فەلسەفە و زانست

نووسینی: گرانت بارتلی

وەرگێڕانی: ژیار فەزڵەدین

ئەم بابەتە تا ڕاددەیەک وەڵامێکە بۆ هێرشێکی بچووک کە لەم کۆتاییەدا بۆ سەر فەلسەفە کرا لەلایەن هەندێ زاناوە. ئەوە ڕاستە کە کە هەندێک لاوازی پێکهاتەیی بوونی هەیە لە فەلسەفەی ئەکادیمیی دا: وردبوونەوەی بێ مانای بێ کۆتا دەربارەی کۆمەڵە وردەکارییەکی نا ڕوون لەکاتێکدا بنچینەکان دانەمەزرێندراون؛ وادەرکەوتەی کەم بایەخی لە کارپێکردنی ئەنجامەکانی لەسەر جیهانی دەرەکی دا؛ وە کێشە دێرینەکەی کە ‘هیچ شتێک هەرگیز چارەنابێت’. هەرچەندە، ئەوە شتێکە تۆ بڵێیت کە کارەکە بەو شێوە ئەنجام نادرێت کە پێویست دەکات ئەنجامبدرێت، وە شتێکی دیکەیە کە بڵێیت کە شایەنی ئەنجامدان نییە، وە زۆرێک لە ڕەخنەکان لەم کۆتاییەدا وا کراون وەک ئەوەی فەلسەفە جۆرێکی بێ ئامانجی پلە نزمی زانست بێت. ئەم فیشەکە هەڵخەڵەتێنەرە ئامانجەکەی خۆی ناپێکێت. با ئێمە بە کورتی و چەمکانە ( فەلسەفییانە) هەردوو هەوڵەکە شی بکەینەوە، وە ببینین چ کاتێ  ‘زانست باشە، فەلسەفە خراپە’ بانگەشەیەکی ماقووڵە، وە چ کاتێک قسەی بۆش و بێ مانایە، وە فەلسەفە تاکە یارییە بۆ ئەنجامدان.

دەتوانین پێناسەیەکی بەکەڵکی زانست بکەین وەک پرۆسەیەکی سیستەمکراو بۆ داڕشتنی ڕێسا/پرەنسیپ ەکان لەڕێی تێڕامان ( Observation)ەوە ( بەتایبەت لەڕێی ئەزموونەوە) دەربارەی چۆنیەتی ڕەفتارکردنی بینراوەکە. فەلسەفە بەهەمان شێوە دەیەوێت پەردە لەسەر ڕێسا/پرەنسیپ ەکان لادات، هەرچەندە ئەم بە تەنها بینراوەکانەوە سنووردار نییە. کەواتە یەکەم شت کە سەرنجی بدەین لەم جیاوازییە ئەوەیە بە نادیاری تەنها کاتێک کە تیایدا بەریەککەوتن ڕوودەدات لەو کاتەیە کە فەلسەفە بییەوێت کۆمەڵە پرینسیپێک دەربارەی ڕەوشتی بینراوەکان داڕێژێت. بەڵام، فەلسەفەی سروشتی – ئەوەی کە ئێستا پێی دەوترێت زانست – چەند سەدەیەک پێش ئێستا لە لایەنی فەلسەفە جیا بووەوە بەتایبەتی بۆ چارەسەرکردنی ئەو بەشە بچووکە. هەرچی وەک فەلسەفە ماوەتەوە لە ئەمڕۆدا نە دەیەوێت ببێت بە زانست، نە دەیەوێت ئەو پرسیارانە بکات کە زانست دەیانکات. دووەم شت کە دەبێت تێبینی بکرێت – وە دوپات بکرێتەوە، گەرچی بۆشیش دەردەکەویت، بۆ ئەوانەی کە دەیانەوێت زانست زیاد لە خۆی در زیاد لە خۆی درێژکەنەوە – پێجەوانەکەی خاڵی یەکەمە. بە پێی پێناسە، زانست بریتییە لە دامەزراندنی پرەنسیپەکان بەهۆی تێڕامانەوە. ئەمەش لەسەری پێویست دەکات کە دیووە هەرگیز ناسەرنجڵێدراوەکەی/نەبینراوەکەی ( Unobservable) واقیع شتانێک نین کە خودی زانست خۆیان پیوە تەرخان بکات. ئەمە زۆر ئاشکرایە بۆ بابەتەکانی ئەخلاق ( Ethics) و میتافیزیک ( Metaphysics) (میتافیزیک سروشتی ڕەهای واقیع بەوە دادەنێت کە لە سەروو دەرکەوتە فیزیکییەکانەوە بن). بۆ نموونە، ئێمە ناکرێت ڕاستەوخۆ سەرنج لە ڕاستییە ئەخلاقییەکان بدەین، بۆیە دەبێت ئەندێشە و هزرمان بەکارنهێنین بۆ قەبڵاندنیان و قسەکردن دەربارەیان، کە لەوساتەشدا ئێمە فەلسەفە بەئەنجامدێنین.

بە گشتی، ئەم جیاکارییەی بوارەکانی بایەخدان و میتۆدەکان ئەوە ناگەیەنێت کە وا باشنەبێت زانست  لە نزیکەوە ئاگاداری فەلسەفە ببێت، یاخود بە پێچەوانەوە. فەلسەفە بەهەمانشێوە بە ڕەهایی بایەخ دەدات بە واقیع، بۆیە ئەوە گەمژەییە بۆی ئەگەر بە بایەخدارییەوە لەوەی زانستی دامەزراو دەربارەی بابەتێک دەیڵێت نەڕوانێت. بەپێچەوانەشەوە، میتافیزیک وەڵامێکی سروشتییە بۆ فیزیای مۆدێرن. بێگوومان ‘ئایا دەرئەنجامەکانی میکانیکی کوانتەم چییە بۆ چۆنییەتی بیرکردنەوەمان دەربارەی سروشتی واقیع؟’ پرسیارێکی گرنگە، بۆ نموونە. پیناسەکەی زانست بەهەمان شێوە ئەوە دەگەیەنیت کە تا ئێستا کە فیزیازانان قەبڵاندن دەکەن دەربارەی سروشتی واقیع زۆر زیاتر لەوەی کە دەتوانن تاقیکردنەوەی بەرچاو(foreseeably test )ی بکەن، ئەوسا هێندەش دوور، وە بێ گوێدانە ئەو ناوانەی لێی دەنێن، ئەوان میتافیزیک – فەلسەفە ئەنجامدەدەن! (بیرۆکەی کۆمەڵە-گەردوون ” Multiverse” یەکێکە لەو هێشتا-تاقینەکراوە بەشێک لە قەبڵاندنی میتافیزیکی یە کە زۆرێک لە زاناکان پێی دەڵێن ‘زانست’.) بەداخەوە، ئەو شێوازەی زۆرێک لە فیزیازانان میتافیزیکەکەیان بەئەنجامدێنن دەرخەری کەمتەرخەمییەکی ئازاربەخشە لە دووربینی میتافیزیکی. بۆ نموونە، زۆرێکیان هەر ناوی ئیمانوێک کانت یان نەبیستووە، یاخود ئەوەی کە جیاکارییەکەی ئەو لەنێوان دەرکەوتە و واقیع زۆر پێویستە و بێ جێگرەوەیە بۆ بیرکردنەوەیەکی ژیرانە دەربارەی سروشتی گەردوون- بەتایبەتیش فیزیای مۆدێرن، وەک من پێم وایە. بۆ نموونە، ئایا بۆشایی ( Space) و کات ( Time) چییە؟ پێشگریمانەی ئەوە مەکە کە تۆ تێگەیشتنێکی قووڵت هەیە دەربارەی ئەم مەیدانانە هەتاکو نەزانیت کە کانت دەربارەیان چی وتووە.

میتافیزیک زیاتر دەبێتە بابەتێکی خاوەن پەیوەندی بە فیزیاوە کە کەمتر لەوەی مۆدێلە فیزیاییە رۆژانانەکان بوون. بەڵام، گرنگە فەیلەسووفان ئەوەشیان لەبیربێت کە زانست پرۆسەیە، وە مۆدێلەکانی ئێستای بۆ چۆنییەتی ئیشکردنی شتەکان، هەرچەندە گەر ڕاستیش بن بۆ چەندە شتی زیاتریش، تەنها لە هێندی دیاریکراوی خۆیاندا ڕاستن. وە بەپێی کات بە مۆدێلی باشتر جێگەیان دەگیرێتەوە. ئەمەش دەرئەنجامی فەلسەفی هەیە لەبەرئەوەی، هەرچەندە مۆدێلە زانستییەکان زیاتر بەرەو وردی بوون چوون وە زیاتر گشتگیر بوون لە ڕووی هێزی پێشبینیکردنیانەوە، لەگەڵ هەر پارادایمێکی تازەدا ئەو شێوازەی کە ئێمە بەردەوام دەربارەی سروشتی واقیع پێی بیر دەکەینەوە-بەواتایەکی دیکە، ئەو دەرئەنجامە میتافیزیکییانەی مۆدێلە زانستییەکان پێمانی دەبەخشن- دەکەوێت وەک کەوتنی پەروانەکەش(ئەو پەروانەی  سەر هەندێک ماڵان کە بۆ دیاریکردنی ئاڕاستەی با بەکاردێت)ێک لە ساتەوەختی گەردەلوولێک دا. بۆ نموونە، بۆشایی (Space ) لە فیزیای نیوتنی دا ڕەهایە، لەکاتێکدا بۆشایی (کات) لە فیزیای ئاینشتاینی دا ڕێژەییە لەگەڵ جوڵەی بینەر دا؛ وە هەروەها بەو شێوەیە.

ئەم کێشەیە نیشاندەری ئەو شێوازە تێکدەرە ڕوناکبیرییانەیەیە کە دەکرێت چارەسەر بکرێت بە هێرشێکی سنوور شکێنی فەیلەسووفان بۆ ناو زانست. ئەمەش دەرخەری ئەوەیە کە چۆن تێگەیشتن بەهۆی فەلسەفەوە دەکرێت سوودی هەبێت بە بەکارهێنانی بۆ زانست. ئێمە کێشە فەلسەفییەکانی کە لەلایەن زانستەوە دروست دەبن – چۆن تیۆریای ئاژاوەیی(Chaos Theory ) هاندەرمان دەبێت بۆ بیرکردنەوە دەربارەی توانای پێشبینیکردن و پەیوەندیدارییەتی؟ وە هەروەها کێشەیەکی فەلسەفی کە لە هەمان کاتدا پرسیارێکی زانستە- بۆچی ئاوێنەکان چەپ و ڕاست پێچەوانە دەکەنەوە بەڵام سەر و خوار نا؟ هەروەها ئێمە نموونەیەکی چاکی خۆ بە فیزیازانێکی فەلسەفییاوی دادەنێت، ڕیچارد فاینمان کە هزر و ئەندێشەی بەکاردەهێنێت بۆ بیرکردنەوە دەربارەی زانست.( ئەمە هەمان شتی بەکارهێنانی تێڕامانی زانستی نییە بۆ وەبەرهێنان و تاقیکردنەوەی تیۆریایەک دەربارەی زانست- وای بۆ دەچم ئەمەیان زانستی مێتازانست بێت، یاخود لەوەدەچێت گونجاو بێت پێی بڵێین مێتالۆجی!) یاخود، لە بەری ئەولای سنوورەکەوە، کاترین مالابوو دەبینین کە وایدەبینێت کە سنوورێک هەیە بۆ چۆنییەتی جوان زەربرلێکردنی دۆزینەوە زانستییەکان بۆ ناو هەر فەلسەفەیەکی ویستراو لەپێناو پاساوبۆهێناناوەی زانست بۆی. ئەم نووسراوانانە  بەیەکەوە دەرخەری ئەو بە پیتبوونە بەرهەمدارەن  کە دەکرێت بەهۆی بەکارهێنانی فەلسەفە بۆ زانست بەدەست بهینرێت. بۆیە ڕێبدەن فەلسەفە زانستی بێت، وە زانستیش فەلسەفی، لەکاتێکدا ڕێش بدەین کە زانست زانستیش بێت و فەلسەفەش بەلسەفە بێت، وە بزانین کامیان کامیانن.

لینکی بابەتەکە:

https://philosophynow.org/issues/114/Philosophy_and_Science

[1] ئەمە بابەتی سەرەکی گۆڤاری “Philosophy Now ” ی مانکی ٦-٧ ی ٢٠١٦ یە. جێگەی باسە ئەم گۆڤارە خەڵاتی ڕەسڵی ساڵی ٢٠١٦ ی بەدەست هێنا لەپێناو خزمەتکردنیان بە بواری فەلسەفە.

Print

image_pdfimage_print

You may also like...

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *