بوارەکان بنچینەیین

وەرگێڕانی: هیوا ئەبوبەکر

لە پێکدادەری تەنۆلکەکاندا،ئەلیکترۆنێک و پۆزترۆنێک بەریەکدەکەون لە وزەیەکی زۆربەرزدا. لەمەشەوە تەنۆلکەکان یەکتر لەناودەبەن و دواتریش دوو تەنۆلکەی نوێ مون ودژە مون لە ئەنجامی بەریەککەوتنەکەوە دەردەکەون. لێرەدا دوو خاڵی بەرچاو هەیە لەم ڕوداوەدا، کە ملیۆنەها جار ڕویداوە لە پێکدادەری بەهێڵی ئەلیکترۆن و پۆزترۆن کە کاریکردوە بە درێژایی ساڵانی نەوەدەکان لە سێرن. یەکەم ، مون 200 جار قورسترە لە ئەلیکترۆن، لەمەشەوە بە شێوەیەکی دراماتیکی دەبینین کە بارستایی پارێزراونیە (واتە جوڵە وزە ئەلیکترۆنکە گۆڕدراوە بۆ بارستای مون، دوبارە) )، کەواتە بارستایی بڕێکی بنچینەیی نیە.

دووەم خاڵی گرنگ ئەوەیە کە تەنۆلکەکانی وەک ئەلیکترۆن و مون دەتوانن پەیداببن و لەناوبچن لەمەشەوە کەواتە ئەمانە بنچینەی نین. لەڕاستیدا وادەردەکەوێت کە هەموو تەنۆلکەکان ئەم سیفەتانەیان هەبێت . کەواتە چی بنچینەییە؟ لەوەڵامی ئەم پرسیارەدا، فیزیازانەکان پێناسەی هەندێک شت دەکەن کە پێیان دەڵێن بوار. بوار هەموو فەزای پڕکردووە و بوار دەتوانێت بلەرێتەوە بە ڕێگەیەک کە هاوشێوەی لەرینەوەی شەپۆلی سەر دەریاچەیەکە. ئەو شوێنەی کە بوار تێیدا دەلەرێتەوە ئەو شوێنەیە کە وزەی تێدایە، و ئەو بڕە وزە بچوکە ئەوەیە کە ئێمە ناوی دەبەین بە تەنلۆکە.

وەکو وێناکردنێک بۆ بوار، دەریاچەیەک بهێنە پێش چاوت. لەکاتێکدا بەردە چەوێک دەکەوێتە ناو دەریاچەکەوە، شەپۆل لە شوێنی کەوتنی بەردەکەوە بەهەموو لایەکدا دەڕوات. ئەو شەپۆلە وزەی تێدایە. دەتوانین وەسفی ئەو گورزە سنوردارەی وزەی شەپۆلەکە بکەین وەکو تەنۆلکە. دەتوانین چەند بەردێک لەهەمان کاتدا هەڵبدەینە ناو دەریاچەکەوە و چەند شەپۆلێک (تەنۆلکەیەک) دروست بکەین. ئەوەی کە لێرەدا بنچینەییە تەنۆلکەکە (شەپۆلەکە) نیە بەڵکو خودی دەریاچەکەیە (بوارەکە).

untitled

زیاد لەمانەش، شەپۆلکان (تەنۆلکەکان) سیفەتی جیاوازیان دەبێت ئەگەر دەریاچەکە لە ئاو یان شەربەتێکی خەست پێکهاتبێت. بوارە جیاوازەکان ڕێگە بەدروست بونی جۆرە جیاوازەکانی تەنۆلکەکان دەدەن.

بۆ باسکردنی تەنۆلکەیەکی ناسراوی وەکو ئەلیکترۆن لە بیردۆزی بواری کوانتەمیدا، فیزیازانەکان ڕێگەی گونجاو بەکاردەهێنن بۆ وروژاندنی بواری ئەلیکترۆن. فیزیازانەکان دەڵێن کە ئەلیکترۆن بریتیە لە دۆخێکی تەنۆلکەیی بواری ئەلیکترۆن ( دۆخێک کە بەباشی دیاریکراوە پێش ئەوەی ئەلیکترۆنکە دروست بوبیت). وەسفکردنی بواری کوانتەمی تەنۆلکەکان یەک بۆ دەرکەوتنی زۆر گرنگی هەیە: هەموو ئەلیکترۆنەکان بە تەواوی هەمان سیفەتی خۆییان هەیە (بارگە و بادران و بارستایی بۆ هەر ئەلیکترۆنێک بەتەواوی هاوتایە لەگەڵ ئەلیکترۆنەکانی تردا). زیاد لەمەش ئەو چونیەکیە خۆییەی لە فەزادا هەیە ، پێویستی بە وەیە کە بۆ هەر تەنۆلکەیەک دژە تەنۆلکەیەک هەبێت بە بارگە و بادرانی پێچەوانەوە. بەڵام هەندێک لە تەنۆلکە هاوبارگەکانی وەکو فۆتۆن هەڵسوکەوت دەکەن وەکو دژە تەنۆلکەکەی. کەواتە بە پێی بیردۆزی بواری کوانتەمی دەگەینە ئەو دەرئەنجامەی کە نە بارستای تەنەکان و نە وزەی تەنەکانیش هیچیان بنچینی نین لە گەردوندا بەڵکو ئەوەی بنچینییە ئەو بوارەیە کە بوەتە هۆی پەیدابونی بارستای و وزەی تەنەکان لە ئەنجامی لەرینەوەکەیەوە.

وەرگیراوە لە: physics of 21th century

image_pdfimage_print

You may also like...

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *