ماکس پلانک ( 1858 – 1947)

وەرگێران بەدەسکارییەوە: شێرکۆ ڕەشید قادر

” بێگومان فیزیکی تیوری بابەتێکی زۆر نایابە،…بەڵام پێناچێت تۆ بتوانیت هیچ شتێکی نوێی بخەیتە سەر کە لە بنەڕەتدا گرنگ بێت.” مامۆستایەک ئامۆژگاری پلانک دەکات کە فیزیک نەکات.

ماکس پلانک ( 1858 – 1947)

ماکس پلانک ( 1858 – 1947)

ماکس پلانک یەکێک بو لە فیزیکناسە تیوریستەکان، لە هەمبەر یاساکانی سروشت ئەمەندە فزولی بو کە توانی پێ بنێتە مەملەکەتێکی تەواو نوێی فیزیکەوە – ئەو دونیا تازەیەی بە تیوری کوانتەم ناودەبرێت – بە جۆرێک کە تێگەیشتنی مرۆڤ لە بەرانبەر جیهانی مایکرۆفیزیای ئەتۆم و تەنۆلکە ژێر – ئەتۆمییەکان بگۆڕێت.

ماکس پلانک لە ساڵی 1858، لە کیەڵ، لە ئەڵمانیا، لەدایکبوە. بابی، کە ناوی ژولیەس ویلیام بو، پرۆفیسۆری یاسای دەستوری بو. منداڵەکانی وەها پەروەردەکردبو کە رێز لە موئەسەساتی دەوڵەت و کڵێسە بگرن و خوێندنیان خۆش بوێت. ئەمە جگە لەوەی دەرسی لەمەڕ بەهاکانی لە خۆربوردەیی و راستگۆیی و دادپەوەری دەگوتەوە.

منداڵی و پەروەردە

سەرەتا ماکس پلانک چوە قوتابخانەیەک لە ناوچەکەی خۆیان لە کیەڵ. لە ساڵی  دا1867، کە تەمەنی نۆ ساڵان بو، بابی لە زانکۆی میونیخ بو بە پرۆفیسۆر. ئەو کاتە ماکس پلانکیان نارد بۆ قوتابخانەیەکی بە ناوبانگی جومناسیوم لە شارەکەدا و سەرکەوتوانە توانی قۆناخەکە تەواو بکات، هەرچەندە ساڵانە یەکێک بو لەهەشت یەکەمی پۆلەکە، بەڵام هیچ سیمایەکی بلیمەتی تێدا دەرنەکەوتبو. پێدەچێت هەتا ئەو کاتە هێشتا هیچ خولیا و حەزێکی لە هەمبەر زانست و بیرکاری پیشان نەدابێت. لە راستیدا مەیلی زیاتر بۆ مۆسیقا هەبو، لە نۆتەدا بەهرەیەکی بلیمەتانەی هەبو، جگە لەوەی لە هەر یەک لە پیانۆ و ئۆرگاندا دەست و قامکی زۆر ورد و نایاب بو. لە دوا ساڵانی قۆناخەکانی قوتابخەنەدا، هێدی هێدی کەیفی زیاتر و خولیای قوڵتری چوە سەر فیزیک و ماتماتیک، هۆکاری ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی دەگەڕێتەوە بۆ مامۆستایەکی، کە ناوی هێرمان مولەر بو. بە هۆی مولەرەوە، ماکس پلانک، ئاشنایەتی لەگەڵ یاسای مانەوە و پاراستنی وزە دا پەیداکرد، ئەو یاسایەی بە یەکەم یاسای سێرمۆداینەمیک ناسراوە. بەو ئایدیایە زۆر موتەئسیر بو کە دەڵێت کە دونیای بون، بە شێوەیەکی رەها، ملکەچی یاساکانی سروشتە، لەوەش زیاتر بیری کردەوە کە تۆ بڵێیت یاسای تر هەبێت لەمەڕ دونیا و گەردون هێشتا نەدۆزرابێتەوە.

کاتێک لە هاوینی 1874 دا، لە تەمەنی شازدە ساڵیدا، بە پلەیەکی باش قوتابخانەی تەواوکرد، هێشتا وێنەیەکی رونی لەبەردەمدا نەبو کە دەیەوێت چی بکات یان چی بخوێنێت و لە داهاتودا ببێت بە چی. لە راستیدا سێ هەڵبژاردەی لە بەردەمدا هەبو، یەکەم مۆسیقا، دوەم ماتماتیک پاشان فیزیک. کاتێک چو لە کابرایەکی موزیکناسی پرسی کە لە ئایندەدا چی بخوێنێت باشە بۆ ژیان، ئەی چۆنە ئەگەر مۆسیقا بخوێنێت، موزیکناسەکە، لە وەلامدا گوتی باشترە بچێت شتێکی تر بخوێنێت.

سەرەنجام، ماکس پلانک بریاریدا بچێتە زانکۆی میونیخ و لەوێ ماتماتیک و فیزیک بخوێنێت. بۆ ئەم مەبەستە چو بۆ لای مامۆستای فیزیک بۆ ئەوەی لەم بارەیە قسەی لەگەڵدا بکات و ئەو مەسەلەیەی بۆ باس بکات چییە ئەگەر ژیانی خۆی بۆ فیزیک تەرخان بکات! مامۆستاکە تکای لێکرد شتی وا نەکات، چونکە لە زانستی فیزیکدا هیچ شتێک نەماوە کەشف نەکرێت، فیزیک گەیشتوەتە خاڵی کۆتایی و دەروازەی داخراو. لە راستیدا ئەم فکرەیە هی مامۆستاکە نەبو، بەڵکو بانگەشەی سەردەمەکە بو، بە تایبەت لە دوا ساڵانی سەدەی نۆزدەدا. زۆربەی زانایان باوەڕیان وابو کە پەنهانییەکانی دونیای فیزیک – هەر لەو یاسایانەی کە حوکمی جوڵە دەکەن، یاسای هێزی کێشکردن، کارەبا و موگناتیس، گازەکان، بیناییزانی و زۆر شتی تر – سەرتاپا هەمو واڵاکراون و چیتر کایە نەماوە بۆ ئەوەی مرۆڤ کاری تێدا بکات. بیرورای باڵادەست بریتی بو لەوەی کە لە سەدەی ئایندەدا، واتە لە سەدەی بیستەمدا، کاری فیزیکناسان بە زۆری بریتی دەبێت لە پوختەکردن و پاڵاوتن و پتەوکردنی ئەو ماریفەتە کە لە حاڵی حازردا هەبون.

هەرچەندە ئەم مامۆستایە مەبەستی نەبو لە ورەی ماکس پلانک بهێنێتە خوارەوە، بەڵکو وەک هەقیقەتێکی بە حساب رۆژەکە باسیکرد، بەڵام خۆی هیچ نەچوە ژێر کاریگەری ئەم قسانەوە و بریاریدا وەک پیشە ئاسۆ رونە و دەبێت بە فیزیکناسی تیوریستی. قەرارەکەی زیاتر پەیوەست بو بە خەیاڵات و خوردبونەوەی خۆی لەمەڕ یاساکانی گەردون کە چەندە سەرنجراکێشن، جگە لەوەش باوەڕی وابو بە هۆی ئەو بەهرە ئەقڵییەی پێی بەخشراوە، ئنسان دەتوانێت لە میکانیزمی کارکردنی دونیا خوردبێتەوە. لە ساڵی 1877 دا، زانکۆی بەرلینی تەواوکرد. موحازەرەکانی دو فیزیکناسی گەورەی ئەڵمان، هێرمان ڤۆن هێڵمۆلتز Hermann von Helmholtz  و گۆستاڤ کیرچۆڤ  Gustav Kirchhoff  لای ماکس پلانک زۆر کاریگەر بون و تەواو ئیلهامبەخش بون. پلانک، جگە لەوەش، گوتارەکانی رۆدۆڵف کلاوسیەس زۆر کاریان تێکرد، چونکە بە هۆیانەوە ئاشنایەتی پەیداکرد لەگەڵ یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک.

لە هاوینی 1879 دا، ماکس پلانک گەڕایەوە بۆ میونیخ بۆ تەواوکردنی دکتۆراکەی، ئەو کاتە تەمەنی 21 ساڵ بو. نامەی دکتۆراکەی پەیوەست بو بە یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیکەوە. بۆ ساڵی داهاتو بە تەواوی توێژینەوەکەی تەواوکرد، هەر ئەو ساڵەش بو بە موحازیر لە زانکۆی میونیخ. لە 1885 دا، بو بە یاریدەدەری پرۆفیسۆری فیزیک لە زانکۆی کییەڵ. ئەم پۆستە داراییەکی فەرەح و باشی بۆ فەراهەمکرد کە ماڵی بابی بەجێبهێڵێت و بە جیا بژی، پاشان توانی لە ساڵی 1887دا،  لەگەڵ ماری مێرک، کە چەندین ساڵ بو گیرۆدەی ئەوینی یەکتربوبون، هاوسەرگیری بکات و پێکەوە نۆماڵ دروست بکەن. ماری کچی پیاوێکی دەوڵەمەندی بانکدار بو

لە تشرینی یەکەمی هەمان ساڵدا، کیرچۆڤ، کە ئوستادی فیزیک بو لە زانکۆی بەرلین و لەوەبەریش مامۆستای پلانک بو، ئەمری خوای کرد. زانکۆ کەوتنە گەڕان لە دوی فیزیکناسێکی ناسراو و گەورە کە شایستەی ئەم پۆستە بێت، سەرەتا چاویان چوە سەر هەر یەک لە لۆدویگ بۆڵتزمان و هێنریش هێرتز– بەڵام هەردوکیان پۆستەکەیان رەتکردەوە – بۆیە رێگە خۆش بو بۆ پلانک و ناچاربون وەری بگرن. لە ساڵی 1888 دا پۆستەکەی وەرگرت و لە ساڵی 1892 دا، بو بە پرۆفیسۆری تەواو، پلانک هەتا 1927، واتە هەتا خانەنشینی لەم کارە مایەوە.

لە بەرلین، پلانک نایابترین کارە فیزیکییە تیورییەکانی ئەنجامدا. سەرەتا هەر لێرە، بەردەوام بو لەسەر توێژینەوەکانی لەمەڕ یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک و چەمکی ئنترۆپی. کەوتە لێکۆڵینەوە لەسەر ئەوەی کە چۆن مادەکان لە حاڵەتەکانی رەق، شلە و گازەوە بۆ یەکتر دەگۆڕێن. جگە لەوەی پرسی کارەبا گەیاندنی لە گیراوە شلەکاندا (ئێلێکترۆسیس) تاووتوێ کرد. بۆ ئەنجامدانی ئەم کارانە هات و تەفسیری سەبارەت بەو یاسانە خستەڕو کە حوکمی خاڵەکانی بەستن و کوڵانی شلەکان دەکات.

توێژینەوە لەمەڕ تیشکدانەوە

لە ناوەڕاستی ساڵانی 1890 کاندا، پلانک بایەخی چوە سەر پرسی چۆن مادە گەرمبوەکان وزە بە شێوەی تیشک دەدەنەوە یان پەخش دەکەن. فیزیکناسان زانیارییان هەبو کە هەمو تەنێک لە هەمو پلەکانی لەرینەوەدا تیشکی گەرمی پەخشدەکەن – هەرچەندە بەرزترین تیشکدانەوە لە لەرینەوەیەکی دیاریکراودا رودەدات، کە بەندە لەسەر پلەی گەرمی تەنەکە. هەتا تەنەکە گەرمتر بێت، ئەوا لەرینەوەی ئەوپەڕی تیشکدانەوەی بەرزتردەبێت. (لێرەدا لەرینەوە Frequency بریتییە لە رێژەی شەپۆل بۆ چرکەیەک، بۆ هەر جۆرە تیشکدانەوەیەک.) پلانک ویستی ئەوە ببینێت کە ئایا ئەم پرۆسەیە ملکەچی یاسایەکی گەردونییە؟ لە راستیدا زۆر زەحمەت بو کە ئنسان بتوانێت پێوانێکی ورد لە پرسەکانی وەکو تیشکدانەوە و لەرینەوە لە تاقیگەدا بەدەست بهێنێت، چونکە تەنە گەرمەکان بە شێوەیەکی زۆر نارێکوپێک دەجوڵێنەوە، هەر بۆیەش دەبینین کە پلانک سودی لە ” تەنی ڕەش” بینی، تەنی رەش بریتی بو لە فەرزییەیەک کە بە تەواوی ئەو تیشکەی دەکەوێتە سەری هەڵدەمژێت و دەداتەوە. پلانک کەوتە شیکردنەوەی ”دابەشبونی شەبەنگی وزەیی” تەنە رەشەکە – چەماوەکە ئەوەی دەردەخست کە لە پلە جیاوازەکانی لەرینەوە و پلەیەکی گەرمی دیاریکراودا چەندە تیشکدانەوە پەخشدەکات.

لە ساڵی 1898 دا، ویلیام وەین  William Wien ، کە ئەندامی ناوەندی توێژینەوی تیشکدانەوە بو لە زانکۆی بەرلین، پیشنیازی فۆرمولایەکی کرد و گوتی فۆرمولاکەی دەشێت پڕبەپڕ و بەرجەستەی دابەشبونی شەبەنگی وزەیی ئەو تەنە رەشانە کە خۆی تاقیکردنەوەی لەسەر کردون. لە چەند ساڵی ئایندەدا، پلانک زنجیرە تاقیکردنەوەیەکی ئەنجامدا بۆ ئەوەی ئەم فۆرمولایە لە تاقیکردنەوە تیورییەکانی خۆی لەمەڕ تەنە رەشەکان ببینێتەوە و بەرجەستەبکات. لە ساڵی 1900 دا بو کە سەرکەوتنی بەدەستهێنا. بەلام پێوانە وردەکان کە لە ناوەندەکەی زانکۆی بەرلین ئەنجام درابون، ئەوەیان نیشاندا کە لە کاتێکدا فۆرمولاکەی سەبارەت بە لەرینەوەی بەرز راستن، بەڵام بۆ لەرینەوەی نزم یاساکە هەرەس دەهێنێت. لە هەمان کاتدا، دو فیزیکناسی ئنگلیزی، لۆرد رایلەی و جەیمس جەینس، فۆرمولایەکی تریان بەدەستهێنا کە لە لەرینەوە نزمەکاندا بە جوانی ڕاستە، کەچی لە بەرزەکاندا نەخێرە.

پلانک لە تشرینی یەکەمی ساڵی 1900 دا بەو جیاوازییانەی زانی، ئنجا یەکسەر کەوتە کارکردن لەسەر پرسەکە. لێرەدا کە سەیردەکەی دو فۆرمولا لە ئارادا هەیە، هەردوکیشیان کاری خۆیان دەکەن، بەڵام لە دو پلەی جیاوازی لەرینەوەدا. پلانک، سەیری کرد، حلەکە لەوەدایە کە هەردوک فۆرمولاکە لە بۆتەیەکدا و وەک یەک فۆرموڵا کۆبکاتەوە و لە هەمو پلە لەرینەوە جیاوازەکاندا بە جوانی ئیشی خۆی بکات. پلانک زۆر زو فۆرمولاکەی دۆزییەوە: دەشێت دابەشبونی شەبەنگی وزەیی تەنێکی رەش لە هاوکێشەیەکدا گوزارش بکرێت کە بریتییە لە لێکدانی لەرینەوە بە ژمارەیەکی دیاریکراو، کە دوایی بە ”نەگۆڕی پلانک” ناسرا و بریتییە لە .

فۆرمولا نوێکە بە یاسای تیشکدانەوەی پلانک ناسرا و لای فیزیکناسان بە بێ هیچ گومانێک بە شتێکی راست بانگەشەی بۆ کرا. لای پلانک، ئەم دۆزینەوە گەورەیە جگە لە ”بەختێکی خۆرسک” یان ئیلهام هیچی تر نەبو، شتێک بو کە بە باڵای ئەنجامە تاقیکردنەوەکە بو.

, خۆ ئەگەر بە جدی وەربگیرێت، ئەوا پێویستی بە بنچینەیەکی تیوری هەیە. دوای کەمتر لە دو مانگ کاری چڕوپڕ، پلانک توانی ئەمەش فەراهەم بکات. لە کانونی یەکەمی 1900 دا، راپۆرتەکەی لە کۆبونەوەیەکی کۆمەڵەی فیزیکناسانی ئەڵمانیدا پێشکەشکرد.

تیوری کوانتەم

هەرچۆنێک بو گرفتێک لە ئارادا هەبو. یاسا تازەکەی پلانک لەمەڕ تیشکدانەوە بە تەواوی دژ بە فەرزییەیەی بنەڕەتی فیزیک، لەمەڕ سروشتی وزەوە بو. بە گوێرەی یاساکەی پلانک، ئەو وزەیەی لە تەنێکی گەرمەوە پەخشدەبێت یەکسانە بە لەرینەوەی تیشکدانەوە کەڕەتی نەگۆڕی پلانک، فۆرمولاکە بەمجۆرەیە: .

: وزە

: nلەرینەوەی تیشکدانەوە

h: نەگۆڕی پلانک

h کە ژمارەیەکی زۆر بچکۆلەیە و نزیکە لە سفرەوە، کەچی دەبینین بەهایەکی دیاریکراوی هەر هەیە. بە واتایەکی تر،     ئەوە دەگەیەنێت کە وزە بە تۆپەڵی زۆر بچکۆلەی نادیار پەخشدەبێت، پلانک ئەمەی ناونا ”کوانتا”. لە راستیذا ئەمە فکرەیەکی شۆڕشگێڕانە بو. هەتا ئەو کاتە باوەڕەکە بەو جۆرە بو کە وزە بە شێوەی رستی بەردەوام پەخشدەبێت. لە ناکاو، فیزیکناسان، بەو ئایدیایە راهاتن کە کە مایکرۆفیزیکی دونیا –دونیای ئەتۆمەکان – چیتر بە زمانی فیزیکی کلاسیک وەسف ناکرێت. پلانک، بە پیشکەشکردنی بیرۆکەی کوانتا، دەروازەیەکی بە روی جۆرە فیزیکێکی نوێدا ئاواڵەکرد – ئەویش بریتی بو لە تیوری کوانتەم.

تیوری کوانتەم بە جۆرێک ئەفسوناوی بو کە سەرەتا نە پلانک و نە هاوچەرخانی پلانک لە تەبعی شۆڕشگێرانە و سیمای رادیکاڵانەی حاڵیبون. هەتا ساڵی 1905 نادیار و پەنهان بو، بەڵام کاتێک ئاینشتاین سەلماندی کە روناکی – کە ئەویش فۆرمێکی تری وزەیە – بە شێوەی کوانتا پەخشدەبێت، دوایی ناونرا فۆتۆن. وردە وردە، هەندێک زانای تر دەستیان کرد بە کارکردن و توێژینەوە لەم بوارەدا و شتەکان گۆڕانی باشیان بەسەردا هات. بۆ نمونە ماتماتیکناسی فەرەنسی جولس پۆیەنکەر بە فۆرمی ماتماتیکی سەلماندی کە کوانتا بۆ یاسای تیشکدانەوەی پلانک شتێکی بنەڕەتییە، ئەمە لە کاتێکدا نیەڵز بۆر، فیزیکناسی دانیمارکی، کە سەرقاڵی تیوری کوانتەم بو لەمەڕ ئەتۆمی هایدرۆجینەوە، ئەوەی دەرخست کە نەگۆڕی پلانک دەروازەی تێگەیشتنی پرۆسە ئەتۆمییەکانە. لە ساڵی 1911 دا، تیوری کوانتەم بە تەواوی چوە پێشەوە و لە توێژینەوە فیزیکییەکاندا بو بە پێشڕەو. لە ساڵی 1920 بو بە بنچینەی میکانیکی کوانتەم، کە ئەمیش بۆ خۆی کەوتە لێکوڵینەوە لە ئەتۆم و مۆلیکیول.

ئەو کاتەی ماکس پلانک دونیای کوانتەمی هێنایە پێشەوە تەمەنی 42 ساڵ بو، ئەمەش تەمەنێک بو کە زۆربەی فیزیکناسان باشترین و نایابترین بەرهەمیان پێشکەش کردبو، ئەوەی لە بواری پەرەسەندنی فیزیکدا مابو ئەرکی ئەقڵە نوێکانی لاوانی سەردەمەکە بو. پلانک، یەکێک بو لەو کەسانەی کە زۆر درەنگ ئامادەبو کە شرۆڤەکاری تەواوی ئەو تیورییە قبوڵ بکات کە هەر خۆی جوڵەی پێ بەخشی. ئەو خۆشی بە فیزیکی کلاسیکی دەهات و ئامادە نەبو هەروا بە ئاسانی دەستبەرداری بێت. بە پێچەوانەوە، تیوری کوانتەمی گەردونی مایکرۆۆفیزیکی وەها خستەڕو کە بریتییە لە مەتەڵێک، بریتییە لە دونیایەکی نایەقین. بۆ نمونە، ئەگەر سەیری چەمکی روناکی بکەین، دەبینین لەوانەوەیە رەوشەکەی وەک شەپۆل یان تەنۆلکە یان فۆتۆن وابێت، ئەمە بەندە لەسەر جۆری ئەو تەجروبەیەی واری دەکەین.

یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک

ماکس پلانک، چونکە فزوڵی بو، چونکە ئەقڵێکی ورد و خوربونەویەیکی قوڵی هەبو، زۆر زو گیرۆدەی پرسی یاسای دوەمی سێرمۆداینەمیک بو. ئەم یاسایە، لە ساڵی 1850، لە لایەن ”رۆودۆڵف کلاوسیەس”ەسەوە فۆرمولەکراوە و پەیوەستە بە تاووتوێکردنی چەمکی ”ئنترۆپی”یەوە، کە ئەمیش بریتییە لە پێوانەکردنی ئەو ”ناڕێکیی”یەی لە سیستەمەکەدا هەیە. بە واتایەکی تر و زمانێکی سادە، یاسای دوەم دەڵێت کە لە هەمو پرۆسە سروشتییەکاندا، ئینترۆپی دونیا هەمیشە زیادەدەکات. بەمجۆرە، بۆ نمونە، کوپێک چای گەرممان هەیە و لە ژورێکی ساردا لەسەر مێزێکە، ئەوا نارێکییەک لە دابەشبونی گەرمی (وزەی) لە ژورەکەدا هەیە؛ ئەمەش دەبێت بە هۆی گوزەری وزە لە کوپەکەوە بۆ ژورەکە هەتا چاکە و ژورەکە دەچنە حاڵەتێکی هاوسەنگەوە و هەردولا هەمان پلەی گەرمی لەخۆدەگرن. بە واتایەکی تر، هێزێک دەوری بینیوە بۆ کەمکردنەوەی پارسەنگی وزەکە بۆ کەمترین پلە و زیادکردنی ئنترۆپی بۆ بەرزترین پلە.

دوا ساڵانی ژیان و ئەفسانەی پلانک

دوای 1900، پلانک زۆر چالاکانە و بە پلەیەکی بەرزیش بەردەامبو لە کاری توێژینەوە لە بواری جیاجیادا، بۆ نمونە بیناییناسی، سێرمۆداینەمیک و کینیای فیزیکی. لە ساڵی 1918 دا، خەڵاتی نۆبڵی لە فیزیکدا وەرگرت، چونکە لە پێشخستنی تیوری کوانتەمدا رۆڵێکی بەرچاوی هەبو. ساڵانی دوایی ژیانی پڕبون لە نەهامەتی و کۆستی لە ناکاو و تراژیدی. لە ساڵی 1909دا، ژنەکەی ماری مرد، پلانک خۆی هەردو کوڕەکەی، کارل و ئێروین، بە تەنها مانەوە و دو کچە دوانەکەشی، مارگرێت و ئێما، بە تەنها مانەوە. بە داخەوە، لە ساڵی 1916 دا، کارل، لە بەرەکانی جەنگی یەکەمی جیهانیدا کوژرا. ساڵێکی تریش دوای ئەمە کارەساتێکی تری جەرگبڕ بەسەر پلانکاد هات، ئەویش ئەوەبو کە مارگرێتی کچی بەسەر منداڵەوە مرد. سەرباری ئەمانەش، دوایی لە ساڵی 1919 دا، ئێما، بە هەمان چارەنوسی خوشکە دوانەکەی بەسەر منداڵەوە وەفاتی کرد. لە ساڵی 1944 دا، ماڵەکەی لە بەرلین کەوتە بەر لێشاوی بۆمبابارانی هاوپەیمانان و زۆر لە پەیپەرە زانستییەکانی سوتان و تیاچون. هەر هەمان ساڵ ئێروین، کورەکەی، دوا جگەرگۆشەی، گیرا و تاوانی ئەوەیان دایە پاڵی کە ئەندامی ئەو گروپەیە کە دەیانەوێت هیلتەر بکوژن، لە لایەن گێستاپۆ وە لە سێدارەدرا. دوای جەنگ، پلانک بەرلینی جێهێشت و چوە شاری گۆتینگێن. لە ساڵی 1947، هەر لەوێ لە تەمەنی 89 ساڵیدا مرد.

ئەمڕۆ یادی پلانک، بە شێوەیەکی سەرەکی وەک ئەو ئنسانەی، لە رێگای تیوری کوانتەمەوە، توانی شۆڕشیک لە تێگەیشتنی مرۆڤایەتی لە بەرانبەر دونیای مایکرۆفیزیکدا بەرپابکات. هەرچٶنێک بێت، دەسکەوتەکانی لێرەدا کۆتایی نایەن، بەڵکو پلانک مامۆستایەکی گەورە و پایەبەرز بو. بەرهەمەکانی، بە تایبەت، ”سەرەتایەک بۆ فیزیکی تیوری”، کە خۆ لە پێنچ بەرگدا کۆدەکاتەوە، بریتییە لە زۆربەی گوتارەکانی و لە ساڵی 1920 چاپکرا و بڵاوبوەوە، لە سەردەمی ئێستاماندا بە شاکاری فیزیکی کلاسیک هەژماردە دەکرێت. پلانک، وەک ئوستادێکی سادە و مەزن، لە زانکۆی بەرلین رێزی لاوانی دەگرت و هانی قوتابیانی دەدا و لە توێژینەوەکاندا پشگیری دەکردن، لە نێویاندا ئاینشتاین. بە هەقەت زانست دەبێت شانازی بە کەسێکی وەک پلانکەوە بکات، چونکە لە رۆژانی لاویدا ئامۆژگاری مامۆستاکەی، ” فیلیپ ڤۆن جۆڵڵی”، لە ساڵی 1874 فەرامۆشکرد کاتێک گوتی،” بێگومان فیزیکی تیوری بابەتێکی زۆر نایابە،…بەڵام پێناچێت تۆ بتوانیت هیچ شتێکی نوێێ بخەیتە سەر کە لە بنەڕەتدا گرنگ بێت.”

سەرچاوەی سەرەکی بە دەستکارییەوە:

Farndon, John. The Great Scientists: From Euclid to Stephen Hawking. Arcturus Publishing. Kindle Edition (2005).

image_pdfimage_print

You may also like...

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *