە کۆڕ و کۆمەڵانی خەڵک، ئەمەش زیاتر بۆ ئەوەی بتوانێت زاڵ بێت بەسەر ئەم پشێویەدا. وردە وردە کەوتە حاڵەتێکەوە کە ناچاربو پەنابەرێتە بەر هاوسەرەکەی و داوای لێ بکات خزمەتی بکات. زۆر جاران هەستی بە نۆباتی گێژی دەکرد و سەرئێشەکەی زیاتر لە جاران زیادی دەکرد و زاکیرەی بەرەو لاوازی دەچو. لە ساڵی 1862 دا، نامەیەکی بۆ هاوڕێی خۆی شۆنبییەن نوسی و دەڵێت،” دوبارە و دوبارە نامەکانم دەدڕێنم، شتی ناقۆڵا دەنوسم. نازانم یان ناتوانم وشەکان حونجە بکەم، یان بە بەردەوامی دێڕێک بنوسم. نازانم ئایا چاک دەبمەوە یان نەء – ئەم سەرلێشێوانە- چیتر هیچ نانوسم.”

شاژنی وڵاتی بەریتانیا کۆشکێکی نایاب و نەرم و نیانی لە قەڵای بە ناوبانگی هامپتۆن کۆرت بۆ فەراهەمکرد. لە ئۆگەستی 1867 دا لە تەمەنی 76 ساڵیدا، فارادای چاوانی بە یەکجارەکی لێکنا و وەفاتیکرد. لە قەبرستانی بە  شۆرەتی لەندەن هایگەیت نێژرا.

هێزەکانی سروشت

کاتێک نیوتن چەمکی هێزی کێشکردنی دۆزییەوە، وەک هێزیکی نەبینراو کاریگەری خۆی لە فەزای بەتاڵدا دروستدەکات. بەڵام وردە وردە پێگەی ئایدیای ”هێزی کێشکردن لە دورەوە” لای هەندێک لە زانایان شلۆق بو، بە تایبەت لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا. لە دەوروبەری 1830 دا، تۆماس یۆنگ و ئەوگۆستین فرێسنێڵ پیشانیاندا کە روناکی وەک تەنۆلکە گوزەرناکات، هەروەک نیوتن باسیدەکات، بەڵکو وەک شەپۆل یان لەرینەوە گوزەردەکات. خۆ ئەگەر ئەمە بەمجۆرەیە، ئەی کەواتە لەرینەوە چییە؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسە، زانایان ئایدیایەکیان پێشنیازکرد کە بریتی بو لە مادەیەکی بێ کێش کە بە ئیسەر ناودەبرێت.

فارادای بیرۆکەیەکی تری هەبو، ئەویش باوەڕی وا بو کە کایە لە هێڵی هێز پێکهاتوە – هێڵی هێزەکان زۆر بە جوانی و ڕاشکاوی، بە شێوەی نەخشەیەک یان کڵێشەیەک بەرچاودەکەون بە تایبەت کاتێک وردە ئاسن بە دەوری موگناتیسدا دەڕێژین. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە کاریگەرییەکەی لە دورەوە چێتر نامێنێت و رونادات، بەڵکو شتەکان تەنها کاتێک دەجوڵێن کە روبەڕوی ئەم هێڵە هێزییانە دەبنەوە، ئەم هێڵانە بە هیچ جۆرێک خەیاڵی نین، بەڵکو واقعێکی فیزیکین و بونیان هەیە. فارادای ئەوەی رەچاوکرد کە کاتێک هێڵەکانی هێزی موگناتیسی دەخرێنە بواری جوڵەوە ئەوا موگناتیسەکە تەزویەکی کارەبایی پەخش دەکات و لە ساتەوەختی جوڵەکەیاندا بارگەی کارەبایی هەڵدەگرن.

ئایدیای کایەکانی هێز بوە دیاردەیەکی واقیعی و راست بو، بەلام لە سەردەمی فارادایدا فکرەیەکی ئەوەندە رادیکاڵانە بو کە تەنانەت ژمارەیەکی زۆر کەمیش لە زانایانی توانای تێگەیشتنی ئەم دیاردە نوێیەیان نەبو، جا نەخوازەڵا قبوڵکردنی. هەرچەندە باوەڕیان بە ئایدیای کایەکانی کاریگەری موگناتیسی هەبو، بەڵام مەسەلەی کایەی کارۆ – موگناتیسی نەء، ئەمە شتێک بو تەواو لە سەرو ئەقڵەوە بو. جگە زانایان ماتماتیکناسانیش ئایدیاکانی فارادایان بە تەواوی رەتکردوە چونکە هیچ سیما یان فومولایەکی ماتماتیکی لەخۆناگرێت. لە ساڵی 1855 دا، فارادای لە نوسینێکدا دەڵێت،”چۆن ژمارەیەکی ئاوا کەم لە زانایان لە هێڵە واقیعییەکانی هێز دەگەن. نایبینن، بەڵام هەمو توێژینەوەکان ئەو دیدەی من دەسەلمێنن کە پێش چەند ساڵێک پێشکەشم کردون…من رازیم کە چاوەڕوان بم، قایلم بەوەی بیروڕاکانی من هەقیقەتن.” فارادای راست بو.

سەرچاوە بە دەستکارییەوە

Farndon John  The Great Scientists: From Euclid to Stephen Hawking. ( Aug 2005) Kindle Edition.




ماکس پلانک ( 1858 – 1947)

وەرگێران بەدەسکارییەوە: شێرکۆ ڕەشید قادر

” بێگومان فیزیکی تیوری بابەتێکی زۆر نایابە،…بەڵام پێناچێت تۆ بتوانیت هیچ شتێکی نوێی بخەیتە سەر کە لە بنەڕەتدا گرنگ بێت.” مامۆستایەک ئامۆژگاری پلانک دەکات کە فیزیک نەکات.

ماکس پلانک ( 1858 – 1947)

ماکس پلانک ( 1858 – 1947)

ماکس پلانک یەکێک بو لە فیزیکناسە تیوریستەکان، لە هەمبەر یاساکانی سروشت ئەمەندە فزولی بو کە توانی پێ بنێتە مەملەکەتێکی تەواو نوێی فیزیکەوە – ئەو دونیا تازەیەی بە تیوری کوانتەم ناودەبرێت – بە جۆرێک کە تێگەیشتنی مرۆڤ لە بەرانبەر جیهانی مایکرۆفیزیای ئەتۆم و تەنۆلکە ژێر – ئەتۆمییەکان بگۆڕێت.

ماکس پلانک لە ساڵی 1858، لە کیەڵ، لە ئەڵمانیا، لەدایکبوە. بابی، کە ناوی ژولیەس ویلیام بو، پرۆفیسۆری یاسای دەستوری بو. منداڵەکانی وەها پەروەردەکردبو کە رێز لە موئەسەساتی دەوڵەت و کڵێسە بگرن و خوێندنیان خۆش بوێت. ئەمە جگە لەوەی دەرسی لەمەڕ بەهاکانی لە خۆربوردەیی و راستگۆیی و دادپەوەری دەگوتەوە.

منداڵی و پەروەردە

سەرەتا ماکس پلانک چوە قوتابخانەیەک لە ناوچەکەی خۆیان لە کیەڵ. لە ساڵی  دا1867، کە تەمەنی نۆ ساڵان بو، بابی لە زانکۆی میونیخ بو بە پرۆفیسۆر. ئەو کاتە ماکس پلانکیان نارد بۆ قوتابخانەیەکی بە ناوبانگی جومناسیوم لە شارەکەدا و سەرکەوتوانە توانی قۆناخەکە تەواو بکات، هەرچەندە ساڵانە یەکێک بو لەهەشت یەکەمی پۆلەکە، بەڵام هیچ سیمایەکی بلیمەتی تێدا دەرنەکەوتبو. پێدەچێت هەتا ئەو کاتە هێشتا هیچ خولیا و حەزێکی لە هەمبەر زانست و بیرکاری پیشان نەدابێت. لە راستیدا مەیلی زیاتر بۆ مۆسیقا هەبو، لە نۆتەدا بەهرەیەکی بلیمەتانەی هەبو، جگە لەوەی لە هەر یەک لە پیانۆ و ئۆرگاندا دەست و قامکی زۆر ورد و نایاب بو. لە دوا ساڵانی قۆناخەکانی قوتابخەنەدا، هێدی هێدی کەیفی زیاتر و خولیای قوڵتری چوە سەر فیزیک و ماتماتیک، هۆکاری ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ مامۆستایەکی، کە ناوی هێرمان مولەر بو. بە هۆی مولەرەوە، ماکس پلانک، ئاشنایەتی لەگەڵ یاسای مانەوە و پاراستنی وزە دا پەیداکرد، ئەو یاسایەی بە یەکەم یاسای سێرمۆداینەمیک ناسراوە. بەو ئایدیایە زۆر موتەئسیر بو کە دەڵێت کە دونیای بون، بە شێوەیەکی رەها، ملکەچی یاساکانی سروشتە، لەوەش زیاتر بیری کردەوە کە تۆ بڵێیت یاسای تر هەبێت لەمەڕ دونیا و گەردون هێشتا نەدۆزرابێتەوە.

کاتێک لە هاوینی 1874 دا، لە تەمەنی شازدە ساڵیدا، بە پلەیەکی باش قوتابخانەی تەواوکرد، هێشتا وێنەیەکی رونی لەبەردەمدا نەبو کە دەیەوێت چی بکات یان چی بخوێنێت و لە داهاتودا ببێت بە چی. لە راستیدا سێ هەڵبژاردەی لە بەردەمدا هەبو، یەکەم مۆسیقا، دوەم ماتماتیک پاشان فیزیک. کاتێک چو لە کابرایەکی موزیکناسی پرسی کە لە ئایندەدا چی بخوێنێت باشە بۆ ژیان، ئەی چۆنە ئەگەر مۆسیقا بخوێنێت، موزیکناسەکە، لە وەلامدا گوتی باشترە بچێت شتێکی تر بخوێنێت.

سەرەنجام، ماکس پلانک بریاریدا بچێتە زانکۆی میونیخ و لەوێ ماتماتیک و فیزیک بخوێنێت. بۆ ئەم مەبەستە چو بۆ لای مامۆستای فیزیک بۆ ئەوەی لەم بارەیە قسەی لەگەڵدا بکات و ئەو مەسەلەیەی بۆ باس بکات چییە ئەگەر ژیانی خۆی بۆ فیزیک تەرخان بکات! مامۆستاکە تکای لێکرد شتی وا نەکات، چونکە لە زانستی فیزیکدا هیچ شتێک نەماوە کەشف نەکرێت، فیزیک گەیشتوەتە خاڵی کۆتایی و دەروازەی داخراو. لە راستیدا ئەم فکرەیە هی مامۆستاکە نەبو، بەڵکو بانگەشەی سەردەمەکە بو، بە تایبەت لە دوا ساڵانی سەدەی نۆزدەدا. زۆربەی زانایان باوەڕیان وابو کە پەنهانییەکانی دونیای فیزیک – هەر لەو یاسایانەی کە حوکمی جوڵە دەکەن، یاسای هێزی کێشکردن، کارەبا و موگناتیس، گازەکان، بیناییزانی و زۆر شتی تر – سەرتاپا هەمو واڵاکراون و چیتر کایە نەماوە بۆ ئەوەی مرۆڤ کاری تێدا بکات. بیرورای باڵادەست بریتی بو لەوەی کە لە سەدەی ئایندەدا، واتە لە سەدەی بیستەمدا، کاری فیزیکناسان بە زۆری بریتی دەبێت لە پوختەکردن و پاڵاوتن و پتەوکردنی ئەو ماریفەتە کە لە حاڵی حازردا هەبون.

هەرچەندە ئەم مامۆستایە مەبەستی نەبو لە ورەی ماکس پلانک بهێنێتە خوارەوە، بەڵکو وەک هەقیقەتێکی بە حساب رۆژەکە باسیکرد، بەڵام خۆی هیچ نەچوە ژێر کاریگەری ئەم قسانەوە و بریاریدا وەک پیشە ئاسۆ رونە و دەبێت بە فیزیکناسی تیوریستی. قەرارەکەی زیاتر پەیوەست بو بە خەیاڵات و خوردبونەوەی خۆی لەمەڕ یاساکانی گەردون کە چەندە سەرنجراکێشن، جگە لەوەش باوەڕی وابو بە هۆی ئەو بەهرە ئەقڵییەی پێی بەخشراوە، ئنسان دەتوانێت لە میکانیزمی کارکردنی دونیا خوردبێتەوە. لە ساڵی 1877 دا، زانکۆی بەرلینی تەواوکرد. موحازەرەکانی دو فیزیکناسی گەورەی ئەڵمان، هێرمان ڤۆن هێڵمۆلتز Hermann von Helmholtz  و گۆستاڤ کیرچۆڤ  Gustav Kirchhoff  لای ماکس پلانک زۆر کاریگەر بون و تەواو ئیلهامبەخش بون. پلانک، جگە لەوەش، گوتارەکانی رۆدۆڵف کلاوسیەس زۆر کاریان تێکرد، چونکە بە هۆیانەوە ئاشنایەتی پەیداکرد لەگەڵ یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک.

لە هاوینی 1879 دا، ماکس پلانک گەڕایەوە بۆ میونیخ بۆ تەواوکردنی دکتۆراکەی، ئەو کاتە تەمەنی 21 ساڵ بو. نامەی دکتۆراکەی پەیوەست بو بە یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیکەوە. بۆ ساڵی داهاتو بە تەواوی توێژینەوەکەی تەواوکرد، هەر ئەو ساڵەش بو بە موحازیر لە زانکۆی میونیخ. لە 1885 دا، بو بە یاریدەدەری پرۆفیسۆری فیزیک لە زانکۆی کییەڵ. ئەم پۆستە داراییەکی فەرەح و باشی بۆ فەراهەمکرد کە ماڵی بابی بەجێبهێڵێت و بە جیا بژی، پاشان توانی لە ساڵی 1887دا،  لەگەڵ ماری مێرک، کە چەندین ساڵ بو گیرۆدەی ئەوینی یەکتربوبون، هاوسەرگیری بکات و پێکەوە نۆماڵ دروست بکەن. ماری کچی پیاوێکی دەوڵەمەندی بانکدار بو

لە تشرینی یەکەمی هەمان ساڵدا، کیرچۆڤ، کە ئوستادی فیزیک بو لە زانکۆی بەرلین و لەوەبەریش مامۆستای پلانک بو، ئەمری خوای کرد. زانکۆ کەوتنە گەڕان لە دوی فیزیکناسێکی ناسراو و گەورە کە شایستەی ئەم پۆستە بێت، سەرەتا چاویان چوە سەر هەر یەک لە لۆدویگ بۆڵتزمان و هێنریش هێرتز– بەڵام هەردوکیان پۆستەکەیان رەتکردەوە – بۆیە رێگە خۆش بو بۆ پلانک و ناچاربون وەری بگرن. لە ساڵی 1888 دا پۆستەکەی وەرگرت و لە ساڵی 1892 دا، بو بە پرۆفیسۆری تەواو، پلانک هەتا 1927، واتە هەتا خانەنشینی لەم کارە مایەوە.

لە بەرلین، پلانک نایابترین کارە فیزیکییە تیورییەکانی ئەنجامدا. سەرەتا هەر لێرە، بەردەوام بو لەسەر توێژینەوەکانی لەمەڕ یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک و چەمکی ئنترۆپی. کەوتە لێکۆڵینەوە لەسەر ئەوەی کە چۆن مادەکان لە حاڵەتەکانی رەق، شلە و گازەوە بۆ یەکتر دەگۆڕێن. جگە لەوەی پرسی کارەبا گەیاندنی لە گیراوە شلەکاندا (ئێلێکترۆسیس) تاووتوێ کرد. بۆ ئەنجامدانی ئەم کارانە هات و تەفسیری سەبارەت بەو یاسانە خستەڕو کە حوکمی خاڵەکانی بەستن و کوڵانی شلەکان دەکات.

توێژینەوە لەمەڕ تیشکدانەوە

لە ناوەڕاستی ساڵانی 1890 کاندا، پلانک بایەخی چوە سەر پرسی چۆن مادە گەرمبوەکان وزە بە شێوەی تیشک دەدەنەوە یان پەخش دەکەن. فیزیکناسان زانیارییان هەبو کە هەمو تەنێک لە هەمو پلەکانی لەرینەوەدا تیشکی گەرمی پەخشدەکەن – هەرچەندە بەرزترین تیشکدانەوە لە لەرینەوەیەکی دیاریکراودا رودەدات، کە بەندە لەسەر پلەی گەرمی تەنەکە. هەتا تەنەکە گەرمتر بێت، ئەوا لەرینەوەی ئەوپەڕی تیشکدانەوەی بەرزتردەبێت. (لێرەدا لەرینەوە Frequency بریتییە لە رێژەی شەپۆل بۆ چرکەیەک، بۆ هەر جۆرە تیشکدانەوەیەک.) پلانک ویستی ئەوە ببینێت کە ئایا ئەم پرۆسەیە ملکەچی یاسایەکی گەردونییە؟ لە راستیدا زۆر زەحمەت بو کە ئنسان بتوانێت پێوانێکی ورد لە پرسەکانی وەکو تیشکدانەوە و لەرینەوە لە تاقیگەدا بەدەست بهێنێت، چونکە تەنە گەرمەکان بە شێوەیەکی زۆر نارێکوپێک دەجوڵێنەوە، هەر بۆیەش دەبینین کە پلانک سودی لە ” تەنی ڕەش” بینی، تەنی رەش بریتی بو لە فەرزییەیەک کە بە تەواوی ئەو تیشکەی دەکەوێتە سەری هەڵدەمژێت و دەداتەوە. پلانک کەوتە شیکردنەوەی ”دابەشبونی شەبەنگی وزەیی” تەنە رەشەکە – چەماوەکە ئەوەی دەردەخست کە لە پلە جیاوازەکانی لەرینەوە و پلەیەکی گەرمی دیاریکراودا چەندە تیشکدانەوە پەخشدەکات.

لە ساڵی 1898 دا، ویلیام وەین  William Wien ، کە ئەندامی ناوەندی توێژینەوی تیشکدانەوە بو لە زانکۆی بەرلین، پیشنیازی فۆرمولایەکی کرد و گوتی فۆرمولاکەی دەشێت پڕبەپڕ و بەرجەستەی دابەشبونی شەبەنگی وزەیی ئەو تەنە رەشانە کە خۆی تاقیکردنەوەی لەسەر کردون. لە چەند ساڵی ئایندەدا، پلانک زنجیرە تاقیکردنەوەیەکی ئەنجامدا بۆ ئەوەی ئەم فۆرمولایە لە تاقیکردنەوە تیورییەکانی خۆی لەمەڕ تەنە رەشەکان ببینێتەوە و بەرجەستەبکات. لە ساڵی 1900 دا بو کە سەرکەوتنی بەدەستهێنا. بەلام پێوانە وردەکان کە لە ناوەندەکەی زانکۆی بەرلین ئەنجام درابون، ئەوەیان نیشاندا کە لە کاتێکدا فۆرمولاکەی سەبارەت بە لەرینەوەی بەرز راستن، بەڵام بۆ لەرینەوەی نزم یاساکە هەرەس دەهێنێت. لە هەمان کاتدا، دو فیزیکناسی ئنگلیزی، لۆرد رایلەی و جەیمس جەینس، فۆرمولایەکی تریان بەدەستهێنا کە لە لەرینەوە نزمەکاندا بە جوانی ڕاستە، کەچی لە بەرزەکاندا نەخێرە.

پلانک لە تشرینی یەکەمی ساڵی 1900 دا بەو جیاوازییانەی زانی، ئنجا یەکسەر کەوتە کارکردن لەسەر پرسەکە. لێرەدا کە سەیردەکەی دو فۆرمولا لە ئارادا هەیە، هەردوکیشیان کاری خۆیان دەکەن، بەڵام لە دو پلەی جیاوازی لەرینەوەدا. پلانک، سەیری کرد، حلەکە لەوەدایە کە هەردوک فۆرمولاکە لە بۆتەیەکدا و وەک یەک فۆرموڵا کۆبکاتەوە و لە هەمو پلە لەرینەوە جیاوازەکاندا بە جوانی ئیشی خۆی بکات. پلانک زۆر زو فۆرمولاکەی دۆزییەوە: دەشێت دابەشبونی شەبەنگی وزەیی تەنێکی رەش لە هاوکێشەیەکدا گوزارش بکرێت کە بریتییە لە لێکدانی لەرینەوە بە ژمارەیەکی دیاریکراو، کە دوایی بە ”نەگۆڕی پلانک” ناسرا و بریتییە لە .

فۆرمولا نوێکە بە یاسای تیشکدانەوەی پلانک ناسرا و لای فیزیکناسان بە بێ هیچ گومانێک بە شتێکی راست بانگەشەی بۆ کرا. لای پلانک، ئەم دۆزینەوە گەورەیە جگە لە ”بەختێکی خۆرسک” یان ئیلهام هیچی تر نەبو، شتێک بو کە بە باڵای ئەنجامە تاقیکردنەوەکە بو.

, خۆ ئەگەر بە جدی وەربگیرێت، ئەوا پێویستی بە بنچینەیەکی تیوری هەیە. دوای کەمتر لە دو مانگ کاری چڕوپڕ، پلانک توانی ئەمەش فەراهەم بکات. لە کانونی یەکەمی 1900 دا، راپۆرتەکەی لە کۆبونەوەیەکی کۆمەڵەی فیزیکناسانی ئەڵمانیدا پێشکەشکرد.

تیوری کوانتەم

هەرچۆنێک بو گرفتێک لە ئارادا هەبو. یاسا تازەکەی پلانک لەمەڕ تیشکدانەوە بە تەواوی دژ بە فەرزییەیەی بنەڕەتی فیزیک، لەمەڕ سروشتی وزەوە بو. بە گوێرەی یاساکەی پلانک، ئەو وزەیەی لە تەنێکی گەرمەوە پەخشدەبێت یەکسانە بە لەرینەوەی تیشکدانەوە کەڕەتی نەگۆڕی پلانک، فۆرمولاکە بەمجۆرەیە: .

: وزە

: nلەرینەوەی تیشکدانەوە

h: نەگۆڕی پلانک

h کە ژمارەیەکی زۆر بچکۆلەیە و نزیکە لە سفرەوە، کەچی دەبینین بەهایەکی دیاریکراوی هەر هەیە. بە واتایەکی تر،     ئەوە دەگەیەنێت کە وزە بە تۆپەڵی زۆر بچکۆلەی نادیار پەخشدەبێت، پلانک ئەمەی ناونا ”کوانتا”. لە راستیذا ئەمە فکرەیەکی شۆڕشگێڕانە بو. هەتا ئەو کاتە باوەڕەکە بەو جۆرە بو کە وزە بە شێوەی رستی بەردەوام پەخشدەبێت. لە ناکاو، فیزیکناسان، بەو ئایدیایە راهاتن کە کە مایکرۆفیزیکی دونیا –دونیای ئەتۆمەکان – چیتر بە زمانی فیزیکی کلاسیک وەسف ناکرێت. پلانک، بە پیشکەشکردنی بیرۆکەی کوانتا، دەروازەیەکی بە روی جۆرە فیزیکێکی نوێدا ئاواڵەکرد – ئەویش بریتی بو لە تیوری کوانتەم.

تیوری کوانتەم بە جۆرێک ئەفسوناوی بو کە سەرەتا نە پلانک و نە هاوچەرخانی پلانک لە تەبعی شۆڕشگێرانە و سیمای رادیکاڵانەی حاڵیبون. هەتا ساڵی 1905 نادیار و پەنهان بو، بەڵام کاتێک ئاینشتاین سەلماندی کە روناکی – کە ئەویش فۆرمێکی تری وزەیە – بە شێوەی کوانتا پەخشدەبێت، دوایی ناونرا فۆتۆن. وردە وردە، هەندێک زانای تر دەستیان کرد بە کارکردن و توێژینەوە لەم بوارەدا و شتەکان گۆڕانی باشیان بەسەردا هات. بۆ نمونە ماتماتیکناسی فەرەنسی جولس پۆیەنکەر بە فۆرمی ماتماتیکی سەلماندی کە کوانتا بۆ یاسای تیشکدانەوەی پلانک شتێکی بنەڕەتییە، ئەمە لە کاتێکدا نیەڵز بۆر، فیزیکناسی دانیمارکی، کە سەرقاڵی تیوری کوانتەم بو لەمەڕ ئەتۆمی هایدرۆجینەوە، ئەوەی دەرخست کە نەگۆڕی پلانک دەروازەی تێگەیشتنی پرۆسە ئەتۆمییەکانە. لە ساڵی 1911 دا، تیوری کوانتەم بە تەواوی چوە پێشەوە و لە توێژینەوە فیزیکییەکاندا بو بە پێشڕەو. لە ساڵی 1920 بو بە بنچینەی میکانیکی کوانتەم، کە ئەمیش بۆ خۆی کەوتە لێکوڵینەوە لە ئەتۆم و مۆلیکیول.

ئەو کاتەی ماکس پلانک دونیای کوانتەمی هێنایە پێشەوە تەمەنی 42 ساڵ بو، ئەمەش تەمەنێک بو کە زۆربەی فیزیکناسان باشترین و نایابترین بەرهەمیان پێشکەش کردبو، ئەوەی لە بواری پەرەسەندنی فیزیکدا مابو ئەرکی ئەقڵە نوێکانی لاوانی سەردەمەکە بو. پلانک، یەکێک بو لەو کەسانەی کە زۆر درەنگ ئامادەبو کە شرۆڤەکاری تەواوی ئەو تیورییە قبوڵ بکات کە هەر خۆی جوڵەی پێ بەخشی. ئەو خۆشی بە فیزیکی کلاسیکی دەهات و ئامادە نەبو هەروا بە ئاسانی دەستبەرداری بێت. بە پێچەوانەوە، تیوری کوانتەمی گەردونی مایکرۆۆفیزیکی وەها خستەڕو کە بریتییە لە مەتەڵێک، بریتییە لە دونیایەکی نایەقین. بۆ نمونە، ئەگەر سەیری چەمکی روناکی بکەین، دەبینین لەوانەوەیە رەوشەکەی وەک شەپۆل یان تەنۆلکە یان فۆتۆن وابێت، ئەمە بەندە لەسەر جۆری ئەو تەجروبەیەی واری دەکەین.

یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک

ماکس پلانک، چونکە فزوڵی بو، چونکە ئەقڵێکی ورد و خوربونەویەیکی قوڵی هەبو، زۆر زو گیرۆدەی پرسی یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک بو. ئەم یاسایە، لە ساڵی 1850، لە لایەن ”رۆودۆڵف کلاوسیەس”ەسەوە فۆرمولەکراوە و پەیوەستە بە تاووتوێکردنی چەمکی ”ئنترۆپی”یەوە، کە ئەمیش بریتییە لە پێوانەکردنی ئەو ”ناڕێکیی”یەی لە سیستەمەکەدا هەیە. بە واتایەکی تر و زمانێکی سادە، یاسای دوەم دەڵێت کە لە هەمو پرۆسە سروشتییەکاندا، ئینترۆپی دونیا هەمیشە زیادەدەکات. بەمجۆرە، بۆ نمونە، کوپێک چای گەرممان هەیە و لە ژورێکی ساردا لەسەر مێزێکە، ئەوا نارێکییەک لە دابەشبونی گەرمی (وزەی) لە ژورەکەدا هەیە؛ ئەمەش دەبێت بە هۆی گوزەری وزە لە کوپەکەوە بۆ ژورەکە هەتا چاکە و ژورەکە دەچنە حاڵەتێکی هاوسەنگەوە و هەردولا هەمان پلەی گەرمی لەخۆدەگرن. بە واتایەکی تر، هێزێک دەوری بینیوە بۆ کەمکردنەوەی پارسەنگی وزەکە بۆ کەمترین پلە و زیادکردنی ئنترۆپی بۆ بەرزترین پلە.

دوا ساڵانی ژیان و ئەفسانەی پلانک

دوای 1900، پلانک زۆر چالاکانە و بە پلەیەکی بەرزیش بەردەامبو لە کاری توێژینەوە لە بواری جیاجیادا، بۆ نمونە بیناییناسی، سێرمۆداینەمیک و کینیای فیزیکی. لە ساڵی 1918 دا، خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیکدا وەرگرت، چونکە لە پێشخستنی تیوری کوانتەمدا رۆڵێکی بەرچاوی هەبو. ساڵانی دوایی ژیانی پڕبون لە نەهامەتی و کۆستی لە ناکاو و تراژیدی. لە ساڵی 1909دا، ژنەکەی ماری مرد، پلانک خۆی هەردو کوڕەکەی، کارل و ئێروین، بە تەنها مانەوە و دو کچە دوانەکەشی، مارگرێت و ئێما، بە تەنها مانەوە. بە داخەوە، لە ساڵی 1916 دا، کارل، لە بەرەکانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا کوژرا. ساڵێکی تریش دوای ئەمە کارەساتێکی تری جەرگبڕ بەسەر پلانکاد هات، ئەویش ئەوەبو کە مارگرێتی کچی بەسەر منداڵەوە مرد. سەرباری ئەمانەش، دوایی لە ساڵی 1919 دا، ئێما، بە هەمان چارەنوسی خوشکە دوانەکەی بەسەر منداڵەوە وەفاتی کرد. لە ساڵی 1944 دا، ماڵەکەی لە بەرلین کەوتە بەر لێشاوی بۆمبابارانی هاوپەیمانان و زۆر لە پەیپەرە زانستییەکانی سوتان و تیاچون. هەر هەمان ساڵ ئێروین، کورەکەی، دوا جگەرگۆشەی، گیرا و تاوانی ئەوەیان دایە پاڵی کە ئەندامی ئەو گروپەیە کە دەیانەوێت هیلتەر بکوژن، لە لایەن گێستاپۆ وە لە سێدارەدرا. دوای جەنگ، پلانک بەرلینی جێهێشت و چوە شاری گۆتینگێن. لە ساڵی 1947، هەر لەوێ لە تەمەنی 89 ساڵیدا مرد.

ئەمڕۆ یادی پلانک، بە شێوەیەکی سەرەکی وەک ئەو ئنسانەی، لە رێگای تیوری کوانتەمەوە، توانی شۆڕشیک لە تێگەیشتنی مرۆڤایەتی لە بەرانبەر دونیای مایکرۆفیزیکدا بەرپابکات. هەرچٶنێک بێت، دەسکەوتەکانی لێرەدا کۆتایی نایەن، بەڵکو پلانک مامۆستایەکی گەورە و پایەبەرز بو. بەرهەمەکانی، بە تایبەت، ”سەرەتایەک بۆ فیزیکی تیوری”، کە خۆ لە پێنچ بەرگدا کۆدەکاتەوە، بریتییە لە زۆربەی گوتارەکانی و لە ساڵی 1920 چاپکرا و بڵاوبوەوە، لە سەردەمی ئێستاماندا بە شاکاری فیزیکی کلاسیک هەژماردە دەکرێت. پلانک، وەک ئوستادێکی سادە و مەزن، لە زانکۆی بەرلین رێزی لاوانی دەگرت و هانی قوتابیانی دەدا و لە توێژینەوەکاندا پشگیری دەکردن، لە نێویاندا ئاینشتاین. بە هەقەت زانست دەبێت شانازی بە کەسێکی وەک پلانکەوە بکات، چونکە لە رۆژانی لاویدا ئامۆژگاری مامۆستاکەی، ” فیلیپ ڤۆن جۆڵڵی”، لە ساڵی 1874 فەرامۆشکرد کاتێک گوتی،” بێگومان فیزیکی تیوری بابەتێکی زۆر نایابە،…بەڵام پێناچێت تۆ بتوانیت هیچ شتێکی نوێێ بخەیتە سەر کە لە بنەڕەتدا گرنگ بێت.”

سەرچاوەی سەرەکی بە دەستکارییەوە:

Farndon, John. The Great Scientists: From Euclid to Stephen Hawking. Arcturus Publishing. Kindle Edition (2005).




ئێرنست ڕەزەرفۆرد (١٨٧١ – ١٩٣٧)

نوسینی: شێرکۆ ڕەشید قادر

” زانست، هەر هەموی یان فیزیایە، یان بریتییە لە پول – کۆکردنەوە.” رەزەرفۆرد
” ئێمە پارە و پولمان نییە، کەواتە پێویستە بیربکەینەوە.” رەزەرفۆرد

لە مێژودا هیچ زانایەک هێندەی رەزەرفۆرد سەبارەت بە شەبەنگی ڕادیۆئەکتیفی زانیاری پێشکەش نەکردوە و هیچ کەسیش هێندەی وی سروشتی ڕاستەقینەی شەبەنگی واڵا نەکردوە. جگە لەوەی ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوە لە پێشکەوتنی دیدی مرۆڤ سەبارەت بە هەیکەل و بونیاتی ئەتۆم، ئەمە و هەر ئەویش بناخەی دانا بۆ دیسپلینی نوێێ فیزیکی ناوکی.

ژیانی سەرەتایی

رەزەرفۆرد، لە ساڵی ١٨٧١ لە نیوزیلاند، لە خێزانێکی گەورەی دوازدە منداڵیدا هاتوەتە دونیاوە و منداڵی چوارەمی خانەوادەکەیانە. لە تەمەنی شازدە ساڵیدا توانی مەنحەی کۆلێژ دەستەبەربکات. لە باری ئەکادیمییەوە ئەوەندە زیرەک بو دیسانەوە توانی مەنحەیەکی تر لە تەمەنی نۆزدە ساڵیدا فەراهەم بکات و بچێتە کۆلێژی کانتبێری و دواییش لە ساڵی ١٨٩٢ بەکالۆریسی بەدەستهێنا و ساڵی ئایندەش ماتماتیک و فیزیکی خوێند و ماستەری وەرگرت.

رەزەرفۆرد ساڵێکی تریش مایەوە بۆ ئەوەی توێژینەوەی زیاتر لە فیزیکدا ئەنجام بدات. ویستی خاسیەتەکانی موگناتیسی مادەی ئاسن بخوێنێت، بە تایبەت کاتێک ڕوبەڕوی تەزویەکی کارەبایی گۆڕاوی شەپۆلی بەرز دەبێتەوە. بۆ ئەنجامدانی ئەم تاقیکردنەوەیە، هات و میکانیزمێکی تایبەتی دروستکرد کە توانای پیوانەکردنی بچوکترین پێوەری کاتی هەبو کە بریتی بو لە یەک لە سەد هەزاری چرکەیەک. دەرەنجامەکانی خۆی لە نامەیەکی زانستیدا خستەڕو کە بەس بون بۆ ئەوەی لە ساڵی ١٨٩٥ دا مەنحە وەربگرێت و بچێت بۆ ئنگلتەرا بۆ ئەوەی لە خوێندن بەردەوام بێت.

لە ساڵی ١٨٩٥ دا، کە تەمەنی بیست و سێ ساڵان بو، خاوەنی سێ بەکالۆرییەت بو، ناوبانگیشی وەک توێژەرێکی تەجریبی لە بواری کارەبا و موگناتیسدا بۆ خۆی فەراهەم کردبو، نیوزیلاندای بەجێهێشت و چوە زانکۆی کامبریچ. لێرە بڕیاریدا، لە تاقیگەی کاڤێندیش، لەگەڵ جەی.جەی. تۆمسن دا کاربکات. هەر زوو توانی میکانیزمێک دروست بکات کە توانستی هەبێت شەپۆلەکانی ئەلکترۆموگناتیسی لە دوری چەند مەترێکەوە کەشف بکات، تەنانەت ئەگەر دیوارێکی خشتیش لە نێواندا هەبێت. دوای ماوەیەک کارکردن سەبارەت بە وردی و هەستیاری ئەم ئامێرە، توانی لە شوباتی ١٨٩٦ دا، قودرەتی هەستیاری ئامێرەکە وەها گەورە بکات کە لە دوری چەند سەد مەترێکەوە بتوانێت ئەلکترۆموگناتیس کەشف بکات، بە جۆرێک هەتا ئەو کاتە هیچ کەسێک ئەو ریکۆردەی بەدەست نەهێنابو.

پرۆفیسۆر تۆمسن، کە بۆی دەرکەوت رەزەرفۆرد بە هرەیەکی لە ئاسابەدەری بۆ توێژینەوە هەیە، لە ساڵی ١٨٩٦ دا بانگهێشتیکرد بۆ ئەوەی لە لێکۆڵینەوەیەکی نوێدا بەشداری بکات. لە مانگی کانونی یەکەمی ساڵی ڕابردودا (١٨٩٥)، فیزیکناسی ئەڵمانی، ویلهلم رۆنتگن دۆزینەوەکانی خۆی لەمەڕ شەبەنگی – ئێکس بڵاوکردەوە و تۆمسن داوای لە رەزەرفۆرد کرد کە لەو توێژینەوانەدا یارمەتی بدات کە پەیوەستن بە کاریگەری گوزەرکردنی هێڵی روناکی شەبەنگی – ئێکس بە نێو گازدا، دوایی بۆیان دەرکەوت کە شەبەنگی – ئێکس بڕێکی زۆر لە ئایۆنەکان بەرهەم دەهێنێت – ئەو ئەتۆمانەی بارگەی کارەبایی پۆزەتیڤ یان نێگەتیڤییان وەرگرتوە، ئەویش بە هۆی ونکردنی ئەلەکترۆنێک یان زیاتر- ئنجا ئەم ئایۆنانە یەکدەگرنەوە بۆ ئەوەی مۆلیکیولە نیوترالەکان دروسبکەنەوە یان پێک بهێننەوە. کاتێکیش بە تەنها دەستی بە کارکردن کرد، توانی میتۆدێک بدۆزێتەوە بۆ پێوانەکردنی ئەو خێراییەی کە ئایۆنەکان یەکدەگرنەوە.

توێنژینەوە لە رادیۆئەکتیڤیتی

هەر هەمان ساڵ، لە پاریس، فیزیکناسی فەرەنسی ئەنتۆین – هێنری باکیرول ئکتشافێکی سەرسوڕهێنی ئەنجامدا. ئەویش کاتێک پاکەتێک خوێی یۆرانیومی لەسەر تەبەقێکی فۆتۆگرافی لە چەکمەجەیەکدا بەجێهێشت، دوایی سەیری کرد کە خوێکە بەسەر تەبەقەکەوە تەمێکی دروستکردوە. شتێکی ئاشکرابو کە لە ئەنجامی جۆرە شەبەنگێکەوە پەخش دەبون. لە ساڵی ١٨٩٨ دا، ماری کیوری، کە قوتابی باکیورل بو، لەگەڵ مێردەکەیدا، پیێری چەند جۆرە توخمێکی تریان دۆزیوەتەوە کە شەبەنگ پەخش دەکەن. ماری کیوری زاراوەی ‘رادیۆئەکڤیتی’ radioactivity’ بەکارهێنا بۆ وەسفکردنی دیاردەکە.

رەزەرفۆرد بڕیاریدا کە دەست بکات بە توێژینەوە لەم دیاردەیە. بۆی دەرکەوت، بە هەمان شێوەی شەبەنگی ئێکس، کاتێک رادیۆئەکتیڤیتی بە هەوادا گوزەردەکات، ئایۆن بەرهەم دەهێنێت. هەرچۆنێک بێت، ئەم بە شێوەی تیشکی ئێکس نییە، چونکە لە جۆرە تیشکێکی تایبەت پێکدێت. جۆری یەکەم، کە رەزەرفۆرد ناوی لێنا تیشکەکانی ئەلفا، بڕێکی بێشومار لە ئایۆنەکان دروست دەکات، بەڵام زۆر بە ئاسانی لە لایەن روەکانەوە هەڵدەمژرێن. جۆری دوەم، کە ناوی لێنا تیشکەکانی بێتا، ژمارەیەکی کەمتر لە ئایۆنی بەرهەم هێنا، بەڵام توانستی ڕۆچونیان زۆر زیاتر بو، بۆ نمونە دەیان توانی تەبەقی ئەلۆمنیۆمی، کە ئەستورییەکەیان یەک لە پەنجای ملیمەترێک بێت ببڕن. رەزەرفۆرد، بە بێ هیچ بەڵگەیەک، هەرچەندە راستیش بو، گەیشتە ئەو فەرزیەیەی کە تیشکەکان، لە راستیدا لە پارچە تەنۆلکە minute particles پێکهاتون.

untitled

پێکدادانی وزە – بەرزی ئایۆنی سولفەر لەگەڵ ناوکی ئەتۆمێکی ئاڵتون لە تاقیگەی بە ناوبانگی جێنێڤا ‘سێرن’.

لە ساڵی ١٨٩٨ دا، رەزەرفۆرد، قایل بو کە پۆستی پرۆفیسۆری فیزیک لە زانکۆی مکگریڵ لە مۆنتریال، لە وڵاتی کەنەدا وەربگریت. لێرەش هەر بەردەوام بو لەسەر کاری توێژینەوەی رادیۆئەکتیڤیتی. لەگەڵ کیمیاناسی لاودا کە ناوی فرێدریک سۆدی بو، پێکەوە کەوتنە خوێندن و لێکۆڵینەوە لە دیاردەکانی سێ توخم، کە بریتی بون لە تۆریۆم، رادیۆم و ئەکتنیۆم. رەزەرفۆرد و سۆدی سەرنجیاندا کە تۆریۆم بەرەو گاز هەڵدەوەشێت و دوایش دەبێت بە توخمێکی نوێی نەناسراو کە هەتا ئەوپەڕ رادیۆئەکتیڤە و سەرەنجامیش هەر ئەم رادیۆئەکتیڤە دەبێت بە هۆی ئەوەی کە توخمە نوێکە نەمێنێت و دیارنەمێنێت.

لە ١٩٠٢ دا، رەزەرفۆرد و سۆدی پێکەوە گەیستنە ئەو دەرەنجامەی کە رادیۆئەکتیڤیتی بریتییە لە پرۆسەیەک کە ئەتۆمەکانی توخمێک لە خۆڕا دەگۆڕێن بۆ ئەتۆمی توخمێکی تر کە ئەمانیش هەر رادیۆئەکتیڤن. هەتا ئەو رۆژگارە، زانایان بە ئیرادەوە باوەڕیان وابو کە ئەتۆمەکان یەکەی نەگۆڕی سروشتن. ئەم ئایدیایە، واتە لێکترازان و هەڵوەشانی ئەتۆمەکان دەگۆڕین بۆ جۆرێکی تر ئەتۆم – بە واتایەکی تر، دەشێت توخمێک بگۆڕێت بۆ توخمێکی تر – ئەم فکرەیە گوزرێکی گەورەی وەشاند لە ئەلکێمی و هەندێک لە کیمیکناسەکانیش زۆر بە توندی لە دژی وەستانەوە.

سەرباری ئەوەی کە سروشتی دۆزینەوەنەکانی رەزەرفۆرد مایەی مشتومڕ بون، بەڵام لە ساڵی ١٩٠٣ دا، هەڵبژێردرا بۆ سەرۆکی کۆمەڵەی شاهانە و وەک رێز و پێزاینیش لە هەمبەر دەسکەوتەکانیدا مەدالیای رەمفۆردی لە ساڵی ١٩٠٤ دا پێ بەخشرا. لە ١٩٠٨ دا، دوای ئەوەی تاقیکردنەوەکان ئەوەیان سەلماند کە رەزەرفۆرد لە تیورییەکانیدا راست و دروست بو، خەڵاتی نۆبڵی لە کیمیادا وەرگرت.

تیوری ئەتۆم

ساڵێک بەر لەمە، رەزەرفۆرد گەڕایەوە بۆ وڵاتی ئنگلتەرە بۆ ئەوەی پۆستی پرۆفیسۆری فیزیک لە زانکۆی مانچستەر وەربگرێت. لێرەش هەر بەردەوام بو لە توێژینەوە لەمەر تیشکەکانی ئەلفا، کە لە رۆژگاری ئێستادا بەوە ناسراوە کە لە تەنۆلکە پێکهاتوە. خۆی و یاریدەدەرەکەی، هانس گیەگەر میکانیزمێکیان بونیاتنا کە ئەو بوارەیان بۆ ئاسان دەکات کە یەکە بە یەکەی ئەو تەنۆلکانە بژمێرن کاتێک لە بڕێکی زانراو یان دیاریکراوی رادیۆمەوە پەخشدەبن. دوای پێوانی تەواوی بارگە کەڵەکە بوەکە، توانیان بگەنە ئەو ئەنجامەی کە تەنۆلکەی ئەلفا لە روی بارگەوە پۆزەتیفە.  لە ١٩٠٨ دا، رەزەرفۆرد، لە تاقیکردنەوەیەکدا بواری رەخساند و ئاسانکاری کرد کە تەنۆلکەکانی ئەلفا بە دیواری تەنکی شوشەی کەموڵەیەکدا گوزەربکات بۆ ناو لولەیەکی شوشەیی لە دەرەوە و بۆیان دەرکەوت کە ئەو گازەی کۆبوەتەوە بریتییە لە هیلیۆم، ئەمەش ئەوە دەسەلمێنت کە ئەتۆمەکانی ئەلفا لە راستیدا ئەتۆمی هیلیۆمی بە ئایۆن بون – یاخود ئەتۆمی هیلیۆمن و لە ئەلکترۆنەکانیان داماڵراون.

کاتێک رەزەرفۆرد لە زانکۆی مکگریڵ بو، گەلێک تاقیکردنەوەی سەبارەت بە تەنۆلکەی ئەلفا ئەنجامدا، ئەویش کاتێک ئەم تەنۆلکانەی گرتە تەبەقێکی فۆتۆگرافی، سەرنجیدا ئەو وێنەیەی ئەم پرۆسەیە بەرهەمی دەهێنێت زۆر تۆخ بو، بەڵام کاتێک هەر ئەم تەنۆلکانە بە تەبەقێکی سلیکۆنیدا گوزەرکرد، سەیری کرد وێنە دەرکەوتوەکە لەسەر تەبەقە فۆتۆگرافییەکە پەرش و بڵاوبوەتەوە. هۆکاری ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی چونکە کاتێک تەنۆلکەکان بە لای ئەتۆمە سلیکۆنییەکاندا رەت دەبن، بە گۆشەیەکی بچکۆلە لادەدەن. لە ساڵی ١٩٠١١ دا، رەزەرفۆرد تاقیکردنەوەکەی دوبارە کردەوە، بەڵام ئەمجارەیان تەبەقێکی تەنکی ئاڵتونی بەکارهێنا. رەزەرفۆرد، هەر دو یاریدەدەرەکەی، هانس گیەگەر و ئێرنست مارسدنی، بانگ کرد و  پێشنیازیکرد کە شتێکی سەرنجڕاکێشە ئەگەر سەیربکەین و بزانین ئایا هیچ تەنۆلکەیەک بە ئاڕاستەی دواوە پەرش دەبنەوە یان نەء – واتە بە گۆشەیەکی زیاتر لە نەوەد پلەیی لادەدەن. دەرەنجامەکە هەتا بڵێی چاوەڕوانکراو نەبو، چونکە هەمو بۆیان دەرکەوت کە پشکێکی بچکۆلە لە تەنۆلکەکان، هەر بە راستی بە پلەیەک پەرش دەبنەوە کە لە نەوەد زیاترە و لە هەمان لای تەبەقە ئاڵتونەکەوە دەردەکەون کە لێوەی دەچنە ژورەوە. رەزەرفۆرد دوایی وەها وەسفیکرد کە روداوێکی تەواو نایابە کە لە ژیانی مندا بوە. زیاتر لەوە دەچو کە …هاوەنێکی پازدە ئینجی بە ئاڕاستەی دەسڕێکی کاخەز بتەقێنیت و بە ئاراستەی خۆت بگەڕێتەوە و تۆ بپێکێت.

دوای حساباتێکی ورد، رەزەرفۆرد گەیشتە ئەو ئاکامەی کە تەنها بارگەیەکی پۆزەتیڤی زۆر بە قودرەت لە ناو دڵی ئەتۆمێکدا دەتوانێت بە شێوەیەکی درامایی ببێت بە هۆی لادانی ئەو تەنۆلکە پۆزەتیڤ بارگاوییانە. بەڵام چونکە تەنها یەک تەنۆلکە لە هەشت هەزار تەنۆلکە دەگەڕێتەوە یان هەڵدەبەزێتەوە، ئەم ‘ناوکە’ دەبێت بە نزیکەیی هەشت هەزار جار بچوکتر بێت لە قەبارە و سەرتاپای ئەتۆمەکە. باقی ئەتۆمەکە دەبێت ‘فەزای بەتاڵ’ بێت، کە ئەمەش دەبێت بە هۆی رێگەدان بە تەنۆلکەکانی تر بۆ ئەوەی گوزەربکەن. ئەو بارگە پۆزەتیڤەی لە ناوکدا هەیە بە هۆی ئەو بارگە نێگەتیڤە یەکسانەی لەسە ئەلیکترۆنەکان دابەشبون هاوسەنگ دەبێت. تیورییەکەی رەزەرفۆرد لەمەڕ بونیاتی ئەتۆم تەواو شتێکی نوێ نەبو، چونکە لەوەبەر و لە ساڵی ١٩٠٤ دا، فیزیکناسی یابانی هانتارۆ ناگاوکا مۆدڵێکی پێشنیازکرد کە تیایدا ئەلیکترۆنەکان بە دەوری ناوکێکدا دەسورێنەوە کە لە چەقی ئەتۆمەکەدایە. بەڵام مۆدڵەکەی ناگاوکا رەتکرایەوە چونکە بە پێی یاسای کلاسیکی فیزیا، ئەلکترۆنە سوڕاوەکان یەکسەر وزەکەیان ون دەکەن و دەکەونە نێو ناوکەکەوە. رەزەرفۆرد، هەرچۆنێک بێت، ئەو کاتە، پشبەستن بە تاقیکردنەوە، ئەو بەڵگەیەی خستەڕو کە ناگواکا، لەوانەیە سەرەنجام راست بوبێت. لە ساڵی ١٩١٣ دا، فیزیکناسی دانیمارکی، نیەڵز بۆر، ئەوەی دەرخست کە ئەلکترۆنەکان – بە پێچەوانەی یاسا کلاسییەکانی فیزیا –  لە کاتی سوڕانەوەیاندا وزەکەیان لەدەست نادەن و لە هەقیقەتیشدا لە کاتی سوڕانەوەدا بە دەوری ناوکدا خولگەیەکی تایبەتی دیاریکراوی خۆیان داگیرکردوە، ئەمەش دیدی هەر یەک لە رەزەرفۆرد و ناگاوکا دەسەلمنێت. ئەم تیورییە، واتە تیوری بونیاتی ئەتۆم لە رۆژگاری ئەمڕۆدا بە مۆدڵی ئەتۆمی رەزەرفۆرد ناسراوە.

دۆزینەوەی نیوە – ژیان

لە کاتی تاقیکردنەوەکانیان لەسەر توخمەکانی رادیوئەکیڤی لە ساڵانی نێوان ١٩٠١ و ١٩٠٣ دا، رەزەرفۆرد و فرێدرێک سۆدی  Frederick Soddy بۆیان دەرکەوت کە ئەم رەگەزانە بە رێژەیەکی رێکوپێک خراپ دەبن: ئەگەر سامپڵێک لە ئەتۆم وەربگرین، ئەوا ئەو کاتەی پێویستە بۆ بۆگەنکردنی نیوەی ئەتۆمەکان هەمیشە هەمان بڕ دەکات. بۆ نمونە، ئەگەر نیوەی سامپڵێک لە تۆریۆم بهێنین و چوار رۆژی پێ بچێت بۆ ئەوەی بۆگەن بکات، ئەوا ئەو نیوەیەی تر لە سامپڵەکە کە دەمێنێتەوە لە چوار رۆژی تردا بۆگەن دەکات، ئیتر بەمجۆرە. رەزەرفۆرد دەرکی بە لایەنێکی پۆزەتیڤی پراکتیکییانەی ئەم پرۆسەیە کرد. بۆی دەرکەوت کە ئەم میکانیزمی ‘نیوە – ژیانە’ ، واتە ئەم رێژە نەگۆرەی بۆگەنکردن، دەکرێت وەک هۆکارێک بخرێتەگەڕ بۆ مەبەستی پێوانەکردنی تەمەنی پارچە بەردێک. بۆ ئەوەی بزانین کە تەمەنی بەردێک چەندە، ئەوا پێویست بو کە ئەو بڕە شەبەنگەی کە لە بەردەکەدایە چەندە و چلۆن بە نەرمی و لەسەرخۆ بۆگەن دەکات. رەزەرفۆرد پارچەیەک پیچلێندی(کە جۆرە کانزایەکە و یۆرانیۆم لەخۆدەگرێت) هێنا و بۆی دەرکەوت کە تەمەنی ئەم کانزایە حەوت سەد ملیۆن ساڵە – بەمجۆرە سەلماندی کە زەوی زۆر لەوە بە تەمەنترە کە پسپۆڕان تەخمینیان کردوە و باوەڕیان وابوە. ئەم کارە زانستییەی رەزەرفۆرد، کە بەرهەمێکی لاوەکی بو، رۆڵێکی بەرچاوی یاریکرد لە دۆزینەوەی کایەیەکی تری توێژینەوەی زانستی کە تەواو جیاواز بو، ئێستا بە مێژوی – دیاریکردنی رادیۆمێتریک ناسراوە.

پرۆتۆنەکان و نیوترۆنەکان

وەک رێزلێنان بۆ بەرهەم و دەسکەوتە زانستییەکان، لە ساڵی ١٩١٤ دا  رەزەرفۆرد نازناوی سێری وەرگرت، ئەو کاتە تەمەنی ٤٣ ساڵ بو. بەڵام لای وی ئنسان نابێت دوای وەرگرتنی خەڵات و لەقەب پاڵی لێ بداتەوە. لە ساڵانی جەنگی جیهانی یەکەمدا، سیستەمێکی پەرەپێدا بۆ دۆزییەوە و کەشفکردنی غەواسە. لە ساڵی ١٩١٩ دا بو بە یەکەم کەس کە توانی بە شێوەیەیکی دەستکردانە ئەتۆم هەڵوەشێنێت، ئەویش بە هۆی پێکدادان لە نێوان ئەتۆم و تەنۆلکەی ئەلفاوە بو. هەر بەم هۆیەوە، رەزەرفۆرد توانی ئەتۆمێکی نایترۆجین بگۆڕێت بۆ ئەتۆمێکی ئۆکسجین و ئەتۆمێکی هایدرۆجین. لە ساڵی ئایندەدا، ئەو ئەنجامەی بەدەستهێنا کە پێکدادانەکە بوە بە هۆی فڕێدانی تەنۆلکەیەکی بارگە پۆزەتیڤی لە ناوکەکەوە، بەمجۆرە بو بە هۆی گۆڕینی سروشتی ئەتۆمەکە. رەزەرفۆرد، ئەم تەنۆلکانەی ناونا پرۆتۆنەکان. دوایی بانگەشەی ئەوەی کرد کە چۆن پرۆتۆنە بارگە پۆزەتیڤییەکان دەتوانن لە ناوکدا بونیان هەبێت بێ ئەوەی وەزعی خۆیان یان پێکهاتەکانی تری ئەتۆمەکە پشێوێنن. ئنجا پێشنیازیکرد کە پرۆتۆنەکان، بە هۆی هەبونی تەنۆلکەیەکی تر کە هاوبارگەیە، هاوسەنگن، رەزەرفۆرد ئەم تەنۆلکانەشی ناونا نیوترۆنەکان. دوایی لە تاقیگەکانی کاڤێندیشدا، هەبونی نیوترۆنەکان لە لایەن جەیمس چادویکەوە سەلمێنران.

لە ساڵی ١٩١٩ دا، دوای جەی. جەی تۆمسۆن، رەزەرفۆرد بو بە سەرۆکی تاقیگەکانی کاڤێندیش لە کامبریج. بەمجۆرە لێرە کاتی کەم بو بۆ توێژینەوەی تاقیگەری، بەڵام بەردەوام بو لە موحازەرەدان بۆ ئەوەی یارمەتی قوتابییەکانی بدات. لە ساڵانی دوایی ژیانیدا، رەزەرفۆرد چەندەها مەدالیا، خەڵات و دکتۆرای شەرەفی وەرگرت. لە ١٩ی ئۆکتۆبەری ١٩٣٧ بە یەکجاری چاوانی لێکنا. وەک رێزێک بۆ وەسیەتەکەی لە کڵێسەی هەرە گەورەی لەندەن وێست – مینیستەر ئەبی ناشتیان.

رەزەرفۆرد لە رۆژگارێکدا هاتە دونیاوە و لە سەردەمانێکدا گوزەرانی کرد کە ژمارەیەکی زۆر داهێنان و دۆزینەوەی زانستی لە بوارەکانی فیزیک و کیمیادا ئەنجامدران. بەڵام ئەوەی لە هاوکارانی جودای کردەوە – هەر بۆیەش ئێستا وەک یەکێک لە فیزیکناسە تاقیکارە مەزنەکان یاد دەکرێتەوە – بریتی بو لەو خاسیەتە تایبەتانەی کە لە زانایەکدا هەبون، رەزەرفۆرد مرۆڤێکی لە ئاسا بەدەر سەرسەخت و عیناد بو، پیاوێکی ئارام و خاوەن ئیرادەیەکی گەورە و بەرزبو. بەڵام لەگەڵ ئەمانەشدا، کەسێکی کراوەبو هەمیشە ئارەزوی بو کە پێشوازی لە هەمو ئیحتمالێک بکات، ئەمە تەواو پێچەانەی زانا تەقلیدیەکان بو، هەروک چۆن جەیمس چادویکی قوتابی خۆی دەڵێت’: هەرە نایابی تایبەتمندی رەزەرفۆرد بریتی بو لە بلیمەتییەکەی.”

 




چۆن دەبیتە فیزیاییەکی تیۆریی باش

  • نووسینی: جێیرارتت هۆفت،براوەی خەڵاتی نۆبلێ فیزیای ساڵی ١٩٩٩، پڕۆفیسۆری فیزیای تیۆری لە ئەنستیتۆی فیزیای تیۆری، زانکۆی ئوترێخت وەرگێڕانی: ئارمان خەلیل (پەیجی: فیزیک Physics)

beta_gerardthooft_uitgelicht3


ئەمە بابەتێکە بۆ خوێندکارە گەنجەکان یان هەموو ئەوانەی وەک من خرۆشاون بەو بەرەنگاریانەی کە ڕووبەڕوویان دەبێتەوە بە هۆی زانستی ڕاستەقینەوە و بۆ ئەوانەش کە وەک من بڕیاریان داوە و سوورن لەسەر بەکارهێنانی مێشکیان بۆ دۆزینەوەی شتی نوێ دەربارەی ئەم جیهانە فیزیکییەی تێیدا دەژین. بە کورتییەکەی ئەمە بۆ هەموو ئەوانەیە کە بڕیاریان داوە سەرقاڵی خوێندنی فیزیای تیۆری بن لە کاتەکانیاندا.

زۆرجار هەندێک ئیمەیڵم لە لایەن هەندێکی ئارەزوومەندی فیزیا [یان فیزیایی ناشارەزا]وە پێدەگات کە بڕوایان وایە چارەسەری[زانستیانەی] هەموو کێشەکانی جیهانیان کردووە، خۆ ئەم ئیمەیڵانە بە مەبەستی باش نێردراون بەڵام شتانێکی تەواو بێکەڵکن. ئەوان بۆیە باوەڕیان وایە کە هەموو شتێکیان حەلکردووە، چونکە هەر بە تەواوەتی هیچ نازانن دەربارەی ئەو ڕێگا و شیوازە ڕاستەقینەیەی کێشە و پرسەکانی پێ چارەسەر(حەل) دەکرێت لە فیزیای مۆدێرندا. ئەگەر دەتەوێت دەستت هەبێت و بەشدار بیت لە تێگەیشتنی تیۆرییانەی یاسا فیزیاییەکان کە شتێکی خۆش و هەژێنەرە ئەگەر سەرکەوتوو بیت، ئەوا شتانێکی زۆر هەن کە دەبێ[پێشوەخت] بیانزانیت. یەکەم شت ئەوەیە کە دەبێ جدی بیت دەربارەی [ئەمەی کە دەتەوێت وا بکەیت]. هەموو ئەو کۆرسانەی زانست کە پێویستن، لە زانکۆکان دەوترێنەوە، بۆیە هەر بە شێوەیەکی سروشتی یەکەم شت کە پێویستە بیکەیت ئەوەیە کە لە زانکۆیەک وەربگیرێیت و هەتا بۆت دەکرێت هەموو ئەو[زانست و زانیارییەی] هەیە کۆی بکەیتەوە و خەریک بیت پێوەی. بەڵام ئەی چی بکەیت ئەگەر هیشتا گەنجیت و لە خوێندنگایت و پێش ئەوەی بچیتە زانکۆ ناچاریت لەگەڵ ئەو گێڕانەوە منداڵانە و سادەیە هەڵبکەیت کە لە خوێندنگا پێی دەڵێن زانست؟ ئەی چی بکەیت ئەگەر بەتەمەنتریت  و بە تەما نیت بچیتە ئەو قەڕەباڵغییە پڕ ژاوەژاوانەی خوێندکارە گەنجەکانی زانکۆوە؟

لەم سەردەمەدا دەتوانیت هەموو ئەو مەعریفە و زانیارییەی کە پێویستتە لە ئینتەرنێتەوە دەستی بخەیت. بەڵام کێشەکە ئەوەیە کە دنیایەک شتی بێکەڵک لە ئینتەرنێتدا هەیە. ئایا دەکرێت ئەو پەڕە دەگمەنانەی کە بە ڕاستی بە کەڵک دێن بژار بکرێن؟ من زۆر بە وردی دەزانم کە دەبێ خوێندکارێک لە سەرەتای دەستپێکردندا چی پێ بگوترێتەوە و چی فێر بکرێت. ناو و سەردێڕی کۆرسی وانە هەرە پێویستەکان بە ئاسانی دەستدەکەون، ئەوەش هەر ئەوەیە کە من لە خوارەوە کردووەمە. خواستی من ئەوەیە کە بگەڕێم لەو شوێنانەی ئینتەرنێتدا کە پەیپەر و کتێبە زۆر بەکەڵکەکانی تێدان، جا ئەگەر کرا بە تایبەت ئەوانەی کە دەکرێت داونڵۆد بکرێن. بەم ڕێگایەش تێچووی بوون بە فیزیازانێکی بواری تیۆری لە نرخی ئەمانە تێناپەڕێت: کۆمپیوتەرێک، هێڵێکی ئینتەرنێت، پرێنتەرێک و کۆمەڵێکی زۆریش وەرەقە و قەڵەم. سەرەڕای ئەمەش، بەداخەوە هێشتا ناچارم کە ڕاتان بسپێرم بۆ کڕینی هەندێک تێکستبووک[کتێبی مەنهەجی]، بەڵام ئەمە بابەتێکی جیای پێویستە و لەم نووسینەدا باسی ناکەم. با بۆ ئێستا لە سنووری کەمترین شتی پێویست دەرنەچین. ئەو بابەتانەی لە خوارەوە ڕیز کراون پێویستە بخوێندرێن. لابردنی هەر کامێکیان و گوێپێنەدانی، سزاکەی تەنها یەک شت دەبێت کە ئەویش (شکست)ە. جوان لێم تێبگە: پێویست ناکات کە تۆ باوەڕ بە هەر شتێک بکەیت کە دەیخوێنیتەوە لەسەر حیسابی متمانە، بەڵکو چێکی بکە. هەتا دەتوانیت ڕیگا جێگرەوەکانی تر تاقی بکەرەوە. بۆت دەردەکەوێت کە ئەوەی ئەوان[زاناکان] پێوەی خەریک بوون و کردوویانە، زیرەکانەترین شت بووە کە دەکرا ئەنجام بدرێت. سەرسوڕهێنەرە. باشترین کتێبەکان، ڕاهێنانیان تێدایە. ئەنجامیان بدە. هەوڵبدە بۆت دەربکەوێت کە دەتوانیت لە هەموو شتێک تێبگەیت. هەوڵبدە بگەیتە ئاستێک کە هەڵەکانی تایپ و پیتچنینی کتێبەکان، هەڵە وردەکان و هەروەها هەڵە گرنگەکانیش بدۆزیتەو و بیریش لەوە بکەرەوە ئەگەر تۆ ئەو کتێبە بنووسیت چۆن بە ڕێگایەکی زیرەکانەتر دەینووسیت.

من دەتوانم بۆت باسی ئەزموونی خۆم بکەم. من زۆر بەختم هەبوو کە باشترین مامۆستاکانم لە دەور بن. ئەمەش یارمەتیدەر دەبێت بۆ ئەوەی کە مرۆڤ بە لاڕێدا نەڕوات. هەر ئەمەش یارمەتیدەر بوو لەم ڕێیەدا هەتا گەیشتە ئەوەی خەڵاتی نۆبڵ بەدەست بهێنم. بەڵام من ئینتەرنێتم نەبوو. ئێستا من هەوڵدەدەم کە ببمە مامۆستای تۆ. ئەمەش ئەرکێکی ترسێنەرە. لە ئێستادا ئەم بابەتە بۆ ئەوانە دەبێت کە دەخوازن ببنە فیزیاییەکی بواری تیۆری، ئەویش نەک دانەیەکی ئاسایی، بەڵکو یەکێک لە هەرە باشترینەکان، ئەوانەی کە تەواو یەکلابوونەتەوە کە دەیانەوێت خەڵاتی نۆبڵەکەی خۆیان ببەنەوە. خۆ ئەگەر بە تەمای زۆر لەوە کەمتریت، باشە، یەکەمجار مەکتەبە بێزارکەرەکەت تەواو بکە، دواتر دوای ئەو ڕێچکە ئاساییانە بکەوە کە لە لایەن فێرکەرەکان و پسپۆڕەکانەوە دابین کراوە، ئەوانەی زۆر بە وریاییەوە پارچە پارچەی شتەکان دەجوون پێش ئەوەی دەرخواردی تۆی بدەن.  ئەمەی لەم بابەتەدا باسی دەکەم بۆ خەڵکی بە ئاوات و بەرزی خوازە. من دڵنیام هەرکەسێک دەتوانێت ئەمە ئەنجام بدات، ئەگەر کەسەکە بەهرەمەند بێت بە بڕێکی دیاریکراو لە زیرەکی، حەز و دڵنیایی لە ئەنجامدانی ئەمە. ئێستاش، لێرەوە مەسەلە جدییەکە دەستپێدەکات. گلەیی و گازندەی ئەوە مەکە کە ئەوەی لە خوارەوە باسم کردووە و دەبێ ئەنجامیان بدەیت لە زۆر دەچن. خۆ بە بەلاش خەڵاتی نۆبڵ وەرناگریت و بیریشت بێت ئەمە هەمووی پێکەوە بە لایەنی کەمەوە ٥ ساڵی پێدەچێت ئەگەر خوێندکارەکانمان زۆر بە چڕی سەرقاڵی خوێندنی بن (هەڵبەت من ڕووم لەو کەسانەیە کە بە نیازن زۆربەی کاتەکانیان تەرخان بکەن بۆ سەرقاڵ بوون بەم خوێندنەوە). جا بۆ ئەمەش زیاتر لە زیرەکییەکی سەرەتایی و سادە و ساکار پێویستە هەبێت، چونکە خوێندکارە ئاسایییەکانیش تەنها کاتێک دەتوانن ئاستیان لەم شتانەدا زۆر باش ببێت کە لایەن کۆمەڵێک مامۆستای ئارام و بە سەبرەوە یارمەتی بدرێن. زۆر پێویستە کە ڕاهێنانەکان ئەنجام بدرێن. هەندێک لەو نووسینانە ڕاهێنانیان تیدایە. ئەنجامیان بدە، یان ئەگەر بتەوێت شتێکی باشتر بکەیت، ئەوە هەوڵبدە خۆت ڕاهێنان دروست بکە. هەوڵبدە ئاستی زیرەکی دانەری کتێبەکان تێپەڕێنە، بەڵام تکایە خۆت لەوە بە دوور بگرە کە بە ئیمەیڵ ئەو تیۆرییە جێگرەوانەی خۆت داتناون بۆ منیان بنێریت هەتا ئەو کاتەی لە خوێندنی هەموو ئەمانە دەبییەوە و هەموویان تەواویان دەکەیت؛ ئەگەر ئەمە بە باشی ئەنجام بدەیت ئەوە بۆت دەردەکەوێت کە زۆربەی ئەم دانەری کتێبانە [کە ئەو شتانەیان لە بری بیرۆکەکانی تۆ نووسیوە] هێندەش گێژ نەبوون کە بیرت لێ دەکردەوە.

فیزیای تیۆری هاوشێوەی باڵەخانەیەکی بەرزە. بناغە پتەوەکەی بریتییە لە ماتماتیکی بنەڕەتی(سەرەتایی) و مەفهومەکانی فیزیای کلاسیکی پێش سەدەی بیستەم. وا بیر مەکەرەوە  کە فیزیای پێش سەدەی بیستەم پەیوەندی بە باسەکەوە نییە لەبەرئەوەی کە ئێستا زۆر زیاترمان هەیە. لەو سەردەمەدا بناغە پتەوەکەی ئەم مەعریفەیەی ئێستا هەمانە دانراوە. بێ ئەوەی یەکەم جار خۆت ئەم بناغەیە بە باشی بنیات بنێیتەوە و دایبڕێژیتەوە هەوڵ مەدە باڵەخانە بەرزەکەت دروست بکەیت. چەند نهۆمی یەکەمی ئەم باڵەخانەیە پێکدێن لەو داڕشتنە ماتماتیکییە ئاستبەرزانەی کە تیۆرییەکانی فیزیای کلاسیکی دەگۆڕن بە جوانییەکەی خۆیان. ئەوانە پێویستن ئەگەر بتەوێت لەوە بەرزتر بڕۆیت. بۆیە دوای ئەوەش ئەو بابەتانەی تر بە دوایدا دێن کە لە خوارەوە ڕیز کراون. سەرەنجام ئەگەر هێندە شێت بیت کە بتەوێت چارەسەری پرس و کێشە هەرە ئاڵۆزەکانی وەک یەکخستنی فیزیای کێشکردنی لەگەڵ جیهانە کوانتەمییەکە بکەیت، لە کۆتاییدا دەگەیت بە ئەوەی کە سەرقاڵی خوێندنی تیۆریی ڕێژەییی گشتی، تیۆری بەرزە ژێکان، ئێم-تیۆری و شتە هاوشێوەکانیان بیت. لە ئێستادا ئەمە سەری سەرەوەی باڵەخانەکەیە. لوتکەی تریش هەن، وەک چڕبوونەوەی بۆز-ئاینشتاین (Bose-Einstein Condensation)، کاریگەریی کەرتیی هۆڵ (fractional Hall Effect) و زۆری تر، کە باشن بۆ وەرگرتنی خەڵاتی نۆبڵ وەک چۆن ساڵانی ڕابردوو نیشانیان داوە. دەبێ ئاگاداری شتێکیش بین: ئەگەر تۆ هەر زۆر زۆر زیرەکیش بیت، لە شوێنێک هەر تێدەمێنیت. خۆت بە ئینتەرنێتدا بگەڕێ و شتی زیاتر بدۆزەرەوە. بابەتەکان بە شێوەیەکی لۆجیکی ڕیزکراون بە دوای یەکتریدا. مەرجیش نییە شتەکان دەقاودەق بەم ڕیزبەندییە بە دوای یەکتریدا ئەنجام بدرێن، بەڵام بە نزیکەیی ئەم بابەتە جیاوازانە هەر وا پێکەوە دەگونجێن و باشترە بەم شێوە بکرێن.


بابەتەکان:

زمان :: Language
ماتماتیکی بنەڕەتی :: Primary Mathematics
میکانیکی کلاسیکی :: Classical Mechanics
بیناییزانی :: Optics
میکانیکی ئاماری و ثێرمۆداینامیک :: Statistical Mechanics & Thermodynamics
ئەلکترۆنیک :: Electronic
ئێلێکترۆماگنێتیزم(کارۆموگناتیسی) :: Electromagnetism
فیزیای کۆمپیوتەریی(ژمێرەیی) :: Computational Physics
میکانیکی کوانتەمی (ناڕێژەیی) :: Non-Relativistic Quantum Mechanics
گەرد و گەردیلەکان :: Atoms & Molecules
فیزیای دۆخی ڕەقی :: Solid State Physics
فیزیای ناوکی :: Nuclear Physics
فیزیای پلازما :: Plasma Physics
ماتماتیکی ئاستبەرز(پێشکەوتوو) :: Advanced Mathematics
ڕێژەییی تایبەت :: Special Relativity
میکانیکی کوانتەمی پێشکەوتوو :: Advanced Quantum Mechanics
فینۆمینۆلۆژی :: Phenomenology
ڕێژەییی گشتی :: General Relativity
تیۆریی بواری کوانتەمی :: Quantum Field Theory
تیۆری سوپەرسترینگ (بەرزەژێ) :: Super String Theory


زمان :: Language

پێویستیی پێشوەخت و هەرە بنچینەیی بریتییە لە زمانی ئینگلیزی. ئەگەر هێشتا زۆر باش نیت تێیدا، فێری بە. دەبێ بتوانیت بە ئینگلیزی بخوێنیتەوە، بنووسیت، قسەی پێ بکەیت و لێی تێبگەیت. بەڵام پێویستیش ناکات پێرفێکت بیت تێیدا. هەموو بڵاوکراوەکان بە ئینگلیزین. ئاگاداری گرنگیی توانای نووسین بە بە ئینگلیزی. درەنگ یان زوو دەخوازیت کە ئەنجامەکانت بڵاو بکەیتەوە. پێویستە خەڵک بتوانن شتەکانت بخوێننەوە و لێیان تێبگەن.

زانینی فەڕەنسی، ئەڵمانی، ئیسپانی و ئیتاڵیش ڕەنگە بەکەڵک بن، بەڵام بە گشتی پێویست نین. بگرە هەر نزیکیش نین لە بناغەی باڵەخانە بەرزەکەمان کە بە نیازین بنیادی بنێین، بۆیە خەمت نەبێت. پێویستت بە ئەلف و بێی یۆنانی دەبێت. پیتە یۆنانییەکان زۆر بەکاردێن. فێری ناوەکانیان ببە، ئەگینا وەک گێژ و شت دەردەکەویت کاتێک هەوڵدەدەیت لە شوێنێک شتێک پێشکەش بکەیت و قسە بکەیت. ئەمانەی خوارەوە هەندێک سەرچاوەی بەکەڵکن بۆ یارمەتیدانی خوێنەری ئاستە جیاوازەکان و پێویستییە جیاوازەکان بۆ زمانی ئینگلیزی.

دوای کردنەوەی هەریەک لەم لینکانەی خوارەوە، پەڕەیەک دەکرێتەوە کە لە بەشی خوارەوەیدا بە پێی بابەتەکان چەندین لینک و سەرچاوەی بەسوود هەیە کە یارمەتیدەرن لە فێربوونی زمانی ئینگلیزیدا:

Dictionaries / Grammar / Vocabulary / Punctuation / Writing


*لێرە بەدواوە بابەتە فیزیاییەکان دەستپێدەکات کە وەک دەبینن بۆ هەر یەکێکیان، سەرەتا ناونیشانی سەرەکی نووسیوە و دواتر هەر بۆ زانیاری ناوی سەردێڕی گرنگترین بابەتەکانی نووسیوە و دواتر و گرنگرترین شتیش ئەوەیە کە لینکی چەند وانە و کۆرسێکی داناوە کە دەبێ فێرخواز پێیانەوە سەرقاڵ بێت (کە ڕەنگەکانیان شین کراوە و کلیکیان لەسەر دەکرێت)، وانەکان هەر لە ئاستی سەرەتاوە تا دەگاتە ئاستی باڵای تێدایە کە پێویستە بکرێن.


ماتماتیکی بنەڕەتی :: Primary Mathematics

ئێستاش گرنگترین ئەو شتانەی کە دەبێت وەک یەکەم هەنگاو بیانخوێنیت ئەم بابەتانەن(ئەمانە تەنها سەردێڕی گرنگترین بابەتەکانن و لینکی کۆرسەکان و وانەکان لە خوارەوە بە ڕەنگی شین دانراوە):
بەینت لەگەڵ ژمارەکان، کۆکردنەوە، لێدەرکردن، ڕەگی دووجاکان و بە گشتی بەینت لەگەڵ ماتماتیک چۆنە؟
-ژمارە سروشتییەکان: ١، ٢، ٣، …
-ژمارە تەواوەکان: …، -٣، -٢، -١، ٠، ١، ٢، ٣، …
-ژمارە ڕێژەییەکان
-ژمارە ڕاستیەکان: π = 3.14159265… , e = 2.7182818، …
-ژمارە ئاوێتەکان: (کە زۆر زۆر گرنگن)
-بیردۆزی کۆمەڵە
-تۆپۆلۆجی
-هاوکێشە جەبرییەکان. تەکنیکەکانی نزیککردنەوە. کردنەوەی زنجیرە: زنجیرەی Taylor
-شیکارکردنی هاوکێشەکان کە ژمارەی ئاوێتەیان تێدایە.
-سێگۆشەزانی: sin(2x)=2sinxcosx، …
-جیاکاری. نەخشە بنچینەییەکانی جیاکاری (sin, cos, exp).
-تەواوکاری. نەخشە بنچینەییەکانی تەواوکاری.
-هاوکێشە جیاکارییەکان. هاوکێشە پلە یەکەکان.
-Fourier transformation. بەکارهێنانی ژمارە ئاوێتەکان. نزیکبوونەوەی زنجیرەکان.
-ڕووتەختی ئاوێتە. تیۆرمەکانی Cauchy و تەواوکاری contour.
-نەخشەی گاما (چێژ وەربگرە لە کاتی خوێندنی خاسیەتەکانی ئەم نەخشەیە).
-تەواوکارییە گاوسییەکان. تیۆری ئیحتمالیە.
-هاوکێشە بەشییە جیاکارییەکان. مەرجە سنوورییەکانی Dirichlet و Neumann.

ئەمە بۆ ئەوانەیە کە لە دەستپێکدان. هەندێک لەم بابەتە ماتماتیکییانەی باسکران لە ڕاستیدا هەر یەکێکیان خۆی کۆرسێکی تەواوە. زۆربەیان لە پێکهێنەرە سەرەکییەکانی تیۆرییەکانی فیزیان. مەرج نییە هەر هەموویان پێش دەستکردن بە بابەتی دوای ئەمە کە میکانیکی کلاسیکییە، تەواو بکەیت. بەڵام بیرت بێت کە دەبێ دواتر بگەڕێیتەوە سەر هەموو ئەو بابەتانەی کە لەم بەشەدا دەیانپەڕێنیت و نایانخوێنیت. ئەمەش لینکی کۆرس و وانەکانی ئەو بابەتانەی لەسەرەوە باسکران، بە پێی ئەو ڕیزبەندییەی دەبێت پێیانەوە خەریک بیت:

جەبری سەرەتایی

جەبری ناوەندیی

کۆرسی سێگۆشەزانی پرۆفیسۆر Dave E. Joyce

کۆرسێک لەسەر ژمارە ئاوێتەکان، پرۆفیسۆر James Binney (زانکۆی ئۆکسفۆرد)

(بە نزیکەیی) پێداچوونەوەیەکی گشتیی هەموو ماتماتیکی سەرەتایی

تێبینیەکانی وانەکانی Chris Pope: مێتۆدی ١ ، مێتۆدی ٢

ڕووتەختی ئاوێتە، تیۆرمەکانی Cauchy و تەواوکاری contour


میکانیکی کلاسیکی :: Classical Mechanics

-میکانیکی ستاتیک (هێز، گرژی)؛ هایدرۆستاتیک. یاساکانی نیوتن.
-خولگە شێوە بڕگە ناتەواوەکانی هەسارەکان. سیستمی فرە تەن.
-پرەنسیپی کار. هاوکێشەکانی هامڵتۆن. لاگرانجیان.(ئەمەیان مەپەڕێنە، بێ ئەندازە گرنگە!)
-لەرەلەرکەری هارمۆنی. بەندۆڵ.
-براکێتەکانی پۆیسن.
-هاوکێشەی شەپۆل. شلە و گازەکان. هاوکێشەی Navier-Stokes. لینجێتی و لێکخشاندن.

کۆرسێکی ئاست ناوەندی دەربارەی داینامیکی شیکاریی کلاسیکی – لە لایەن: پرۆفیسۆر Richard Fitzpatrick

کۆمەڵە تێبینییەک لە وانەکانی زانکۆی هارڤاردەوە

کۆرسێکی کورت لەسەر میکانیکی کلاسیکی لە لایەن پرۆفیسۆر J. J. Binney (زانکۆی ئۆکسفۆرد)


بیناییزانی :: Optics

-شکانەوە و دانەوەی ڕووناکی.
-هاوێنە و ئاوێنەکان.
-تەلیسکۆپ و مایکرۆسکۆپ.
-پێشەکییەک لەسەر بلاوبوونەوەی شەپۆلەکان.
-دیاردەی دۆپلەر.
-پرەنسیپی هۆیگنز بۆ سەریەککەوتنی شەپۆلەکان.
-بەرەشەپۆلەکان.
-Caustics.

(Lecture Note)ەکانی A. A. Louro لە سەر بیناییزانی

(Lecture note)ەکانی R. V. Jones لەسەر بیناییزانی کلاسیکی و کوانتەمی (زانکۆی هارڤارد)


میکانیکی ئاماری و ثێرمۆداینامیک :: Statistical Mechanics & Thermodynamics

-یاسای یەکەم، دووەم و سێیەمی ثێرمۆداینامیک.
-بەشینەوەی بۆڵتزمان.
-خولی  کارنۆ. ئینترۆپی(ناڕێکی). مەکینە گەرمییەکان.
-گۆڕانی دۆخەکان. مۆدێلە ثێرمۆداینامیکییەکان.
-مۆدێلی Ising (هەوڵبدە تەکنیکەکانی شیکارکردنی مۆدێلی Ising ی دوو ڕەهەندی هەڵبگرە بۆ دواتر).
-یاسای تیشکدانی پلانک(وەک پێشەکییەک بۆ میکانیکی کوانتەمی).

کۆرسی میکانیکی ئاماری لە لایەن پرۆفیسۆر Alfred Huan

(Lecture note)ەکانی پرۆفیسۆر Kelly لەسەر میکانیکی ئاماری

(Lecture note)ەکانی Gould/Tobochnik

کۆرسێکی ئاست ناوەندی لەسەر میکانیکی ئاماری لەلایەن پرۆفیسۆر R. Fitzpatrick


ئەلکترۆنیک :: Electronic

(تەنها هەندێک شتی بنچینەیی دەربارەی سووڕە کارەباییەکان)
-یاسای ئۆم، بارگەگرەکان، موگنەبارگەکان، بەکارهێنانی ژمارە ئاوێتەکان بۆ ئەژمارکردنی کاریگەرییەکانیان.
-ترانزیستەرەکان، دایۆدەکان (چۆنێتی کارکردنەکەیان دواتر دەخوێندرێت).

وانە لەسەر سووڕە کارەباییەکان لە لایەن: T. R. Kuphaldt


ئێلێکترۆماگنێتیزم(کارۆموگناتیسی) :: Electromagnetism

تیۆری ماکسوێڵ بۆ ئێلێکترۆماگنێتیزم:
-چوونیەک و ناچوونیەک.
-یاساکانی ماکسوێڵ لە ناوەندێکدا. سنوورەکان. شیکارکردنی هاوکێشەکان لە:
لە ناوەندی بەتاڵ و چوونیەکدا(شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان)
لە ناوەندێکی شێوە شەشپاڵوودا
لە سنوورەکان(شکانەوە و دانەوە)
-هەردوو بابەتی vector potential و gauge invariance (بێ ئەندازە گرنگن).
– تیشکدان و هەڵمژینی شەپۆلە کارۆموگناتیسییەکان (ئەنتێنا).
-پەرشبوونەوەی ڕووناکی لە تەنەکانەوە.

ئێلێکترۆماگنێتیزم ‘ئاستی سەرەتا’ لە لایەن پرۆفیسۆر James Sparks (زانکۆی ئۆکسفۆرد)

کۆرسی ئێلێکترۆماگنێتیزم ‘ئاستی بەرز’ لە لایەن پرۆفیسۆر R. Fritzpatrick

تیۆریی بواری موگناتیسی ‘ئاستی باڵا’ لە لایەن Bo Y. Thidé

نمونەی شیکارکراو لە کتێبەکەی ‘Jackson’ەوە


فیزیای کۆمپیوتەریی(ژمێرەیی) :: Computational Physics

ئەگەر فیزیازانێک بیت کە هەر بە شێوەیەکی پەتی تەواو لە بواری تیۆریدا کار بکات، ئەوە ڕەنگە هێشتا هەندێک ڕووی فیزیای کۆمپیوتەری هەر سەرنجت ڕابکێشن.

 کۆرسێک لەسەر پرۆگرامی Mathematica بۆ خوێندکارانی زانست لە لایەن پرۆفیسۆر James J. Kelly

کۆرسی فیزیای کۆمپیوتەری لە لایەن پرۆفیسۆر Angus MacKinnon (کۆلێجی ئیمپڕاتۆریی لەندەن)

پڕۆژەی Numerical Analysis لە لایەن پرۆفیسۆر John H. Mathews


 میکانیکی کوانتەمی (ناڕێژەیی)

Quantum Mechanics (Non-Relativistic)

-مۆدێلی گەردیلەی بۆر.
-پەیوەندییەکانی دیبرۆی (وزە-لەرەلەر، تەوژم-درێژی شەپۆل).
-هاوکێشەکەی شرۆدینگەر (بە پەستانی کارەبایی و بواری موگناتیسییەوە).
-تیۆرمەکەی ئێرنفێست.
-تەنۆلکەیەک لە سندوقێکدا.
-گەردیلەی هایدرۆجین کە بە شێوەیەکی سیستماتیک شیکار کرابێت. کاریگەریی Zeeman. کاریگەریی Stark.
-لەرەلەرکەری هارمۆنیی کوانتەمی.
-ئۆپەرێتەرەکانی: وزە، تەوژم، گۆشەتەوژم، دروستبوون و لەناوبردن.
-ڕێساکانی گۆڕینەوەکەیان.
-پێشەکییەک لەسەر پەرشبوونەوەی کوانتەمی. S-matrix و شیبوونەوەی تیشکاوەری.

پێشەکییەک لەسەر میکانیکی کوانتەمی و ڕێژەییی تایبەت لە لایەن Michael Fowler

*ئەگەر لینکەکەی سەرەوە ناکرێتەوە دەتوانیت یەکێک لەم دووانە بخوێنیت لە جیاتی ئەو، کە یەکێکیان ناساندنێکی کورتە(وەک مەلزەمە) و ئەوی تر تێکستبووکێکی دوور و درێژە(دەتوانیت ئەگەر لە بابەتێکی ناساندنە کورتەکەدا تووشی کێشە بوویت یان ڕوونکردنەوەی زیاترت ویست بچیتە سەر تێکستبووکەکە):
١. وانە کورتەکان / ٢. تێکستبووکە دوور و درێژەکە

کۆرسێک لەسەر میکانیکی کوانتەمی لە لایەن پرۆفیسۆر Niels Walet (زانکۆی مانچستەر)

دوو کۆرسی MIT لەسەر میکانیکی کوانتەمی:

١. ئاستی خوێندکاری زانکۆ (ئەم کۆرسە هەموو وانەکانی بە شێوەی ڤیدیۆیش تێدایە)

٢. ئاستی خوێندکارێکی دەرچووی زانکۆ:  وانەکانی وەرزی یەکەم / وانەکانی وەرزی دووەم

وانەکانی فیزیای کوانتەم لە لایەن پرۆفیسۆر James Branson (زانکۆی کالیفۆرنیا)


گەرد و گەردیلەکان :: Atoms & Molecules

-بەندی کیمیایی.
-ئۆربیتاڵەکان.
-شەبەنگی گەردی و گەردیلەیی.
-تیشکدان و هەڵمژینی ڕووناکی.
-ڕێساکانی هەڵبژاردنی کوانتەمی.
-زەبری موگناتیسی.

وانە و تێبینییەکان لەسەر کیمیای کوانتەمیی گشتی لە لایەن ئەنستیتۆی تەکنۆلۆژی جۆرجیا

کیمیای فیزیکی لە لایەن پرۆفیسۆر Darin J. Ulness


فیزیای دۆخی ڕەقی :: Solid State Physics

-گرپە کریستاڵەکان.
-دانەوەی براگ.
-نەگۆڕی Dielectric و Diamagnetic.
شەبەنگی Bloch.
-ئاستی فێرمی.
-گەیەنەرەکان، نیمچەگەیەنەرەکان و نەگەیەنەرەکان.
-گەرمیی تایبەتی.
-ئەلترۆنەکان و کونەکان.
-ترانزیستەر.
-بەرزەگەیەنەرێتی.
-کاریگەری Hall.

پێشەکییەک بۆ فیزیای دۆخی ڕەقی (ئاستی سەرەتا) لە لایەن پڕۆفیسۆر Yuri M. Galperin (زانکۆی ئۆسلۆ)

کۆرسێکی فیزیای دۆخی ڕەقی (ئاستی بەرز) لە لایەن پڕۆفیسۆر Mark Jarrell (زانکۆی کالیفۆرنیا)

تێبینی لە سەر فیزیای دۆخی ڕەقی لە لایەن Chetan Nayak (زانکۆی کالیفۆرنیا)


فیزیای ناوکی :: Nuclear Physics

-ئایزۆتۆپەکان.
-چالاکی تیشکاوەری.
-ناوکەکەرتبوون و ناوکەیەکبوون.
-مۆدێلی دڵۆپە.
-ژمارە کوانتەمییە ناوکییەکان.
-ناوکە سیحرییەکان.
-isospin.
-تیۆری Yukawa.

پێنج وانە لەسەر effective field theory لە لایەن David B. Kaplan

پەرتوکێکی بنچینەیی لەسەر تیۆرای ناوکی لە لایەن J. Dobaczewski


فیزیای پلازما :: Plasma Physics

-Magneto-hydrodynamics.
– شەپۆلەکانی Alfvén.

پێشەکییەک لەسەر فیزیای پلازما لە لایەن پڕۆفیسۆر R. Fritzpatrick


ماتماتیکی ئاستبەرز(پێشکەوتوو) :: Advanced Mathematics

-تیۆریی گروپ، دەربڕینی هێڵیی گروپەکان.
-تیۆریی گروپی Lie.
-ئاڕاستەبڕ و تێنسەرەکان.
-تەکنیکی زیاتر بۆ شیکارکردنی هاوکێشە جیاکارییە بەشەکییەکان و هاوکێشە تەواوکارییەکان.
-پرەنسیپی Extremum و ئەو تەکنیکانەی لەسەری بنیاد نراون.
-هاوکێشەی جیاوازییەکان.
-نەخشەی پەیداکەر.
-فەزای هیلبێرت.
-پێشەکییەک لەسەر functional integral.

بڕوانە سایتی پڕۆفیسۆر John Heinbockel

بڕوانە مێتۆدی دووەمی Chr. Pope (فایلەکە لە جۆری ps ە)

لیستی کتێبە مەنهەجییەکانی ماتماتیک (جارێ لینکەکە کارا نییە)

گروپەکانی Lie لە فیزیکدا لە لایەن پڕۆفیسۆر G.’t Hooft (بە زمانی ئینگلیزی+ڕاهێنانەکان)

*بۆ گروپەکانی Lie، سەیری وانەکانی Chr. Pope بکە لە بەشی ڕێژەییی گشتیدا

نەخشە تایبەتەکان و زۆر ڕادەدارەکان (تەنها لە پرەنسیپەکان تێبگە)


ڕێژەییی تایبەت :: Special Relativity

-گۆڕینی لۆرێنز.
-چوونەوەیەکی لۆرێنز، کات کشان.
-یاسای E=mc^2.
-چوار ئاڕاستەبڕ و چوار تێنسەر.
-ڕێساکانی گۆڕین بۆ بواری ماکسوێڵ.
-دیاردەی دۆپلەری ڕێژەییانە.

کۆرسی وانەکانی پڕۆفیسۆر Peter Dunsby لەسەر تێنسەرەکان و ڕێژەییی تایبەت

کتێبەکەی پڕۆفیسۆر Firk لەسەر ڕێژەییی تایبەت


میکانیکی کوانتەمی پێشکەوتوو :: Advanced Quantum Mechanics

-فەزای هیلبێرت.
-گواستنەوەی ئەلکترۆنەکان [لە ئاستەکانی گەردیلەدا].
-تیشکدان و هەڵمژینی ڕووناکی.
-بزوێنە تیشکدان.
-ماتریکسی چڕی.
-لێکدانەوەی میکانیکی کوانتەمی.
-لاسەنگییەکانی بێڵ.
-بەرەو میکانیکی کوانتەمیی ڕێژەیی: هاوکێشەکەی دیراک، وردەپێکهاتەکان.
-ئەلکترۆن و پۆزیترۆنەکان.
-تیۆری BSC بۆ بەرزەگەیەنەرێتی.
-کاریگەری Hallی کوانتەمی.
-تیۆریی پێشکەوتووی پەرشبوونەوە.
-پەیوەندییەکانی پەرەوازەبوون.
-بابەتی Perturbation expansion.
-بابەتی WKB approximation و پرەنسیپی Extremum.
-چڕبوونەوەی بۆز-ئاینشتاین.
-بەرزەشلەی هیلیۆم.

وانەکانی پڕۆفیسۆر Stringari لەسەر شلە سەرووساردەکان

پێشەکییەک لەسەر Quantum Hall effect لە لایەن A.H. MacDonald

پێشەکییەک لەسەر دۆخە کوانتەمییەکان و تیۆریی زانیاریی کوانتەمی لە لایەن پڕۆفیسۆر K. Fujii

وانەی تایبەتی لەسەر Quantum information لە لایەن پڕۆفیسۆر Peter Zoller

پێشەکییەک لەسەر Quantum Computation لە لایەن A. Chatterjee

وانەکانی ساڵی ١٩٥١ی Freeman J. Dyson لەسەر میکانیکی کوانتەمیی پێشکەوتوو

تێبینییەکانی پڕۆفیسۆر K. Schulten لەسەر میکانیکی کوانتەمیی پێشکەوتوو

تیۆریی کوانتەمی پێشکەوتوو لە لایەن پڕۆفیسۆر James Branson (زانکۆی کالیفۆڕنیا)


 فینۆمینۆلۆژی :: Phenomenology

تەنۆلکە بنیادییەکان (مێزۆنەکان، باریۆنەکان، فۆتۆنەکان، لیپتۆنەکان، کوارکەکان) و تیشکە گەردوونییەکان؛ خاسیەتی ماددەکان و کیمیا؛ ئایزۆتۆپە ناوکییەکان، گۆڕانی دۆخەکان، ئەسترۆفیزیک (سیستمە هەسارەییەکان، ئەستێرەکان، گەلەئەستێرەکان، لادان بەرەوسوور، سوپەرنۆڤاکان)؛ کۆزمۆلۆژی (مۆدێلە کۆزمۆلۆژییەکان، تیۆرییەکانی گەردوونی هەڵئاوسان، تیشکدانی زەمینەی مایکرۆیی).

(Lecture note)ەکانی پڕۆفیسۆر R. Casalbuoni لەسەر فینۆمینۆلۆژی

(Lecture note)ەکانی پڕۆفیسۆر Paolo Franzini لەسەر تەنۆلکە سەرەتاییەکان


ڕێژەییی گشتی :: General Relativity

-تێنسەری مەتریک.
-چەمانەوەی فەزا-کات.
-هاوکێشەی کێشکردنی ئاینشتاین.
-کونە ڕەشەکەی Schwarzschild.
-کونی ڕەشی Reissner-Nordström.
-Periastron shift.
-هاوینەی کێشکردنی.
-مۆدێلە کۆزمۆلۆژییەکان.
-تیشکدانی کێشکردنی.

پیشەکییەک لەسەر ڕێژەییی گشتی لە لایەن پڕۆفیسۆر G. ‘t Hooft (+ڕ‌اهێنان)

(Lecture note)ەکانی پڕۆفیسۆر Sean M. Carroll لەسەر ڕێژەییی گشتی

کۆرسێک لەسەر ئەندازە و تیۆریی گروپ لە لایەن Chr. Pope


کۆزمۆلۆژی :: Cosmology
و
ئەسترۆفیزیک و ئەسترۆنۆمی :: Astro-Physics & Astronomy

کۆزمۆلۆژی و ئەسترۆفیزیک بە بەراورد لەگەڵ لقەکانی تر، تازەن و زۆر شت ئێستا لەو بوارانەدا دەگوزەرێت. وا باشترە کە ئاگاداری ئەم بابەتە گرنگانە بیت و بە پێی حەز و چێژی خۆت کاتیان بۆ تەرخان بکەیت. بە دلنیاییەوە دەبێت بزانیت کە لە کۆزمۆلۆژی و ئەسترۆفیزیک و ئەسترۆپارتیکڵ فیزیکەوە دەستکەوت هەیە بۆ چارەسەر و وەڵامی چەندین پرسی فیزیا. بەڵام با ئاوا بەردەوام و بپرسم: ئەی چی دەربارەی فیزیای لقە تایبەتەکانی تری زانست؟ بایۆفیزیک، جیۆفیزیک، فیزیای میوزیک، …
من وەک  خۆم پێم باشە و هانتان دەدەم کە بگەڕێن لە وێبدا بۆ ئەو چەشنە بابەتانەی تر کە حەزتان لێیەتی.


 تیۆریی بواری کوانتەمی :: Quantum Field Theory

-بوارە کلاسیکییەکان: نائاڕاستەبڕ، Dirac-spinor، بوارە ئاڕاستەبڕەکانی Yang-Mills.
-کارلێککردنەکان، perturbation expansion، شکانی لەخۆوەی هاوجێیەتی، Goldstone mode، میکانیزمی هیگز.
-تەنۆلکەکان و بوارەکان: فەزای Fock، دژە تەنۆلکەکان، ڕێساکانی فاینمەن. مۆدێلی سیگمای Gell-Mann-Lévy بۆ پایۆن و ناوکەکان. بابەتی Loop diagrams. بابەتی Unitarity، هۆیەکی و پەیوەندییەکانی پەرەوازە بوون.
بابەتی (Renormalization (Pauli-Villars; dimensional ren، تیۆری gaugeی کوانتەمی: بابەتی Gauge fixing، بابەتی Faddeev-Popov determinant، بابەتی Slavnov identities، هاوجێیەتی BRST، بابەتی renormalization group. بابەتی Asymptotic freedom.
-سۆلیتۆنەکان، سکیرمیۆنەکان. تاک جەمسەرە موگناتیسییەکان و ئینستانتۆنەکان. میکانیزمی بەندکردنی هەمیشەییی کوارک. کردنەوە(فراوانبوونی) 1/N. فراوانبوونی لێکدانی ئۆپەرێتەرەکان. هاوکێشەی Bethe-Salpeter. بنیاتنانی مۆدێلی ستاندارد. سەرپێچیی جۆری P و CP. تیۆرمی CPTI. سپین و پەیوەندیی ئاماری. بەرزە هاوجێیەتی.

کۆرسێک لەسەر QFT لە لایەن پڕۆفیسۆر Pierre van Baal

بنچینەی چەمکییانە(مەفهومی)ی QFT لە لایەن پڕۆفیسۆر G. ‘t Hooft

چاپتەرێک لە پەرتوکی فەلسەفەی زانست

تاک جەمسەرە موگناتیسییەکان و ئینستانتۆنەکان لە لایەن Gerard ’t Hooft


بەرزە هاوجێیەتی و بەرزەکێشکردن :: Supersymmetry & Supergravity


ئەسترۆپارتیکڵ فیزیک :: Astro Particle Physics


تیۆری سوپەرسترینگ (بەرزەژێ) :: Super String Theory

پێشەکییەک+ڕاهێنان لەسەر تیۆری سترینگ(ژێ) لە لایەن Gerard ’t Hooft

پێشەکییەک لەسەر تیۆری سوپەرسترینگ (بەرزە ژێ) لە لایەن E. Kiritsis

وێبسایتێکی گشتی دەربارەی تیۆری سترینگ


چەندین نوسین و سەرچاوەی تر

ئەوەی تا ئێستا باسکرا ئەو سەرچاوانە بوون کە بە خۆڕایی دەستدەکەون، لێرە بە دواوە ئەمانە ناونیشانی چەندین کتێبی مەنهەجی باشن دەربارەی بابەتە جیاجیاکانی فیزیای تیۆری:

کلیک لێرە بکە بۆ بینینی لیستی کتێبەکان


سەرچاوە:
https://www.staff.science.uu.nl/~gadda001/goodtheorist/index.html
About thes



دوو کۆرس دەربارەی بنەڕەتەکان و تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا

نوسین و ئامادەکردنی: ئارمان خەلیل

دوو کۆرس دەربارەی بنەڕەتەکان و تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا، کە هی زانکۆیەکی بێ ئەندازە باشن و لە لایەن پرۆفیسۆرێکی ئاستبەرزەوە گوتراونەتەوە.


ئەم دوو کۆرسەی لینکەکەیانم لە خوارەوە داناوە بە گشتی بریتین لە ٤٩ وانە دەربارەی تیۆرییە بنەڕەتی و سەرەکییەکانی فیزیا کە لە لایەن پڕۆفیسۆر R. Shankar لە زانکۆی Yale گوتراونەوە و تۆمار کراون. بە گشتی ئەمانە هەمان ئەو بابەتە تیۆرییانەن کە خوێندکارێکی بەشی فیزیا لە زانکۆ دەیانخوێنێت و پێویستە وەک بنچینەی تیۆری بیانزانێت، ئەمەی لەم دوو کۆرسەدا هەیە چڕکراوەیە و وا پێویست دەکات لە سەر هەر بابەتێک خوێندکار بڕێکی زۆرتر وردەکاری وەربگرێت (هەڵبەت ئەمە لە چاو ئەو بابەتانەی خوێندکاری دەرچووی فیزیا لە زانکۆیەکی باش وەریاندەگرێت نەک بە بەراورد لە گەڵ ئەم زانکۆ بێکەڵکانەی خۆمان). بۆ نمونە لە کۆتایی کۆرسی دووەمدا بە ٧ وانە باس لە کوانتەم میکانیک کراوە (هەموو بابەتەکانی تری ئەم کۆرسەش بە هەمان شیوە بە کورتی و چڕییە) کە لە ڕاستیدا لە هەر زانکۆیەک خوێندکار پێویستە زیاد لە ٣٠ کاتژمێر کوانتەم میکانیک بخوێنێت بۆ بەدەستهێنانی بڕوانامەی بەکالۆریۆس لە فیزیادا، بەڵام لە پاڵ ئەوەشدا کۆرسێکی بێ ئەندازە باش و ڕوون و بە کەڵکە بۆ هەموو ئەوانەی خوێندکاری فیزیان یاخود دەیانەوێ دەست بکەن بە خوێندنی فیزیا و بە دوای هەنگاوی یەکەمدا دەگەڕێن و یاخود دەیانەوێ بە گشتی و لە ئاستێکی ئەکادیمیدا شتێک بزانن دەربارەی تیۆرییە سەرەکییەکانی فیزیا. هەڵبەت وا پێویست دەکات وەک وانەی زانکۆ کەسی فێرخواز لەگەڵ سەیرکردنی ئەم وانانە هەوڵی نووسینی تێبینی و پێداچوونەوەی دواتر و حەڵکردنی نمونە بدات کە لەو لینکانەدا هەن کە لە کۆمێنت دامناون یاخود نمونە لە هەر کتێب و سەرچاوەیەکی تری دەرەکییەوە.
جا لە ڕاستیدا ئەوەی لەو وانانەدا دەیبینن ئەوە سادەترین و یەکەم هەنگاوی فیزیایەکی ڕاستەقینەیە کە بەشی هەرە زۆری دەربڕینی ماتماتیکییە نەک قسە و قسەڵۆکی پەیجەکانی فەیسبووک و سایتەکان، بە پەیجەکەی خۆشمەوە، ئەوەی لێرە بینیوتانە و دەیبینن واتە ئەو هەواڵ و باسکردن و شتە تەنها ڕووکەشێکە و شتێکە بۆ خەڵکی بە گشتی نەک خودی زانستی فیزیا.
—-
کۆرسی یەکەم: (Fundamentals of Physics I)
٢٤ وانەیە و بە شێوەی سەرەکی ئەم بابەتانە لە خۆ دەگرێت:
-میکانیکی نیوتنی
-تیۆریی ڕێژەیی تایبەت
-کێشکردن
-ثێرمۆداینامیک
-شەپۆلەکان

لینکی وانە ڤیدیۆییەکانی کۆرسی یەکەم :
https://www.youtube.com/playlist?list=PLFE3074A4CB751B2B

کۆرسی دووەم: (Fundamentals of Physics II)
٢٥ وانەیە و بە شێوەی سەرەکی ئەم بابەتانە لە خۆ دەگرێت:
-کارەبا
-موگناتیس
-بیناییزانی
-کوانتەم میکانیک
لینکی وانە ڤیدیۆییەکانی کۆرسی دووەم:
https://www.youtube.com/playlist?list=PLD07B2225BB40E582

تیبینی: هەروەها بۆ داونڵۆدکردنی نووسراو و نمونەکانی هەردوو کۆرسەکە، پاش کردنەوەی ئەم دوو لینکەی خوارەوە لە ژێر ئەم نووسینەدا
(course materials) کلیک لەو لینکە بکەن کە ئەمەی لە سەر نووسراوە: Download all course pages

کۆرسی یەکەم:
http://oyc.yale.edu/physics/phys-200
کۆرسی دووەم:
http://oyc.yale.edu/physics/phys-201
هیوادارم سوودی هەبێت.




پۆڵ دەیڤیز: چوار هێزەکەی سروشت (بەشی یەکەم)

وەرگێڕانی: شێرکۆ ڕەشید قادر

سەرچاوەکانی گۆڕانەکان

لەو ڕۆژگارەوە مرۆ لە دونیای دەوروبەری خۆی خوردبووەتەوە، هەستی بە بوونی گۆڕان کردووە. جیهان پڕبووە لە چالاکی – جوڵەی خۆر، هەڵکردنی ڕەشەبا، هەڵفڕینی باڵندەکان، گوزەری جۆگەکان. ئنسانی کۆن سەیری ڕابوونی وەرزەکانی کردووە، خەڵک چونەتە تەمەنەوە و پیربوون و ئامرازە بەراییەکانیشیان سواون و کەڵکیان نەماوە.

بەڵام هۆکاری گۆڕان و جوڵە چی بووە؟ هەندێک شت، وەک ئاژەڵان، دیارە کە هێزی جوڵەیان لە خۆیاندا هەیە، لە کاتێکدا هەندیکی تر – وەک بەرد، تیر و پاج – پێویستیان بە هێزی پاڵنەرێکی دەرەکی هەبووە و هەیە بۆ ئەوەی بجوڵین. یەکەمجار، هیچ جوداییەک نەکراوە لە نێوان بابەتێک لە فەزادا دەجوڵێت و دەگۆڕێت. هێشتا هزرەکانی خێرایی و تاودان بە باشی بەرجەستە نەبووبوون. پێشینانمان بە دڵنیاییەوە ئەو هێزانایەن وێناکردووە کە دونیایان دروستکردووە و بوونەتە هۆی گۆڕان، بەڵام لای ئەوان ئەم هێزانە لە باری چلۆنایەتیەوە سیحرئامێز بوون و بەشێکی جیانەکراوە بوون لە خوداکان و هێزە شەیتانەکان کە حوکمیان کردوون.

هەرچەندە فەیلەسوفانی یۆنان خوێندنەوەیەکی سیستەماتیکیان لەمەڕ گۆران و جوڵەوە تەبەنناکرد، بەلام هێشتا بە تەواوی لە هۆکارەکان تێنەگەیشتبوون. ئەرستۆ باوەڕی وەها بوو کە کلیلی تێگەیشتن لە جوڵە بریتیە لە بەرهەڵستی. ئەرستۆ سەرنجیدا کە تەنێک لە ناوەندێکی ڕونی وەک هەوادا( کە چڕی نزمترە لە هی ناوەندێکی وەکو ئاو) ئازادانەتر دەجوڵێت، هەربۆیەش خێراترە. لای ئەرستۆ لە هەردوو حاڵەتەکەدا هێزێکی بزوێنەر پێویستە بۆ زاڵبون بەسەر ئەو بەربەستەی لە بەردەم جوڵەدا هەیە. هەر بۆیەش گاڵتەی بە فکری ئەتۆمیستەکان دەهات کە دەیانگوت گوایە تەنۆلکەکان ئازادانە لە بۆشاییدا void دەجوڵێن، چونکە بۆشایی هیچ توخمێکی تێدا نیە، ئەوا بەرهەڵستی لە ئارادا نیە. هەربۆیەس تەنۆلکەکان بە خێرایی ناکۆتا infinite دەجوڵێن، ئەمەش لای ئەرستۆ شتێکی ناقۆڵا و بێ مانابوو.

ئەو چەمکە هاوچەرخە ئەندازیارییەی هێز کە لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا کاری پێدەکرێت هەتا سەدەی هەڤدە بە تەواوی پەرەی نەسەندبوو و کامڵ نەبووبوو، هەتا یاساکانی میکانیکی نیوتن رەزامەندی لە بەرانبەردا نیشاندا. خامەی پسپۆڕانەی نیوتن بوو کە هەستیکرد جوڵەی لەمجۆرە پێویستی بە هێز نیە. تەنێکی ماتێریالی بە خێراییەکی ڕێک  و  uniformبە ئاڕاستەیەکی جێگیر دەجوڵێت بە بێ بوونی هۆکارێک دەرەکی بۆ ئەوەی پاڵی پیوە بنێت یان ڕایکێشێت. تەنها لادان لە جوڵەی ڕێک پێویستی بە تەفسیرکردن هەیە، واتە بوونی هێزێک. لای نیوتن، هێزەکان تاودان accelerations دروست دەکەن، بۆ ئەم مەبەستەش نیوتن هاوکێشەیەکی ماتماتیکیانەی وردی پێشکەشکرد کە هەردوو دیاردەکە (هێز و تاودان) پێکەوە دەبەستێتەوە.

تیۆریەکەی نیوتن یەکسەر تەفسیری مەتەڵی جوڵەی عەردی بە دەوری خۆردا نمایاشکرد. لە تەفسیرەکەدا هیچ هۆکارێکی بینراو و بەرچاو نییە کە عەرد بە ڕەوتی خولگەکەیدا ڕاپێچ بکات یا پاڵی پێوەبنێت، واتە لەم تیۆرەی نیوتندا، هیچ شتێکی لەو جۆرە پێویست نیە. هەقیقەتی جوڵەی عەرد مەسەلەیەک نیە، بەڵکو لادانە لە ڕێکی (جوڵە بە خێراییەکی ڕێک لەسەر هێڵێکی ڕاست) و پێویستی بە تەفسیر هەیە. ڕەوتی عەرد لە فەزادا بە دەوری ئەو هێڵەی بە ئاڕاستەی خۆرە دەچەمێتەوە، ئەمە هەقیقەتێکە کە بە هۆی هێزی ڕاکێشانی خۆرەوە تەفسیر دەکرێت.

میکانیکی نیوتن هەر زوو وەک وەسفێکی سەرکەوتوو سەبارەت بە جوڵە و هێز خۆی سەپاند، بە جۆرێک کە ئێستا بناغەی هەمو کارێکی ئەندازەیی میکانیکییە. هەرچۆنێک بێت، نیوتن ئیشارە نادات بە چاوگی ئەم هێزانە کە مادەکان تاودەدەن. سەرەتا ئەم هێزانە وەها هاتنە بەرچاو کە زۆرن و دەگۆڕێن: کاریگەری ڕەشەبا یان، فشاری هەوا یاخود ئاو، پاڵنانی بەردەوامی کانزا بۆ گەورەبوون، جۆشی توندی تەقینەوە کیمیاییەکان، هێزی ڕاکێشانی لاستیکی، هێزی ماسولکەکانی مرۆ، وەزنی شتە قورسەکان و چەندەها شتی تر. هەندێک هێز وا دێنە بەرچاو کە ڕاستەوخۆ، کاتێک لەگەڵ تەنەکە تەماس دەگرن، کاردەکەنە سەر تەنەکە، وەکو کاتێک گوریسێک ڕادەکێشین، بەلام هەندێک هێزی تر، هەروەک هێزی ڕاکێشان، لە دورەوە کاریگەری خۆیان لەسەر تەنەکە هەیە.

سەرباری ئەم فرە جیاوازییە، توێژینەوە و خوێندنی ورد ئەوە دەردەخەن کە دەتوانرێت سەرتاپا چالاکییەکانی سروشت تەنها لە چوار هێزی بنەرەتیدا کورت بکرێنەوە. سەرەنجام ئەم هێزانە بەرپرسن لە هەمو چالاکییەکانی دونیا، سەرچاوەی هەمو گۆرانێکن. هەر هێزێک وێکچون و جیاوازی خۆی لەگەل هێزەکانی تردا هەیە. تێگەیشتن لە خاسیەتەکانی ئەم چوار هێزە ئەرکێکی گەورەی فیزیکناسە و سەرەتایەکی بنچینەیی لە ڕیگادا بەرەو سوپەر – هێز فەراهەم دەکات.

هێزی ڕاکێشان Gravity

لە ڕوی مێژوییەوە، هێزی ڕاکێشان یەکەم هێزە لە چوار هێزەکە کە زانستییانە مامەڵەی لەگەڵ کراوە. هەرچەندە مرۆ هەمیشە هەستی بە ڕاکێشان کردووە و هەردووک بیرۆکەی بەرزبونەوە و دابەزینی لە ژێر ڕۆشنایی ڕاکێشاندا دیوە، بەلام ڕۆڵی ڕاستەقینەی هێزی ڕاکێشان وەک هێزێکی سروشتی تا سەدەی هەڤدە بە کامڵی حسابی بۆ نەکرابوو، واتە تا نیوتن هات و تیۆری ڕاکێشانی گشتی پێشکەشکرد. هەتا ئەو دەمە ، ڕاکێشان هێزێک بوو کە وەک بەشێکی جیانەکراوەی عەرد حسابی بۆ کرابوو، پاشان تێکەڵ بە هەموو ئەو بیروڕا کۆسمۆلۆژییانە کرابوو کە نزیک بوون لەم چەمکەوە. ئەرستۆ، کە باوەڕی وابوو عەرد دەکەوێتە چەقی گەردونەوە و لای وی کاتێک تەنەکان دەکەونە سەر عەرد هۆکەی دەگەڕیتەوە بۆ ئەوەی کە ئەم تەنانە نمونەیەکن لەو پرینسیپە گشتییەی کە دەڵێت هەمو تەنەکان مەیلی گەڕانەوەیان بۆ جێگای ئەسڵی سروشتیی خۆیان لە گەردوندا هەیە. هەربۆیەش دەبینین کە تەنە عەردییەکان بەرەو عەرد دێن و دەگەڕێنەوە، لە کاتێکدا توخمە ئیسەریەکان ethereal ی ئاسمان خۆیان بە ڕەوتێکی بازنەیی بە دەوری عەردا دەسوڕێنەوە، جا لە ڕوی جیۆمەترییەوە ئەمانە کەماڵترین perfect جوڵەن.

لە چەرخەکانی ناوەڕاستدا، لەگەڵ دامەزراندنی چەمکە ئەسترۆنۆمییە زیاتر هاوچەرخەکاندا، زانرا کە هێزی ڕاکێشان تەنها تایبەت نیە بە عەرد و بەس، بەڵکو لە نێوانی خۆر و مانگ و هەسارەکان و هەمو تەنەکانی تری ئاسماندا کاردەکات و دەور دەبینێت. یەکێک لە نمایشە هەرە قایلکەرەکانی ئەم هەقیقەتە بریتیە لە تەفسیری نیوتن سەبارەت بە دیاردەی هەڵچون و داچونی(مد و جزر) مانگ. یاسای دووجای پێچەوانەیی inverse square law نیوتن سروشتی مەودا – دوری هێزی ڕاکێشان بەرجەستەدەکات. مەبەست لەمە ئەوەیە کە هەرچەندە هێزی ڕاکێشان لەگەڵ دوریدا پێچەوانە دەگۆڕێت، بەلام کاریگەریەکەی هێشتا بە پانتایی فەزادا دەڕوات و لە دورییەوە هەستی پێ دەکرێت. ئەمە شتێکە مایەی بەختەوەرییە، چونکە هێزی ڕاکێشان کتومت گەردونی وەک یەکەیەک پێکەوە ڕاگرتوە: کۆنترۆڵی هەسارەکان و ڕەوتی سوڕانەوەیان بە دەوری خۆردا دەکات، ئەستێرەکان بە گالاکسیەوە دەبەستێتەوە و بەربەستیشە لەبەردەم ئەستێرەکان کە بکەونە نێو بۆشایی بەتاڵی(vacuum) فەزاوە. لە ڕاستیدا، بە پێوەری ئەسترۆنۆمی، هێزی ڕاکێشان بە گشتی هێزێکی گەورە و باڵادەستە.

یەکێک لە سیما هەرە گرنگەکانی هێزی ڕاکێشان بریتیە لە گشتگیریەکەی universality، هیچ شتێک لە گەردوندا ناتوانێت لە دەسەڵاتەکەی ڕابکات و هەڵێت. هەمو تەنۆلکەیەک ڕوبەڕوی ڕاکێشان دەبێتەوە، یاخود بە ڕاکێشانەوە دەنوسێت. تەنانەت وزەش کاردانەوەی لە هەمبەر ڕاکێشاندا هەیە. بە هەمان شێوە، هەمو تەنۆلکەیەکیش سەرچاوەی ڕاکێشانە. لەوەش زیاتر، ئەو قووەتەی کە تەنۆلکەکان بە ڕاکێشانەوە دەنوسێنێت هەمیشە وەک خۆیەتی، ئەمەش هەقیقەتێکە، تەنانەت گالیلۆ، زانای بەناوبانگی ڕۆژگاری ڕێنیسانس، سەرنجیدا و گوتی کە هەمو تەنەکان بە یەک خێرایی دەکەونە خوار، جا بارستە و پێکهاتەیان چۆن بێت گرنگ نیە.

ssss

نیوتن (1642 – 1727): یاسای دوجای پێچەوانەیی.

هێزی ڕاکێشان لە نێوان تەنۆلکەکاندا هەمیشە هێزی یەکتر ڕاکێشان و لە یەکتر نزیکبونەوەیە. لە لایەکی ترەوە، هێزی لەیەکتر دورکەوتنەوە Repulsive gravity ، یاخود هێزی دژە – ڕاکێشان، وەک هەندێک جار وەها ناودەبرێت، هەرگیز نەبینراوە و سەرنج نەدراوە. هۆکاری ئەمەش ڕون و ئاشکرایە. ڕاکێشانی لە یەکتر دورکەوتنەوە پێویستی بە وزەی نێگەتیڤ هەیە. ئەو وزەیەی لە تەنۆلکەدا کڵۆم کراوە(خەفەکراوە) هەمیشە پۆزەتیڤە و بارستاییەکی پۆزەتیڤی پێ دەبەخشێت. تەنۆلکەکان هەمیشە هەوڵدەدەن کە یەکتر ڕابکێشن. وزەی نێگەتیڤ شتێکە کە بە هیچ جۆرێک پەی پێ نابرێت. هەرچۆنێک بێت، هەرچەندە تەنۆلکەکان ناتوانن وزەی نێگەتیڤیان هەبێت، بەلام دەشێت کایەیەک لە ئارادا هەبێت کە شتی لەمجۆرە دروست بکات، ئەمەش دەرکەوتەی قوڵی لێ دەکەوێتەوە.

لەوانەیە سەرسامترین شت لە بارەی هێزی ڕاکێشانەوە بریتی بێت لە ئەوپەری لاوازییەکەی. هێزی ڕاکێشان لە نێوان پێکهاتەکانی ئەتۆمی هایدرۆجیندا 10-39 (واتە 10 توان ناقس سی و نۆ) ی هێزی کارەبایە. ئەگەر ئەتۆمی هایدرۆجین بە هێزێکی ڕاکێشان بە یەکەوە نوسابن وەک لەوەی هێزێکی کارەبایی، ئەوا بچوکترین خوڵگەی ئەلەکترۆن گەورەتر دەبێت لەو گەردونەی لەبەرچاومانە! لە ڕاستیدا ، لە ئاستەکانی تەنۆلکە تاکەکانی ژێر – ئەتۆمیدا ، هێزی ڕاکێشان هێندە لاوازە کە فیزیکناسان مەیلی ئەوەیان هەیە کە سەراپا فەرامۆشی بکەن. هەرگیز لە هیچ یەکێک لە پرۆسەکانی تەنۆلکەدا هەستی پێ نەکراوە و تێبینی نەکراوە.

تەنانەت لە ئاست بابەتە ماکرۆسکۆبیەکانیشدا(گەورەکاندا)، کاریگەری هێزی ڕاکێشانی خۆشیان تێبینی ناکرێت. کاتێک لەسەر شەقامێک بەرەو خوار پیاسە دەکەیت، باڵەخانە گەورەکان هێزێکی ڕاکێشان واری دەکەن، بەلام هێشتا ئەوەندە بچکۆلەیە کە ناتوانرێت هەستی پێ بکرێت، لەگەڵ ئەوەشدا ئامێری زۆر هەستیار هەن کە کاردانەوەیان لە هەمبەر ئەم هێزانەدا هەیە. لە ساڵی 1774 ، سکۆتلەندییەک، کە ناوی نەڤیل ماسکەلین بوو، کاتێک بە لای چیایەکدا ڕەت بوو، بە هۆی پەخشکردنی هێزی ڕاکێشانەوە لە لایەن چیاکەوە، جۆرە لادانێکی شاقوڵی بەدیکرد. لە ساڵی 1797 دا هنری کاڤێندیش، تاقیکردنەوە بەناوبانگەکەی کرد کە تێیدا زۆر بە وریایی و وردی ئەو هێزە هەرە لاوازەی یەکترڕاکێشانی پێوا کە لە نێوان دوو تۆپی بچکۆلەدا هەن کە بە شێوەیەکی ئاسۆیی دەکەونە ئەمسەر و ئەوسەری دارێکی هەڵواسراو و لە هەر سەرێکیش گۆیەکی خڕ هەیە.

ssss

ئاینشتاین (1879 – 1955): تیۆری نسبی گشتی و تایبەتی.

وەک شتێکی سەرسام دێتە بەرچاو کاتێک دەبینین کە هێزێکی یەکترڕاکێشانی وەها لاواز هەستی پێ بکەین.چۆن هێزی لەمجۆرە ئاوا لە گەردوندا باڵادەستن؟ وەڵامەکە دەگەڕێتەوە بۆ سیمای گشتگیری universality ئەم هێزە. ئەمەش چونکە هەمو تەنلۆکەیەکی مادە هێزی ڕاکێشانی هەیە و هەتا مادەی زیاتر کەڵەکە ببێت ئەوا هێزەکە گەورەتر دەبێت. تۆ لە ژیانی ڕۆژانەدا هەست بە هێزی ڕاکێشان دەکەیت چونکە هەمو ئەتۆمێک لەسەر عەرد ڕاتدەکێشێت. کاریگەری تاکە ئەلەکترۆنێک یان تاکە پرۆتۆنێک ئەوەندە لاوازە دەشێت فەرامۆش بکرێت، بەڵام کاتێک هەمو یەکدەگرن ئەوا هێزێکی بەرچاو دروست دەکەن. خۆ ئەگەر ژمارەی تەنۆلکەکانی هێزی ڕاکێشان یەکسان بن بە ژمارەی تەنۆلکەکانی دژە – ڕاکێشان ئەوا جۆرە فەزایەکی هارمۆنی دروست دەکەن و هێزی ڕاکێشان، کە هێشتا هەر لە ئارادایە، هەرگیز دەرک پێ ناکرێت، چونکە زۆر لاواز دەبێت.

ڕاکێشان هێزێکە کە دەتوانرێت تەنها وەک کایەیەک وەسف بکرێت. هەمو تەنۆلکەیەک وەک سەرچاوەی کایەی ڕاکێشان وایە، واتە تەنۆلکەکان ئەم کایەی ڕاکێشانە پەخش دەکەن و وەکو هەورێکی نادیار دەوریان دەدەن. خۆ ئەگەر تەنۆلکەیەکی تر هەڵبدرێتە ئەم کایەی ڕاکێشانەوە ئەوا هەست بە کاریگەری هێزێک دەکات. کایەی ڕاکێشانەکە زۆر لەوە زیاترە کە تەنها وەک ڕاکێشان قسەی لەمەڕ بکرێت، چونکە دەتوانێت جۆرێک لە شەپۆلەکان دروست بکات، هەر وەک چۆن ماکسوێل کەشفی کرد کە لە کایەیەکی ئەلکترۆماگنێتیکدا شەپۆلەکان دروست دەبن و بە فەزادا دێن و دەچن. بە هەمان شێوەش ئاینشتاین بۆی دەرکەوت کە شەپۆلەکان لە کایەی ڕاکێشاندا دروست دەبن.

هەرچەندە تیۆری نیوتن لەمەڕ ڕاکێشان بۆ دوو سەد ساڵ تەواو سەرکەوتو بوو، بەلام لەبەردەم فیزیکی نوێدا بووە قوربانی، لە دەیەی یەکەمی سەدەی بیستەمدا شتەکە تەقیەوە. تیۆری نیوتن کە ساڵەها بوو تەفسیرێکی سەرکەوتوانەی لەمەڕ جوڵەی شێوە هێلکەیی هەسارەی مێرکۆری داڕشتبوو، بەڵام جۆرە پێچێکی بچکۆلە یاخو پاشگەزە – جوڵەیەک لە ڕەوتی هەسارەکەدا هەبوو، ئەمەش هۆکارەکەی دەگەڕێتەوە بۆ بوونی پشێویەکی ڕاکێشان کە سەرچاوەکەی هەسارەی تر بوو. کاتێک حساباتێکی ورد لەمەڕ ئەم پرسە تازەیە کرا، دەرکەوت کە بۆ هەر سەد ساڵێک چل و سێ چرکە[i] کەوانە لە ئەنجامدا دروست دەبێت.

لەوەش جدیتر، ئەوەبوو کە یاسای ڕاکێشانی نیوتن لەگەڵ تیۆری تازە لەدایکبووی نسبیدا دووچاری پێکدادان بووبوو. لای نیوتن، هێزی ڕاکێشان لە نێوان دوو تەندا یەکسەر بە پانتایی فەزادا دەگوازرێتەوە، بەمجۆرە ئەگەر خۆر لە پڕ نەمێنێت و لە بەرچاو ون بێت، ئەوا خولگەی عەرد یەکسەر لە سوڕانەوە دەوەستێت، ئەمە لە کاتێکدایە کە هەرچەندە پرۆسەی دیارنەمانی تیشکی خۆر هەتا دەگاتە سەر عەرد هەشت خولەک دەخاێنێت. تیۆری نسبی ئاینشتاین هەمو دیاردەیەکی فیزیکی و کاریگەری ئەو دیاردەیە قەدەغە دەکات کە لە خێرایی ڕوناکی زیاتر بێت، بێگومان ئەم تیۆرەی ئاینشتاین لە هەمبەر ئەوەی نیوتندا ڕوبەڕوی ململانێ دەبێتەوە.

کاتێک لە ساڵی 1915 دا، ئاینشتاین هەوڵیدا تیۆرەکەی گشتگیر generalize بکات بۆ ئەوەی هێزی ڕاکێشان لەخۆبگرێت، ئەمە بوو بە هۆی داڕشتنی تیۆری نسبی گشتی، ئەمەش نەک هەر پێگەی بە هاوکێشەکەی نیوتن لەمەڕ ڕاکێشان لێژکرد، بەڵکو بوو بە هۆی گۆڕینی سەرتاپای بنچینەیی چەمکی تێگەیشتنی مرۆ لە هەمبەر ڕاکێشان. لە تیۆری ئاینشتایندا، لە ڕاستیدا ڕاکێشان هیچ هێز نیە، بەڵکو نمایشی چەمانەوەی یان شێواندنی فەزا – زەمەنە spacetime . بە گوێرەی تیۆری ئاینشتاین، ڕاکێشان تەنها جیۆمەتریە و بەس.

تیۆری نیوتن لە هەمو بوار و مەبەستە پراکتیکیەکاندا وەک تیۆرێکی سەرکەوتوو دەمێنێەوە، وەکو گەشتی پاپۆڕی ئاسمانی و فڕۆکە، ئێستاش هەر سەرکەوتووە بۆ وەسفکردنی زۆر لە سیستەمە ئەسترۆنۆمیەکان. بەلام کاتێک کە کایەی هێزی ڕاکێشان چڕ دەبێتەوە، وەک نزیکبونەوە لە دیاردەکانی هەرەسهێنانی ئەستێرە نیوترۆنیەکان و چاڵە ڕەشەکان. تەنانەت لە ناوەندێکی هێزی ڕاکێشانی مامناوەندیدا، لە توانادا هەیە کە کاریگەری چەمانەوەی فەزا – زەمەن کەشف بکرێت. بۆ نمونە، پێچکردنەوەی خولگەی مێرکوری، بریتیە لە دەرەنجامی شیواندنی فەزایی خۆر.

ئەلیکترۆماگنێتیزم Electromagnetism

هەرچەندە هێزی ڕاکێشان یەکەم هێزە ئنسان توانیویەتی بە شێوەیەکی زانستی لێی تێگەیشتبێت، بەڵام هەر لە دێرزەمانەوە خەڵک ئاشنایەتی لەگەڵ هێزی ئەلیکترۆماگنێتیزمیشدا هەبووە. هێزی کارەبایی لە کاتی هەورە بروسکەدا بە شەفافی بەدی دەکرێت، یان لە هەندێک دیاردەی تری وەکو بەتاڵکردنەوەی بارگەکاندا بە ڕونی دەردەکەوێت. هێزی موگناتیسی بەرپرسە لەو کڵێشە ئاڵۆزانەی لە کاتی دەرکەوتنی ڕۆشنایی لە دەڤەرەکانی قوتبی باکوردا بەدی دەکرێن.

تالیس (624 – 546 پێشزایین)، فەیلەسوف و فەلکناسی یۆنانی، بە یەکەم زانا دادەنرێت کە دەرکی بە بوونی دیاردەی کارەبا کردووە، ئەویش کاتێک سەرنجیدا کە ئەگەر مووروو لە شتێک بخشێنی ئەوا خەسڵەتێک پەیدا دەکات کە دەتوانێت شتی ورد و سوکەڵە هەلگرێت و پێوەی بنوسێت. وشەی ئێلێکترا elektroa لە زمانی یۆنانیدا وشەیەکە بۆ مورو بەکاردێت(لە کوردیشدا تەسبیحی کارەبا هەیە). لە چەرخەکانی ناوەڕاستدا، ویلیام گیلبێرت[ii] (1544 – 1603)، کە پزیشکی تایبەتی شاژن ئەلیزابێتی یەکەم بوو، زیاتر لە مەسەلەکەی کۆڵیەوە و بۆی دەرکەوت کە گەلێک مادەی تر هەن کە هەمان خاسیەتی کارەبایان هەیە. پاشان لە ئنگلتەرە و ئەروپا، توێژینەوەی تر کرا و دەکەوت کە هەندێک مادە وەک مادەی جیاکەرە( مادەی عازلە) کار دەکەن. زانای فەرەنسی، چارلز دوفەی Charles Dufay  ئەوەی کەشفکرد کە بارگە کارەباییەکان بە دوو جۆر خۆیان دەخەنەڕو، ئێستا بەو دوو جۆرە دەوترێت پۆزەتیڤ و نێگەتیڤ.

ssss

ویلیەم گیڵبێرت (1544 – 1600): عەرد موگناتیسێکی زەبەلاحە.

لەسەدەی هەژدە و سەرەتای سەدەی نۆزدەدا، لە دوای تاقیکردنەوەکانی هەر یەک لە بنیامین فرانکلین(1706 – 1790) و مایکل فارادای[iii](1791 – 1867) تێڕامانێکی فراوانتر لەمەڕ کارەباوە هاتە ئاراوە. دەرکەوت کە ئەو بارگە کارەباییانەی وەک یەکن لە یەکتر دور دەکەونەوە و ئەو بارگە کارەباییانەی وەک یەک نین یەکتر ڕادەکێشن، لە هەردوو حاڵەتەکەدا هاوکێشەیەکی سادەی ماتماتیکی حوکمی ئەو هێزەی نێوانیان دەکات: هێزی کارەبایی نێوانیان بە حوکمی هەمان یاسای نیوتن، کە بە یاسای ” دووجای پێچەوانەیی” ناسراوە دەگۆڕێت، جا هەتا دوری نێوان بارگەکان زیاتر بێت، ئەوا هێزە کارەباییەکە کەمتر دەبێت. بێگومان لەوەبەر ئیشارەمان بە یاساکەی نیوتن دا، کاتێک نیوتن لەمەڕ هێزی ڕاکێشان لە نێوان تەنەکاندا دۆزییەوە. پێویستە ئەو هەقیقەتە بگوترێت کە هێزی کارەبایی لە هێزی ڕاکێشان بەهێزترە و دەتوانرێت بە ئاسانی لە ژیانی ڕۆژانەدا تێبینی بکرێت.

کارەکانی فارادای پێشنیازی بوونی کارەبایان لە ئەتۆمدا کرد، بەڵام پرسەکە کاتێک بە تەواوی سەلمێندرا کە فیزیکناس، جەی.جەی.تۆمسۆن[iv] J.J. Thompson (1856 – 1940) لە ساڵی 1890 دا ئەلکترۆنی دۆزییەوە. لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا، ئەوە دەزانین کە بارگەی کارەبایی هەمیشە بە تەنۆلکەکانی مادەوە هەیە، بڕی ئەم بارگانە بە جۆرێکە کە ملکەچی سیستەمێکی ڕێکی ژمارەی تەواو و کۆلکەی یەکە بنەڕەتییەکانن، ئەمە پرسێکی سەرنجڕاکێشە. هەمو تەنۆلکەکان هەڵگری بارگە نین، بۆ نمونە، فۆتۆن و نیوترینۆ [v]neutrino ، لە ڕوی کارەباییەوە بێ بارگەن و بە نیوتراڵ ناودەبرێن. کارەبا، لەم لایەنەوە، لە هێزی ڕاکێشان جودایە. هەمو تەنۆلکەکانی مادە، بە کایەی ڕاکێشانەوە جووتن(یاخود نوساون)، بەلام تەنها تەنۆلکە بارگاوییەکان بە کایەی ئەلیکترۆماگنێتیکەوە جووتن(نوساون).

جەی. جەی. تۆمسۆن (1856 – 1940): ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

جەی. جەی. تۆمسۆن (1856 – 1940): ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

یۆنانەکان، هەروەک چۆن کارەبایان لە سروشتدا بەدی کردووە، بە هەمان شێوەش، موگناتیسی سروشتیان دیاریکردووە. لە دەوروبەری 600 ی پێشزاییندا، لەگەڵ خاسیەتەکانی ئاسن ئۆکساید(فیریوم ئۆکساید) ئاشنایەتیان پەیدا کردووە و دەرکیان پێکردووە کە ئەمانە، ئەگەر چی کەمێک لە یەکتریش دوربن، کاریگەرییەک لە هەمبەر یەکتر دروست دەکەن. لە دوای 500 ساڵی تر، چینیەکان خاسیەتی ئاڕاستەیی فیریۆم ئۆکسایدیان دۆزییەوە و بەم هۆیەوە توانیان فۆرمێکی زۆر سەرەتایی قیبلەنوما دروست بکەن. هەرچەندە ئەو قیبلەنومایەی دروستیان دەکرد تەنها بۆ مەبەستی غەیبگەری بەکاریان دەهێنا و بەڵام دوای چەندەها سەدە بووە ئامێرێک بۆ مەبەستی دەریاوانی بەکارهات.

لە کۆتایی سەدەی شازدەدا، زانایانی ئەوروپا بە چاوێکی پڕ بەها و گرنگەوە سەیری سروشتی ڕاستەقینەی موگناتیسیان کرد و بایەخیان پێدا. گیلبێرت، ئەوەی خستەڕوو کە عەرد وەک موگناتیسێکی گەورە وایە و سیفاتەکانی زۆر نزیکە لەو مۆدڵە گۆییەی خۆی لە ئۆکساید فیرۆم(ئاسن ئۆکساید) دروستی کردبوو. پاشان دەرکەوت کە موگناتیس بە دوو جۆرەوە خۆی نمایش دەکات، ئەویش جەمسەری باکور و جەمسەری باشور، واتە بە هەمان موگناتیسی گۆی عەرد، دوو تەوەری هەیە. جگە لەوەش هەر وەک کارەبا، هاوجەمسەر لە یەکتر دور دەکەونەوە، جەمسەری لێک جیاوازیش، یەکتر ڕادەکێشن. بەڵام جیاواز لە کارەبا، جەمسەرەکانی موگناتیس هەمیشە بە جووت کار دەکەن، ئەوانیش باکور و باشور. ئەگەر قاڵبێک موگناتیسمان هەبێت ، ئەوا سەرێکی باکورە و سەرەکەی تر باشورە، خۆ ئەگەر قاڵبەکە کەرت بکەین، ئەوا لە شوێنی بڕینەکە جەمسەری تازە دروست دەبێت و هەر یەک لە دوو قاڵبە نوێکە هەر یەکەیان بۆ خۆیان دەبنە دوو قاڵبی موگناتیسی تازە و هەریەکان دوو جەمسەری نوێ، باکور و باشور دروست دەکەن. ئەوەی شایانی گوتنە، ئەوەیە کە مەحاڵە و هەرگیز ناتوانرێت تاکە جەمسەرێکی موگناتیسی جیابکرێتەوە، واتە موگناتیسی تاک –جەمسەر( باکور بە تەنها یان باشور بە تەنها) بوونی نیە. ئایا دەشێت ئەوە بڵێین کە لە سروشتدا موگناتیسی تاک جەمسەر قەدەغە بێت؟ ئەگەر وایە، بۆچی؟ بێگومان لێکۆڵینەوە لە سوپەر – هێز superforce وەڵاممان لەمەڕ ئەم پرسیارە سەرنجڕاکێشە دەداتەوە.

ئەوەی دیسانەوە مایەی سەرنجدانە ئەوەیە کە هێزی نێوان جەمسەرەکانی موگناتیس ملکەچی یاسای دووجای پێچەوانییە(یاسای نیوتن بۆ راکێشان)، هەروەک چۆن لە کارەباش و هێزی ڕاکێشاندا وەهایە. بەمجۆرە هێزەکانی کارەبا و موگناتیس دور دەڕۆن. واتە کاریگەرییان بۆ دورییەکی زۆرە. بۆ نمونە، کایەی موگناتیسی عەرد بە ئاسماندا باڵ دەهاوێت. بە هەمان شێوە، خۆریش خاوەن کایەی موگناتیسی خۆیەتی و توانیویەتی سیستەمی خۆری خۆی بە نایابی ڕابگرێت.

sajvdhgas

جەیمس ماکسوێل(1831 – 1879): یەکخستنی کارەبا و موگناتیس لە هاوکێشەیەکدا.

لە سەرەتای سەدەی نۆزدەدا، پەیوەندییەکی قوڵ لە نێوان کارەبا و موگناتیسدا دۆزرایەوە. لە دانیمارک هانس کریستیان ئۆرستێد  Hans Christian Oersted   (1777 – 1851) کەشفیکرد کە تەزوی کارەبا کایەیەکی موگناتیسی بە دەوری خۆیدا پەخشدەکات، ئەمە لە کاتێکدا کە فارادی Faraday دەریخست کە گۆڕان لە کایەیەکی موگناتیسیدا تەزویەکی کارەبا دروست دەکات. ئەم کەشفە نوێیانە بوون بە زەمینە خۆشکردن بۆ لەدایکبوونی دینەمۆی کارەبایی electric dynamo و جینەرەیتەر generator کە ئەمڕۆ لە بواری ئەندازەییدا ڕۆڵی گرنگیان هەیە.

لە ساڵانی 1850 کاندا ماکسوێل[vi] (1831 – 1879) هەنگاوی گەورەی بەرەو پێش هەڵگرت، کاتێک توانی کارەبا و موگناتیس بخاتە دووتوێی تەنها یەک تیۆرەوە، ئەویش تیۆری ئەلیکترۆموگناتیسەوە بوو، ئەمە بۆ خۆی بازدانێکی شۆڕشگێرانە بوو لە بواری زانست و بە یەکەم تیۆری کایەی یەکگرتوو unified field theory دادەنرێت. کاتێک تیۆری کوانتەم هاتە ئاراوە و دوای گەلێک گۆڕانی گونجاو بەسەر کوانتەمدا و بۆ ئەوەی ڕۆڵی کاریگەری خۆی یاری بکات، تیۆری ماکسوێڵ، هەتا ساڵی 1967 بە سەلامەتی و بێ دەستکاری مایەوە و سەرکەوتنێکی نایاب بوو. پاشان لە ساڵی 1967 دا، هەنگاوی داهاتووی مەزن بریتی بوو لە جارێکی تر یەکخستنەوەی هێزەکان.


[i]  کەوانە – چرکە : یەک کەوانە – چرکە 1/60 ی یەک کەوانە – خولەکە و 1/3600 ی یەک کەوانە پلەیە. یەک کەوانە چرکە واتە 3.7  کیلۆمەترە.

[ii]  گیلبێرت، سەرباری ئەوەی کە پزیشکی تایبەتی شاهانە بوو لە ئنگلترە، توێژەرێکی فیزیکی بەهرەمەند بوو، هێدی هێدی کەوتە وردبونەوە لە دیاردە و خاسیەتی موگناتیسی، کە سەرەنجام گەیشتە ئەو قەناعەتەی کە عەرد موگناتیسێکی زەبەلاحە. ئەمە سەرەتای سەرهەڵدانی چەمکی هێزی ڕاکێشان بوو. دوایی کێپلەر(1571 – 1630) گوتی ئەو هێزەی کە جوڵەی بەردەوام بە هەسارەکان دەبەخشێت بۆ ئەوەی لەسەر ڕەوتی خولگەیی خۆیان بمێننەوە و لانەدەن هێزێکی زیندووە و لە خۆرەوە دێت، کاتێک هەسارەکە لە خۆرەوە نزیکە ئەم هێزە گەورەیە، بەڵام کە هەسارەکە دور دەبێت ئەم هێزە لاواز دەبێت.

[iii]  فارادای فیزیکناس و کیمیاناسی ئنگلیزی، ڕۆڵێکی مەزنی هەبوو لە خوێندن و بەرەو پێشبردنی ئەلکترۆماگنێتیزم. لە خێزانێکی کەمدەرامەت هاتۆتە دونیاوە. لە تەمەنی چواردە ساڵیدا دەبێتە شاگرد لای بەرگتێگرێک، بۆ ماوەی حەوت ساڵ لێرە بەرگ تێدەگرێت، هەر لێرەش دەکەوێتە خوێندنەوەی کتێبی زانستی و خۆی تەواو لە پرسە زانستیەکاندا قاڵدەکات. لە 1812 دا دوای گوێگرتن لە پێنچ موحازەرەی کیمیازانی ئەو کاتە دەیڤید هەمفری، داوای لێدەکات وەک یارمەتیدەر لای خۆی وەریبگرێت، بەڵام داواکەی رەتدەکاتەوە. دوای ساڵێک هەمفری خۆی دەنێرێتە شوێنی بۆ ئەوەی ببێتە یاریدەدەری. هەر زوو وەک زانایەک شۆرەت بۆ خۆی پەیدا دەکات و لە ساڵی 1821 دا یەکەم نامەی زانستی خۆی لەمەڕ سوڕانەوەی ئەلکترۆماگنێتیک بڵاوکردەوە( ئەو پرینسپەی کە ماتۆڕی کارەبایی لەسەر دروستکراوە). لە 1831 دا کورتکردنەوەی ئەلکترۆماگنێتیکی دۆزییەوە، دوایی بوو بە بنەمای ترانسفۆرمەر و جێنێرەتەر و پاشانیش بوو بە هۆی سەرهەڵەندانی تەکنەلۆژیای کارەبا.

[iv]  جەی.جەی. تۆمسۆن: لە نزیک مانچستەر، ئنگلتەرا، لەدایکبووە، بۆ خوێندن چووەتە کامبریچ. لە ساڵی 1883 دا بووە بە موحازیر. هەر زوو ناوبانگ پەیدادەکات، جگە لە دەیان داهێنانی فیزیکی و ماتماتیکی، ئەوەی ناوی بە نەمری هێشتەوە دۆزینەوەی ئەلکترۆن بوو لە ساڵی 1897 دا کاتێک سەرقاڵی کارکردن بوو لەسەر خاسیەتەکانی تیشکی کاتۆد ئەلکترۆنی دۆزییەوە.

[v]  نیوترینۆ لە تەنۆلکە هەرە بنەڕەتییەکانە کە بنیاتی گەردون پێکدەهێنێت. نیوترینۆ لە نیوترۆن دەچێت، بەڵام جیاوازییەکی سەرەکی لەگەڵ نیوترۆندا هەیە، ئەویش ئەوەیە کە نیوترینۆ بارگەی کارەباییان نیە، چونکە لە ڕوی کارەباییەوە نیوتراڵن (بێ لایەنن.).

[vi]  جەیمس کلێرک ماکسوێل: ماتمیکناس و فیزیکناسی گەورەی سکۆتلەندی. بەوە ناوبانگی دەرکرد کە تیۆری ئەلکترۆماگنێتیکی داڕشت، توانی هەموو تاقیکردنەوە، ڕامانەکان و هاوکێشەکانی پێش خۆی لە یەک بۆتەدا ڕێکبخات و لە هاوکێشەیەکدا فۆرمولەیان بکات. هاوکێشەکە بە هاوکێشەی ماکسوێل ناسراوە. ماکسوێل بە یەکەم زانا دادەنرێت کە سەرەتایەکی داڕشتووە بۆ تیۆری کایەی یەکگرتوو.




سەرچاوە لەسەر فیزیایی گشتی

ئامادەکردنی: موحسین برهان
ئەم کتێبانەی خوارەوە هەریەکەیان بەجیا، یەکێکن لە باشترین و ئاکادیمیترین کتێبەکانی بواری فیزیایی گشتی،  هەموو بوارە سەرەکیەیەکانی فیزیا وەک میکانیک و کارەبا و موگناتیس، هەرەوەها فیزیا گەرمی و شەپۆل لە گەڵ فیزیای رووناکی و مۆدرین  و چەندین بەشی تر لە خۆ دەگرن. بەو هیوایەی سودی لێ ببینن. کتێبی کۆتای هی یەکێک لە زانا هەرە بەناوبانگە کانی فیزیا.

[button color=”green” size=”medium” link=”https://drive.google.com/file/d/0B4YVWKgvZFBXUzdfR0VJb1JydFU/preview?pref=2&pli=1″ target=”blank” ]داگرتن[/button]
Untitled

[button color=”green” size=”medium” link=”https://faculty.psau.edu.sa/filedownload/doc-3-pdf-67a5de9fa89738da0c6835ef457b5878-original.pdf” target=”blank” ]داگرتن[/button]

[button color=”green” size=”medium” link=”https://docs.google.com/file/d/0B_FOFMzF0_0gbjNxakkzUkV4dzg/edit?pref=2&pli=1″ target=”blank” ]داگرتن[/button]

[button color=”green” size=”medium” link=”http://selfdefinition.org/science/25-greatest-science-books-of-all-time/20.%20Feynman%20et%20al.%20-%20The%20Feynman%20Lectures%20on%20Physics%20Volumes%201%20-%203%20(1963).pdf” target=”blank” ]داگرتن[/button]
the-feynman-lectures-on-physics-the-definitive-edition-volume-3-400x400-imaefwmfd8mg7pzm




کتێبی “تڕانزستەر و چەند بەکارهێنانێکی” بڵاوکرایەوە

qqq

 ئێستا پەڕتووکی “تڕانزستەر و چەند بەکارهێنانێکی” بە زمانی شیرینی کوردیی کەوتە بەر دیدەی خوێنەران .لەم پەڕتووكەدا مێژووى سەرهەڵدانى تڕانزستەر و پێكهاتە و جۆرەكانى و چۆنيەتيى ئيشكردنى و ڕێكخستنە جياوازەكانى و تايبەتمەندييەكانى، لەگەڵ ڕاڤەكانيان و هەندێك لە بەكارهێنانەكانی بەدوورودرێژيى خراونەتەڕوو.

شوێنی دەستکەوتن:
کتێبخانەی دڵشاد-سلێمانیی- شەقامی پیرەمێرد
ژ. مۆبایل- ٧٥ ٣٩ ١٥١ ٠٧٧٠

 




کتێبی “پێکهاتەی پێوانەيى ڕاپۆرتى تاقيگە و توێژينەوەى زانستيى” بڵاوکرایەوە

sss

ئێستا پەڕتووکی “پێکهاتەی پێوانەيى ڕاپۆرتى تاقيگە و توێژينەوەى زانستيى” بە زمانی شیرینی کوردیی کەوتە بەر دیدەی خوێنەران.لەم پەڕتووكەدا باسى چۆنێتيى نووسينی ڕاپۆرتى تاقيگە و توێژينەوەى زانستيى و بەشەكانیان بەشێوەى پێوانەيى (standard) بەتێروتەسەليى كراوە.

شوێنی دەستکەوتن:
کتێبخانەی دڵشاد-سلێمانیی- شەقامی پیرەمێرد
ژ. مۆبایل- ٧٥ ٣٩ ١٥١ ٠٧٧٠