تێڕوانینێکی گشتی ده‌رباره‌ی مۆدێلی ستاندارد

مۆدێلی ستانداردی ته‌نۆلکه‌ فیزیاییه‌کان بریتییه‌ له‌و تیۆریه‌ی که‌ له‌ یه‌کگرتنی هێزی کارۆموگنه‌کاری و هێزی ناوکی لاوازو هێزی ناوکی به‌هێز ده‌کۆلێته‌وه‌، ئه‌م تیۆرییه‌ په‌ره‌ی سه‌ندووه به‌ درێژایی نیوه‌ی کۆتایی سه‌ده‌ی بیسته‌م به‌ هه‌وڵ وتێکۆشانی زانایانی جیهانی.

هاوکێشه‌ی ئه‌م تیۆرییه‌ کۆتای هات له‌ناوه‌ڕاستی ساڵی 1970 دا پاش سه‌لماندنی بونی کوارگه‌کان له‌ تاقیکردنه‌وه‌کاندا. وه‌پاش ئه‌مه‌ش دۆزینه‌وه‌کانی کوارگی لوتکه‌ له‌ساڵی 1995 و تاونیوترینیۆ له‌ساڵی 2000 وه‌له‌م کۆتاییه‌شدا دۆزینه‌وه‌ی بۆزۆنی هیگز له‌ساڵی 2013 دا چه‌سپاوی زیاتری به‌خشی به‌ تیۆرییه‌. به‌هۆی سه‌رکه‌وتنه‌کانی مۆدێلی ستاندارد له‌ لێکدانه‌وه‌ی ژماره‌یه‌کی زۆر تاقیکردنه‌وه‌دا هه‌ندێک کات ناو ده‌برێت به‌ بیردۆزی هه‌مووشتێک به‌ نزیکه‌یی.

وه‌کو زۆربه‌ی مۆدێله‌کانی تری فیزیایی ئه‌م مۆدێله‌ توانای لێکدانه‌وه‌ی هه‌موودیارده‌کانی نیه‌، مۆدێلی ستاندارد توشی داڕوخان ده‌بێت له‌ یه‌کگرتنی هه‌رچوار هێزه‌ بنچینه‌ییه‌که‌ .ئه‌م مۆدێله‌ توانای لێکدانه‌وه‌ی هێزی کێشکردنی نیه‌ که‌ وه‌سف ده‌کرێت به‌هۆی بیردۆزی ڕێژه‌یی گشتی ئاینشتایینه‌وه‌ ‌وه‌ خیرایی فراوان بونی گه‌ردون که‌ وه‌سف ده‌کرێت به‌هۆی وزه‌ی ڕه‌شه‌وه‌.ئه‌م مۆدێله‌ هیچ ئاماژه‌یه‌ک ناکات به‌بونی ته‌نۆلکه‌ی ماده‌ی ڕه‌ش که‌زۆربه‌ی گه‌ردونی گرتۆته‌وه‌.وه‌هه‌روه‌ها ئه‌م مۆدێله‌ توانای لێکدانه‌وه‌ی له‌رینه‌وه‌ی نیوترینیۆو بێ بارستایی نیوترینیۆی نیه له‌گه‌ڵ هه‌ندێک تاقیکردنه‌وه‌ی تردا.

مێژووی مۆدێلی ستاندارد:

یه‌که‌م هه‌نگاو به‌ره‌و مۆدێلی ستاندارد له‌لایه‌ن شێڵدون گلاشۆوه‌ بوو له‌ساڵی 1961 که‌ڕێگه‌یه‌کی دۆزیه‌وه‌ بۆ یه‌کگرتنی هێزی ناوکی لاوازو کارۆموگنه‌کاری که‌ناوی لێنا تیۆریی کارۆلاوازی. له‌ساڵی 1967 ستیڤن واینبێرگ و عه‌بدولسه‌لام میکانیزمی هیگزیان زیاد کرد بۆتیۆریی کارۆلاوازی گلاشۆ،وه‌شێوه‌یه‌کی نوێیان به‌خشی به‌تیۆریه‌.

میکانیزمی هیگز ده‌کۆڵێته‌وه‌ له‌ هۆکاری بونی بارستایی هه‌ موو ته‌نۆلکه‌ سه‌ره‌تاییه‌کانی ناو مۆدێلی ستاندارد.که‌ئه‌مه‌ش بارستایی بۆزۆنی زێد و ده‌بلیو وفێرمیۆنه‌کان ده‌گرێته‌وه‌ وه‌کو کوارگه‌کان و لیپتۆنه‌کان.

پاش دۆزینه‌وه‌ی ته‌وژمی لاوازی بێلایه‌ن(که‌ یه‌کێکه‌ له‌ڕێگاکانی  کارلێک کردنی نێوان ته‌نۆچکه‌کان به‌هۆی هێزی ناوکی لاوازه‌وه‌) که‌به‌هۆی بۆزۆنی زێده‌وه‌ ئاڵوگۆڕده‌کرێت له‌ سێرن له‌ساڵی 1973 بیردۆزی کارۆلاوازی به‌ته‌واوی چه‌سپاوه‌ ه وه‌به‌وهۆیه‌شه‌وه‌ گلاشۆ و عه‌بدولسه‌لام و واینبێرگ به‌هاوبه‌وشی خه‌ڵاتی نۆبڵیان له‌فیزیادا وه‌رگرت له‌ ساڵی 1979 . له‌ساڵی 1981 بۆزۆنی زێد و ده‌بلیو له‌ تاقیگه‌کاندا دۆزرایه‌وه‌ وبارستاییه‌کانیان هه‌مان ئه‌و بارستاییه‌ بوو که‌ مۆدێلی ستاندارد پێشبینی کردبوو.

ته‌نۆلکه‌کانی مۆدێلی ستاندارد:

مۆدێلی ستاندارد پێکدێت له‌چه‌ند پۆلێک که‌ هه‌رپۆلێکیش پێکدێت له‌ چه‌ند ئه‌ندامێک له‌ته‌نۆلکه‌ سه‌ره‌تاییه‌کان(فێرمیۆن، گه‌یج بۆزۆن، بۆزۆنی هیگز) که‌ئه‌توانین جیایان بکه‌ینه‌وه‌ به‌ هۆی تایبه‌تمه‌ندیه‌کانی وه‌ک ڕه‌نگ و بارگه‌ وه‌کو له‌م وێنه‌یه‌دا پیشان دراوه‌.

Untitled

 

1)فێرمیۆنه‌کان :

مۆدێلی ستاندارد 12 ته‌نۆلکه‌ی سه‌ره‌تایی ده‌گرێته‌خۆی که‌ سپینه‌کانیان (1/2) وه‌ به‌ فێرمیۆن ناوده‌برێن. به‌پێی تیۆری ئاماری سپینه‌کان فێرمیۆنه‌کان په‌یڕه‌وی بنه‌مای جیاکاری پاولی ده‌که‌ن، هه‌رفێرمیۆنێک دژه‌ فێرمیۆنێکی هه‌یه‌ وه‌ک ئه‌لیکترۆن و دژه‌ئه‌لیکترۆن (پۆزترۆن).

فێرمیۆنه‌کان له‌ ناو مۆدێلی ستانداردا پۆلێنده‌کرێن به‌گوێره‌ی چۆنیه‌تی کارلێک کردنیان یان جۆری بارگه‌کانیان. فێرمیۆنه‌کان پێکهاتون له‌ شه‌ش کوارگ(سه‌روو،خواروو،لوتکه‌، بنکه‌،سحری،نامۆ) و شه‌ش لیپتۆن (ئه‌لیکترۆن، ئه‌لیکترۆن نیوترینیۆ، مون، مون نیوترینیۆ، تاو، تاو نیوترینیۆ).یه‌کگرتنی هه‌ریه‌کێک له‌ جوته‌ فێرمیۆنانه‌ فێرمیۆنێکی نوێ پێکدێنێت که‌هه‌مان سیفه‌تی ئه‌و ته‌نۆلکانه‌ی هه‌یه‌ که‌ لێی پێکهاتوه‌.

سیفه‌تی جیاکه‌ره‌وه‌ی کوارگه‌کان ئه‌وه‌یه‌ که‌هه‌ڵگری بارگه‌ی ڕه‌نگدارن و کارلێک ده‌که‌ن به‌هۆی هێزی ناوکی به‌هێزه‌وه‌. کوارگه‌کان هه‌ڵگری بارگه‌ی کاره‌بای و ئایزۆسپینی لاوازن و کارلێک ده‌که‌ن له‌گه‌ڵ فێرمیۆنه‌کانی تردا به‌هۆی هێزی کارۆموگنه‌کاری وهێزی ناوکی به‌هێزو هێزی ناوکی لاوازه‌وه‌.

ئه‌و شه‌ش فێرمیۆنه‌ی تر که‌هه‌ڵگری بارگه‌ی ڕه‌نگدار نین پێیان ده‌وتریت لیپتۆنه‌کان ،سێ نیوترینیۆ که‌ هه‌ڵگری بارگه‌ی کاره‌بایی نین و جوڵه‌که‌یان ته‌نها به‌هۆی هێزی ناوکی لاوازه‌وه‌ کاری لێده‌کریت که‌ئه‌مه‌ش واده‌کات هه‌ستپێکردنی زۆر قورسبێت.سێ جۆره‌که‌ی تر هه‌ڵگری بارگه‌ی کاره‌باین وکارلێک ده‌که‌ن به‌هۆی هیزی کارۆموگنه‌کاریه‌وه‌.

2)گه‌یج بۆزۆن:

له‌مۆدێلی ستانداردا گه‌یج بۆزۆن پێناسه‌ده‌کرێت وه‌کو ته‌نۆلکه‌ی هه‌ڵگری هێز که‌میانگیری ده‌کات له‌ نێوان کارلێکه‌ بنچینه‌ییه‌کانی هیزی ناوکی به‌هێزولاوازو هێزی کارۆموگنه کاری.

کارلێک کردن له‌فیزیادا بریتیه‌ له‌ڕێگه‌ی کاریگه‌ری ته‌نۆلکه‌یه‌ک له‌سه‌ر ته‌نۆلکه‌کانی تر. له‌سه‌ر ئاستی جیهانی گه‌وره‌ هێزی کارۆموگنه‌کاری ڕێگه‌ ده‌دات به‌ته‌نۆلکه‌کان کارلێک بکه‌ن له‌گه‌ڵ یه‌کتردا به‌هۆی بواری کاره‌بایی وموگناتیسیه‌وه‌ ،وه‌ ئه‌و ته‌نانه‌ی بارستاییان هه‌یه‌ یه‌کتر کێش ده‌که‌ن به‌هۆی هێزی کێشکردنه‌وه‌ به‌پێی تیۆری ڕێژه‌یی گشتی ئاینیشتاینه‌وه‌، مۆدێلی ستاندارد ئه‌وهێزانه‌ ڕونده‌کاته‌وه‌ له‌ناو ماده‌دا که‌له‌ئه‌نجامی ئاڵوگۆڕی ته‌نۆله‌کانه‌وه‌ دروست ده‌بن وناو ده‌برێن به‌ هێزی ناوه‌نده‌گیری ته‌نۆلکه‌کان.

هه‌موو گه‌یج بۆزۆنه‌کان له‌ناو ستاندارد مۆدێلدا سپینیان هه‌یه‌ که‌ نرخی سپینه‌کانیان (1) ، له‌ئه‌نجامی ئه‌مه‌شه‌وه‌ ده‌رده‌که‌ویت که‌ بۆزۆنه‌کان په‌یڕه‌وی بنه‌مای جیکاری پاولی ناکه‌ن.

گه‌یج بۆزۆنه‌کان بریتین له‌مانه‌:

 ا)فۆتۆن: هه‌ڵگری هێزی کارۆموگنه‌کاریه‌ له‌نێوان ته‌نۆلکه‌ بارگاویه‌ کاره‌باییه‌کاندا. فۆتۆن بارستایی نیه‌ وبه‌ته‌واوی دیراسه‌ده‌کرێت له‌لایه‌ن تیۆری کارۆجوڵه‌ی کوانته‌می.

ب)ده‌بلیوموجه‌ب وده‌بلیوسالب و زێد بۆزۆن میانگیری هێزی ناوکی لاواز ده‌که‌ن له‌نێوان کوارگه‌کان و لیپتۆنه‌کان. ئه‌م سێ ته‌نۆلکه‌یه‌ بارستاییان هه‌یه‌و بارستایی زێد گه‌وره‌تره‌ له‌ ده‌بلیو ،وه‌ بۆزۆنی ده‌بلیو هه‌ڵگری بارگه‌ی (+1،-1) به‌ڵام بۆزۆنی زێد هاوبارگه‌یه‌.

ج)گلۆنه‌کان:ژماره‌ی گلۆنه‌کان هه‌شتن،

گلۆنه‌کان هه‌ڵگری هێزی ناوکی به‌هێزن له‌نێوان ته‌نۆلکه‌ بارگه‌ڕه‌نگداره‌کاندا(کوارگ)، گلۆنه‌کان بارستاییان نیه‌ وکارلیک کردنه‌کانی باسده‌کرێن به‌هۆی تیۆری ڕه‌نگداری کوانته‌میه‌وه‌.

  3)بۆزۆنی هیگز:

ته‌نۆلکه‌ی هیگز بریتیه‌ له‌یه‌کێک له‌ ته‌نۆلکه‌ سه‌ره‌تاییه‌ گه‌وره‌کان که‌دۆزرایه‌وه‌ له‌لایه‌ن زانایان ڕۆبه‌رت برۆت، فرانچۆیس ئینگلێرت، پیته‌رهیگز، جیراڵدگورالینک و هایجن له‌ساڵی 1964.

ئه‌م ته‌نۆلکه‌یه‌ به‌ردی بناغه‌ی مۆدێلی ستاندارده‌ و سیفه‌تی بنچینه‌یی سپینی نیه‌ وه‌هه‌رله‌به‌رئه‌م هۆیه‌یه‌ که‌ده‌که‌وێته‌ پۆلی بۆزۆنه‌کانه‌وه‌(وه‌کو گه‌یج بۆزۆن که‌ سپینه‌که‌ی ژماره‌ی ته‌واوه‌).

بۆزۆنی هیگز ڕۆڵێکی بێ هاوتا ده‌گێڕێت له‌مۆدێلی ستانداردابه‌ هۆی وه‌ڵامدانه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی بۆچی ته‌نۆلکه‌ سه‌ره‌تاییه‌کان جگه‌ له‌فۆتۆن وگلۆن بارستاییان هه‌یه‌؟ به‌تایبه‌تی بۆزۆنی هیگز ڕونی ده‌کاته‌وه‌ بۆ چی فۆتۆن بارستایی نیه‌ وبۆزۆنی زێد و ده‌بلیو زۆر قورسن.

بۆزۆنی هیگز ته‌نۆلکه‌یه‌کی قورسه‌ و ڕاسته‌وخۆ شیده‌بێته‌وه‌ کاتێک دروست ده‌بێت له‌به‌رئه‌وه‌ بۆزۆنی هیگز ته‌نها ده‌توانرێت تۆماربکرێت له‌ تاقیگه‌ وزه‌زۆربه‌رزه‌کانی تاوده‌ری ته‌نۆلکه‌ی.

ئه‌مه‌ی که‌له‌م بابه‌ته‌ کورته‌دا ئاڕاسته‌ی ئێوه‌ی خۆشه‌ویستم کرد وه‌کو قه‌تره‌یه‌ک وایه‌ له‌ده‌ریادا ده‌رباره‌ی مۆدێلی ستاندارد به‌ هیوای ئه‌وه‌ی زایانیاریه‌کی کورتم پێشکه‌ش به‌ خوێنه‌ری وڵاته‌که‌م کردبیت.خوای گه‌وره‌ سه‌رکه‌وتوتان بکات.

وەرگێڕانی: هیوا ئەبوبەکر

image_pdfimage_print

You may also like...

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *