ماتماتیک، زمانی زانست ؟ یان زمانی گەردوون؟

نوسینی:موحسین برهان

ئایا ماتماتیک زمانی زانستە یان زمانی گەردوون؟ ئایا ماتماتیک ئامراز و هۆکارێکە بۆ وەسفکردن و تەفسیرکردنی سروشت؟ یان وەک ماکس تگمارک کۆسمۆلۆجیستی ئەمریکی بە ڕەگەز سویدی لە کتێبەکەیدا بەناوی” Our Mathematical Universe ” پێ وایە گەر گەردوون بە پێچەوانەی تەفسیری کۆپنهاگنی کوانتەم میکانیکەوە وەک هەقیقەتێکی سەربەخۆ دابنێین ، ئەوە دەکرێت هەموو ئەوەی کە هەیە جگە لە ماتماتیک شتێکی تر نەبێت، واتە گەردوون نەک تەنها چەند سیفەتێکی ماتماتیکیانەی لەخۆگرتووە بەڵکو جگە لە سیفەتە ماتماتیکیەکان هیچ سیفەت و ڕەوشتکی تری نیە و ئەوەی هەیە

13450943_1012925108798786_6085781695985725351_n

ماکس تێگمارگ، کۆسمۆلۆجیست و فیزیکناسی ئەمریکی

سەرتاپا لەبنچینەدا ماتمایتکە. بەنمونە ئەگەر پشیلەیەک وەرگرین، لەوانەیە لەسەرەتادا وادەربکەوێت تەنێکی ماتماتیکی نەبێت چونکە لەوانەیە یەکێک بڵی سیفەتەکانی ئەم پشیلەیە وەک جوانی و نەرمی و عەجولی ..هتد کوا ماتماتیکین؟!

بەڵام ئەگەر فیزیکیانە بیربکەینەوە، ئەوە لەکۆتادا پشیلەکە لە کوارک و ئیلیکترۆن دروست بووە کە دوو تەنۆلکەی بونیادین. ئەمانەش بۆ خۆیان چەند سیفەتێکی فیزیکی یان هەیە کە پێان دەناسرێنەوە لەوانە

بارگە کە -1ە

سپیین کە 1/2

….هتد

وەک دەبینین لە کۆتادا هەموویان هەموویان لە ژمارە پێک دین، واتە سیفەتەکان لە بنچینەدا ماتماتیکن و ئەو ناوانەی وەک سپین و بارگە و هتد.. خۆمان دامان ناون بۆ تیگەشتن لێان، یان بۆ نمونە خودی فەزا دیسان سیفەتی ماتماتیکی هەیە چونکە سێ یان چوارە کە مەبەست لە سێ ڕەهەند یان چوار ڕەهەندە. بەم شێوە بنچینەی هەموو شتەکان دەکرێت ژمارەو ماتماتیک بێت.

ئیجین وینگەر کە فیزیایەکی هەنگاریە و لە ساڵی 1960، پەیپەرێکی بلاوکردووەتەوە لە ژێر ناونیشانی “The Unreasonable Effectiveness of Mathematics in the Natural Sciences” ، ئەو پێی ی وایە هیچ لێکدانەوەیەکی مەنتیقی و لۆجیکی یان هۆکاریک نیە بۆ ئەوەی بزانین بۆچی ماتماتیک ئەوەندە کاریگەر و سەرکەوتووبوە لە بەکارهێنایندا وەک ئامرازیک بۆ لێکدانەوەی دیاردەکانی سروشت.

بەڵام ماکس تگمارک بەپێچەوانەی وینگەرەوە دڵنیایە لەوەی هۆکارێک هەیە بۆ ئەمە، ئەوەش ئەوەیە خودی سروشت سەرتاپای پێک هاتووە لە ماتماتک و هەڵگری سیفەتی ماتماتکیە، بەمانایەکی تر هیچ شتێک کەگەردووندا لە ماتماتیک بەدەر نیە و ئەوەی هەیە خودی ماتماتیکە.

سەرچاوە:کتیبی Our Mathematical Universe

 

image_pdfimage_print

You may also like...

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *